Skip to main content

Full text of "Theatrum passionum : animae apertum in Caesareo-Archiducali Universitate Oenipontana"

See other formats


> • A\ > 




, . T.'- \ : 




V - 


MI 




. 




»S§j 















’i : --‘ V* ••; V i : ’!(• 'Vv 


;• 






' Jwl 




m*. ^ 

. !. ,| 


1 St 






1 « 


m -i 


■ 


fl ^11; ■ 






1 


m .L 











um 





THEATRUM 

PASSIONUM 

ANIM£ 

apertum 

IN C£SAREO-ARCHIDlICALI 

UNIVERSITATE OENIPONTANA 
JtVCrORE, & PRAESIDE 



P. LEOPOLDO NEI- 

STYFTER SOC. JESU, 

Philofophiae Profeflfore Ordinario, 

& Hunc 

DECANO, 





E T 



ILLUSTRISSIMO 
DOMINO, DO MINO 




COMITI KINIGL. 

Libero Baroni in Ehrnburg, & Warth, 

Dapifero Hasrcditario Comitacus Tyroleos, 
SAC. CAES. CA1H. CMAjEST. 

CONSILIARIO 

INTIMO ACTUALI, 

CAMERARIO, & EXCELSAE CAMERE 

SUPER. AUSTRIS 



PR^ESIDI, 



Domino Oppignoratitio Dynaftiarum Welfperg, Michaelfpu rg , 

& 



Prafc&urae Stubacenfis &c. 



Domino , Domino , ac Tatrono Gratiofifsimo 

Felicitatem. 





Aflioncs fert difquifirio ifta : patere 



Wm ILLUSTRISSIME , Et EXCELLEN- 

TISS1ME COMES animalia haec na- 
tivo paedore fqualentia in Auguftum 
TUUM irrepere palatium , ut fefe tota 
TUIS honoribus , TUIS obfeq uiis confecrent. Ob 
ambitiose tentatum aditum in Magnam Domum, tan- 
to magis fulgentem, quanto magis majorum imagini- 
bus censque fumofam , promereri veniam fe credunt. 



omnibus animi Affectibus fubmifse venerari Casarem 
Camere PRiESIDEM Digniffimum. Norunt finguli, 
TE laborare pro Tyroli pie, & fancTe , pro Auguftifli- 
mo follicite , ac prudenter , pro communi incolumita- 
te T£ vere Patriae impendere PATREM. Merentur ha?c 



quod tam publicis, quam privatis impellantur nomini- 
bus. Non adduco publica argumenta , qua? jiibenc 



o 




non paucas pagellas , feci jufta volumina plena TU! , 
TEqueunum referentia : non tamen eadem perfequor, 
quia TE nolle arbitror. 

Quod opus hoc tenue advexit, eft nova Dignitas , 
ac Felicitas , ad quam nuperrime TE elatum aRomano- 
rum IMPERATORE intellexi. Vicina ex domo con- 
Ipexi exaltato ab Aquila REGULO omnium ordinum 
gratulantium motus , ac erumpentium animorum in 
plaufus ftudium , quod a Sac. Caef Majeft inA&ualem 
Consiliarium Intimum aufpicatilhmc eledbus fueris. 
Publica haec gaudia abripuerunt fecum Dedicationem hu- 
ius Opelhe , ut omnium ordine TIBI gratularetur no- 
viflime a Supremo in terris Monarcha collata decora , 
abunde oftendentia , quanto in ejus animo effes loco. 
Omnes igitur Affectus ex praecordiis prorumpunt , TI- 
Blque gratulantur inexfphcabili jubilo Cclfiffimos hc- 
nores omni jure jam dudum promeritos. Et utinam 
vocales fatis edent , & publica fatis profeflione Tuas , 
& multas , & magnas praerogativas depraedicarc poflent! 
tunc foret, cur non tam TlBl , quam fibi gratularentur 
pailiones animi. 

Privat* etiam rationes non erantftudiofa indagatio- 
ne conquirenda , quae perfuaderent conatum meum 
TIBI devoveri. Ut audeam Excellentiae Nominis TUI 
inferibere Philofophiam meam>eft ipium Nomen TU- 
UM. Quo enim, deferantur animi pailiones , nifi ad 



illum ; qui nomine, &c re vere cft BERNARDUS ? di- 
cuntur pathemata eflcmonftra , quae vincere multis dif- 
ficilius accidit , quam fcrociflimos domare leones. 
Motus primo primi illorum tam celeres funt , tam vio- 
lenti, ut nec humana prudentia praevideri, nec inhibe, 
ri poflint. A TUA melliflua fuavitate oportet , ut lu- 
cem impetrent , qua illuminetur eorum caecitas , pru- 
dentiam, qua gubernetur propria inconftantia , &: forti- 
tudinem, qua debelletur earum crudelis ledatio. Vene- 

ramur enim in TE has animi commotiones fine defecti- 
bus, turbines hos in perpetua malacia, &non miniis ra- 
ro , quam Illuftri prodigio hoftes iftos humanae ratio- 
nis itapoteftati TUJEobedientes.utad omnem motum 
exfpe&cnt TUUM nutum, ac fi ipfaeetiam forentmen- 
tc ‘praeditae. In TE folo fpettare licet Theatrum 
Passionum, ubi nec minimus ventus fpirat fine rationis 
imperio, ubi humani afle&us videntur exuifle naturam, 
ac mirabili metamorphofi in meras commigraflc virtu- 
tes. Et hoc paflionum fraeno TE adeo Gaefaris volun- 
tatem TIBI devinxifle multi non vane autumant. Si 
quis tamen aflultuspaflioniscorTUUM aggreditur, non 
infurgit ille , nifi pro vario patriae flatu. Congaudes bo- 
nis illius fucceflibus , miniis profperis affligeris , & malis 
ipfi imminentibus condoles. Has autem inquietudines 
condemnare audeat , qui patriae hoftis appellari cupit. 

Quid 



Quid igitur inobfequium horum mirabilium agam ? 
nifi ut TIBI dedicem hanc de partionibus lucubratiun- 
culam ? quam minorem venerationem exhibere fummae 
TUAI Dignitati, quam ut publice proclamem, TE ve- 
re effe illum, qui ceteros inftruere portis , quomodo paC 
fionibus utendum , & eorum venenum in Antidotum 
convertendum. Sufcipe igitur Affectus hosce meos, 
quos in manus aflumere jam jufti pretii ufura erit, mag. 
numque videbitur, fi dixeris, placet Affectus illius, qui 
totus eft. 



Excellentiflimae & llluftriflimas 
Dominationis Tuse 



Humillimus , dr obftquentijfimus Cliens 

ALEXANDER ANTONIUS GISLIM- 
BER.TI Tridentinus, 



Approbatio Theologica, 

O Mni Rege major eft 3 qui fe indomitosque animi affi&us 
rite novit regere. Artem hanc regiam egregie docet SC 
illufirat prscfens ab A udore , & a Propugnatore fuo fplendr* 
da 8c llluftris, a Patre no autem fuo Illuftrifsima & Exccilerttifsi' 
ma Lucubratio , quippe quem haec ipfa non jam Regulum , fed 
Regem in hoc maximum effe probat &C demonftrat* Quis pro ' 
in hanc neget dignifsimamefle, q u x in fplendor ibus genita lucem 
publicam afpiciat , 8c fub Excellentifsimo , Illuftriisimo, &T per 
communem influxum omnibus benefico fidere fervet perennem? 

FRANCISCUS GAIIN S, J. 
SS. Theol, Prof, & nunc 
Decanus, 










Approbatio Philolophica. 



T Heatrum hoc ex pafsionibus animi conftrudurn , ac orbi 
litterato confiderandum propofitum 5 tam ordinata metho- 
do, dodrina? foliditate , ac eruditionis copia diftindum efi: , ut 
omnes, qui fefendiTe cupiunt, 8c adores, &C fpedatores ineo eP 
fe , geitire debeant. Q_uare d<gnifsimum judico , quod pro omni^ 
um utilitate , ac primi adoris , nempe Praenobilis & Dcdifs.mf 
D. Defendentis Gloria in luce publica ftatuatur* 



JOSEPHUS SCHREfER S # J. 
Philof. Profcfl» Ord, loc6 



Elenchus fcquentium diflertationum. 

Jn parte prima . 

Diflertatio 1, De paflionum animi natura , eanimque affinitate cu» ©• 

perationibus voluntatis. 

II. De partitione, & ordine paflionum. 

III, De (ede, in qua recipiuntur. 

IV, De Caufis paflionum intrinfecis. 

V. De extrinfccis paflionum caufis. 

VI. Expenditur caufa finalis paflionum, 

VII. De bonitate, & malitia pr^cipua paflionum proprietate, 

VIII. Quanta fit paflionum vehementia ? 

IX. An paflionum atrocitas tollat libertatem? 

X. An faltem eandem minuat? 

XI. Utrum fuerint pafliones in JESU Chriflo , &. quales? 

XII. An fuerint in flatu innocenti* , vel etiam in flatu purat 

natur* , & cujus indolis ili* fuerint? 

XHI. An , & quales dentur in plantis , &. brutis ? 

In parte [ecunda. 

Diflertatio I. De natura , proprietatibus caufis , & effe&ibus amoris, 

II. De odio* 

III. Explicatur indoles defiderij, 

IV. Quid fit fuga ? 

V. De genio delc&ationis, 

VI. De dolore, 

VII. De fpe. 

VIU. De dcfperatione. 

IX. De audacia. 

X, De Timore. 

XI, De ira, & manfuetudinc. 



I 




PARS I. 



De pafllonibus animae in genere* 

DISSERTATIO L 

De partionum animae natura , earumque affini- 

tatc, & differentia ab operationibus voluntatis* 



4 



§. i. 

De natura fafsionurn. 

jE inprimis ftatim litterarum apicibus eum impor- 
1 tuno quodam interpellatore collu&andum fit devo- 
cabulis, ideo fub qua fignificatione paflionem ufiirpe- 
mus cenfemus praemonendum* Non fumimus in his 
paginis illam latiffime, prout quaelibet a&io pafiio «fle 
frequentiffTm£ defenditur ab ijs, qui parco natur» ge- 
nio fe fe accomodantes horrent entitates multiplicare fine urgente ne- 
ceffitate : non accipimus paffionem pro qualibet receptione , tametfi 
nihil eorum expellatur , quae prius fubjedo inerant , conformiter illius 
inclinationi , atque ita anima recipit aliquid de novo, ut nihil pne- 
terea amittat de bono fibi' connaturali, quo (enfii Ariftoteli de ani- 
ma t, 12. Intelligere efi quoddam pati. Qua etiam ratione aer pati- 
tur ,cum folis radijs illuftratur y & divina pati dicuntur , qui cum Apoftolo 
ecftafi abrepti etiam poft quatuordecim annorum Spatium adhuc re- 
cordantur , arcana fe verba audiviffe , quae non lieet homini loqui. 
Neque fignificat nobis pallio quamlibet rei receptionem connexam. 

A cum 



2 *Pdrt . 7 . r Dfffert. 1. 

cum remotione alicujus praeexiftentis in paffo , quando hoc non eft 
perfe&ivum iplius paffi , qua ratione aqua patitur , cum refrigeratur. 
Sermo nobis in his affertionibus erit de hac paffione , prout per eam- 
denotatur receptio effe&us difeonvenientis , conjun&a per fe cum ah- 
je&icne , ac deftruCfcione alicujus praeexiftentis in paffo juxta naturse 
leges & exigentiam , quo pa&o verbi divini humana carne veftiti Dei- 
cidium , San&orum Martyrum torturae corporum integritatem corrum- 
pentes a plebe pallio vocantur : qua ratione aqua pati dicitur, cum- 
praefente igne calorem recipere cogitur. Hujus igitur naturam jam ex- 
ponere aggredimur. Paffo igitur eft motus appetitus [enjitivi ortus 
ex imaginatione boni vel mali fenjiblis cum aliqua infolita corporis 
immutatione . H&c deferiptione maximorum virorum placita in unum 
conciliantur. Hoc enim lignificat Ariftotelica definitio 2. Rhetoric. 
cap. 1 . ita habens : Affellus funt , quibus homines commoti differen- 
ter judicant. Videtur quoad verbum deliimpta ex D. Joanne Dama- 
fceno Lib. 2. orthodoxa: fidei cap. 22. aiente : PaJJio eft motus virtu- 
tis appetitiva fenjiblis ob imaginationem boni , vel mali , Et quid a - 
liud libi voluit D. Augultinus Lib. 9. de civit. Dei , cap. 4, qukn id , 
quod nos afferimus, dum ita loquitur ? motus anima , quos Graci pa- 
thi appellant , ex Latinis quidam , ut Cicero 3, Tufcuf perturbatio- 
nes dixerunt , alij ajfeffiones , alij ajfeclus , alij exprejfius pafpones 
vocaverunt , Denique non alium , nili noftrum fenfum praefefert D. 
Gregorius Nyffenus difput. de relurr. & anima cum forore Macrina 
ante medium his verbis : Pathi , id eft ajfefilus , pafftones ,Jive per- 
turbationes , & motus animi , certo quodam ufu voluntatis , & arbi- 
trij , vel virtutis vel vitij funt inftrumenta , Sed ut apertius illa 
pateant, lingula deferiptionis membra partitC expendo. 

Ante omnia igitur exlibilandi funt Stoici, qui afFefhis noftros cor- 
pora quaedam , & animalia effe dixerunt. Id, quod de ipfis quoque pa- 
thematis corporis ad deliria eft referendum, ad affectus item voluntatis, 
&a&us intellectus, ac harum facultatum habitus'tranftulerunt, ac vir- 
tutum chorum , ac Icientiarum ideas nobilillimas in corporum , & ani- 
malium claffem ignobiliflimam redegerunt. Argumenta ad pudendi 
hujus & fatui placiti confirmationem , quae Seneca epift 106. annota- 
vit, lunt prorlus futilia. Ita enim Stoicorum feCta ad probandum-, 
affeCtus effe corporea animalia, argumentatur : ira , amor , triftitia, 
vultum nobis immutant, mod6 frontem adftringunt, mod6 faciem dif- 
fundunt , jam ruborem evocant , jam fugant Sanguinem. Quid ergo ? 
an dubitandum , pafliones efle corpora \ tam manifeftas corpori notas 

cre- 



<7) e natura pafftomm anima # g 

eredis ab aliquo pofle imprimi , nifi k corpore ? praeterea mutatione* 
jftse in corpore caufari non poffunt , nifi corpus tangant : quanta autem 
vis psopenfionum , ut impellant , ut cogant , ut retineant ! n6nne timor 
retinet? n6nne audacia impellit? n6nne gaudium extollit? ergo vim 
corpori inferunt. Quidquid autem tangit corpus , corpus pffe opor- 
tet juxta Lucretij PhiTofophiam : 

'Tangere , vel tangi , ni [i corpus , nullapoteft res . 

Sunt igitur affeCtus corpora, funt animalia appenfa animali ratione praedi- 
to, funt adulterinae hujus fpiritus appendices, funt lupi, fimiae, leones, urfi, 
utpote quorum opera, fa&kque imitantur. Apagemonftrofam iftam fa- 
bulofitatem ; cefla , humanum animum in ftabulum transformare. Non 
eft humanus animus hydrae fpecies multa habentis capita , quorum 
unum quodque per fe pugnet, per fe noceat : non eft chimoera, feu 
animal ex leone , & Dracone colligatum. At , inquis , agit paflio , im- 
petum habet : igitur animal eft , do tibi , fuum pafliones impetum ha- 
bere; at fuum proprium non habent; ex animo ille oritur, & ob con- 
ta&um corporis , connexionCmque in illum derivatur. Si Stoicorum 
ftultitia reciperetur, non tantum pafliones , fed etiam virtutes, & vi- 
tia animalia edent ; quia eadem nobis indicia prseftabunt. An nunquam 
attendifti, quantum oculis det vigorem fortitudo ? quantam intentio- 
nem prudentia? quam modeftam quietem reverentia? quantum rigo- 
rem feveritas ? igitdrne virtutes erunt corpora ? igitur fi ex injufto ali- 
quis fit juftus , ex temperanti intemperans , ex forti imbellis , non per- 
feverabit elfc animal, quod primo efle coepit; in aliud tranfire licebit. 
"Ultra res ifta procedet : omnes fcientiae , omnes cogitationes erunt ani- 
malia, quod non nifi delirans recipiet animus. Manet ergo folum ani- 
mum in varias figuras converti , non efle toties aliud animal , quoties 
aliud facit ; nec illud , quod ab animo fit , inter animalia efle numeran- 
dum. 

Motus nomenclaturam prim6 dedi paflioni; quia anima intuendo 
bonum , & malum, ut objedta fibi propria huc, illuc transfertur vel k 
vero , vel etiam fubinde tantum ab apparente in rebus , quas admiratur. 
Incipit hic motus in fenfibus externis , qui omnis cum vi quadam mo- 
trice conjunctus videtur ; quae enim fenfiim deliniunt, gratam , quas 
offendunt moleftam commotionem efficiunt, sicque voluptatem, & 
dolorem , quafi naturales affeCtus , toto corpore diffundunt. Tum 
ver6 voluptate quadam pars externa affeCta perfunditur, cum facili, 
& perfeftC operatur , quia hic omnis appetitus finis judicatur: ubi verd 
illa operatio impeditur, tum affeCtio molefta , & doloris nomine ple- 

A 2 rum- 



4 *Pars 4 Dijfert. 4 

rumquedonata fubfequitur. Sic omnis continuitatis in corpore inter- 
ruptio dolorem * ut reftitutio in integrum voluptatem creat. Sic tran- 
fitus£ fono afperiore in leniorem jucunditatem inducit, quod fenforium, 
ku organum auditfts demulceat, auferitque moleftiam. Affe&us ifte 
fenfuum externorum, fcilteet doloris , & voluptatis , quique diffufi funt 
per ta&umtoto corpore, pertinent ad appetitum naturalem, & cum 
citra ullam cognitionem praeviam excitentur , pafliones proprii vocari 
rion debent. Quia tamen obje&orum imprefliones per externos lenfus 
ad interiorem tradu&ae notam aliquam boni , aut mali, commodi, aut 
incommodi fecum ferunt adjun&am ; ideo in appetitum animalem di* 
iti metus dimanant, affe&usque interiores procreantur. 

Secundo pallio eft motus potius Appetitus , quam virtutis appre- 
henfivaetam imaginatricis , quam intelle&ualis ; neque iterum audien- 
da eft Stoicorum fchola, quee dolorem & gaudia, caeterksque animae 
propenfiones efle folum judicia quasdam, & opiniones frivole fomnia- 
bat; v„.g. dolorem efle opinionem prsefentis mali , in quo demitti, con- 
trahique animo juftum videtur metum opinionem impendentis in- 
fortunij , quod intolerabile judicatur. 

Non alio opus fuiflet ad explodendam hanc fabulam , qukm ut 
Chryfippus Stoicorum princeps Phalaridis taur6 inclufus fuilfet ad fen- 
tentiam luam comprobandam: certo momento temporis craflus error 
unicum fumo evanuiflet. Fundamentum hujus rei eft, quia a&io po- 
tentiae apprehenftvse tota ablolvitur exprimendo fimulacra e&ypaobje- 
dorum, circa quas verfatur , &in his flftitur tanquam in termino fuo 
ultimo. Igitur ex his operationum generibus per le non fubfcquitur 
transmutatio organi corporei , adedque neque pallio rigoros£ accepta, 
Qu6d li vel ob nimiam phantafiae attentionem , nimiam intenfionem , 
aut diuturniorem continuationem virtus apprehenfiva detrimentum pa- 
tiatur, aut ad corruptionem liicceflnte organum difponatur, id habe- 
bit fe tantum per accidens, caufieque erunt affignandae, aut diflipatio, 
aut affluxus ninaius Ipirituum , & aliorum humorum. Sic cum propor- 
tione res contingit in aliis potentijs segr& poli defatigationem operanti- 
bus ; fic languorem conciliat diuturna lcdio librorum , tum ex defedu 
ipirituum, tum ex lsefione organi proveniente i nimio Ipirituum afflu- 
xu , qui cum flnt temperamenti calidioris , facite inflammationem orga- 
ni inducunt. Propterea rubentes ex nimia ledione oculi , calor inten- 
fus capitis , & dolor, ac languor, leu faftidium ulterioris laboris. Econ- 
tra vero operatio potentiae appetitivae peragitur profequendo , aut fu- 
giendo objeda ipli ab iraagtnttioncpropQfita., ex quo nafeitur motus in 

corpo- 




T)e natura Vajfionum anima. J 

«corpore reqmfitus ad obtinendum , vel ad Qbje&umreij ciendum. Ob 
hanc rationem appetitui fenfitivo , tanquam fiipremo totius compofiti 
•oeconomo , obtemperant ad amuftim omnes alice vires in animali repe- 
ribiles , atque ab ipfo moventur ad Tuas iun&iones in utilitatem totius 
rit£ obeundas. Hanc autem obedientiam a fwis liibditis impetrare non 
poterit , nifi prius moveat organum corporeum a natura deftinatum ad 
,adus appetit&s eliciendos : indu&a -vero femel 'agitatione immediatam 
organum proprium , facili motum in reliquas corporis partes emanare 
conlpiciet. Conftat igitur rationem paftionis tantum a delirantibus in 
apprehenfiva virtute quaftitam fu i de , cum illa in foia appetitiva inve- 
niri poflit. 

Tertio quoque falluntur collocantes motus patheticos in appetitu 
rationali , qui eadem res eft cum voluntate. Quamvis enim in volun- 
tate ijdem a&us circa bonum , aut malum lenlibile exerceantur , quibus 
appetitum fenfitivum infeftari conquerimur » amoris fcilicet, odij , de- 
fiderij, fugse&c. motus tamen ifti in altiori long^ fphaera funt conftitu- 
ti, quam ut ignobili padionumturbgs fe commiiceri patiantur. Quem- 

admodum enim in Deo exulare debent omnes illi affe&us , qui boni ali- 
tujusabfentiam , aut egeftatem indicant, veliupponunt , & removen- 
dum eft, quidquid limitationem , aut defe&um involvit , ita , ut facri 
codices lermone tantum ad noftram imbellicitatem accomodato , &non 
tam affedtum eotropO, quam effe5fcum fignificant , quando Deo inter- 
dum padiones v. g. erga bonos favorem, adversus improbos ultionem, 
iram , zelum , indignationem , & quae funt affines loquendi formulae,, 
tribuunt ; adeoque primus omnium motor neceflario immobilis eft co- 
gitandus: ita pariter anima fecundum (e Ipedata expers cenfenda eft 
omnis paflionis ftri&e fumptae. Teftatur enim nobis experientia , tam 
faep& tumultus hoscefeditiofos an tevertide liberum voluntatis exerci- 
tium , ut (sepius imperium dominatricis hujus reginae k pertinaciftimo 
Palfionum furore fuerit luperatum. Quando vero facultas rationalis 
ab impulfibus externis libera fe iplam determinat ad ampledendum , 
aut averlandum, quod intelledus dar& percipit, tunc quafi regio folio 
infidens, quaecunque patitur , ita recipit, utpropterea nihil eorum de- 
perdat, quae libi juxta naturae ordinem pro permanente dote lunt attri- 
buta, pot^ftque tunc illo axiomate gloriari : Elephas non capit mulcas* 
Hac decaufanemini mirum videri debet , quodPhilofophustam faep£ in 
libris Phylicorum animam immobilem efte fcribat ; operationes enim 
animae k corpore leparatim infpedae , quibus vel absque ulla fpecie ma- 
teriali , quacunque ob j«da contemplatur , aut unam-rem potilis ample- 

A % ditur* 



5 Pars I. Differt. 4 

ftitur , quam alteram ; hae , inquam , operationes exercentur fine ullo 
«tb organo corporeo influxu , ideoque nullo mutationis inquinamento 
maculantur, quo corpora ignobiliora redduntur ; fed tantum adjungun- 
tur , quae alias ipfius naturae proprii congruunt. Scio , voluntatem pof- 
fe imperio quodam fuavi & politicb , non tamen defpotico imperare , aut 
funditus tollere truculentiam p-affionum: patet nihilominus, & inferius 
magis declarabitur animam ad hoc utifolere appetitu fenfitivo tanquam 
inftmmento , qui frequentiffim& inftarbelluae indomitae juffis refragatur 
sequiffimis. Subfint ergo ha?c animi pathemata jurisdi&ioni fupremse vo- 
luntatis ; nunquam tamen, ut filij, pro patre agnofcent voluntatem. 
Non tamen diffiteor hujusmodi operationes in anima rationali tanquam 
(ede immediata partialiter recipi ; cogit enim veritas a&ionibus vitalibus 
fubftratum vitale aflignare : refpe&u tamen illarum anima non fe gerit, 
tat fpiritus, fed materiae larva obtefta incedit. 

Quartb additur , ejusmodi pafliones ortum fuum ducere ex ima- 
ginatione boni , vel mali fenfibilis. Scit nempe perbene facultas imagi- 
nativa appetitum ab origine fuaccecum efle, non pofle ferri in incogni- 
tum, &ficut repugnat audire fine auribus, velle une voluntate, ita im- 
plicare fine boni cognitione amare : novit fe arbitram in hoc regno tan- 
tum pofle imperare , quanthm proponit. Ideo calidiflimse Iense inftar 
ex omnium fenfuum collibus corrogat pellaces rerum imagines , quibus 
plena appetitum aggreditur , eiimque tot ftimulis urget, quot funt inci- 
tamenta pulchritudinis , aut deformitatis , quas nudas poftmodum ani- 
mae proponit. Appetitus fenfitivus ex fe ipfo adeo favet propriis incli- 
nationibus , ut nulla fint , quam non benevoli fequatur. Qubd fi infii- 
per auxilium ipfi aliunde afferatur, movebit tempeftatem , ut ventorum 
turbo decumanos excitat flu&us. Non opus eft, ut bona aut mala, a 
virtute phantafticarepraefentata, fintver£ talia, qualia apparent appe- 
titui ; confidit ifte nimis temerarib ; credit omnes propofitiones , quin 
eas prius ad examen revocet ; non videt in tot tenebris alijs facibus prae- 
lucentibus , nifi quas ipfe praffert, totumque fe illius curse committit. 
Si ipflefcientia:, quae pro objecto veritatem fibiaflumunt, ingeniosi nos 
fallunt , cum inter ratiocinationes fsep£ fophilticae cavillationes dete- 
gantur; quid fallacise apud lumine orbatum appetitum obtinebunt phan- 
tafmata? certe vana &. levia pro graviffimis, feftucam pro palea oflen- 
dent ; impellent ad currendum poTl obje&a oftenfa , fi fimilitudinem fb- 
lum boni prsefeferant , ad fugienda illa , quse apparente colore mali ve- 
ftiuntur, Succin£t£ adflipulaturEpidetus hisce: fapius opi 'ni 'one , quam 
re turbamur* Cui nervouus adhuc accinit regius Pfaltes pfal. 3 8* 
v - rutn 



De natura pafjionum animee, y 

rumtamen in imagine fsrtranfit homo , fid & frujlra conturba- 
tur. 

Ultimo denique fubjumgitur haec daufula , qu6d fiant ifta tanto 
cum impetu , tanta cum violentia , ut neceffario in corpus inducatur in- 
folita aliqua mutatio. Hoc adeo verum eft, ut fi motus ifti fapienter 
moderati forent , nec praeter ordinariam viam excederent , pallionis 
naturam non effent lortiti. Pone enim motionem quamlibet (pirituum 
& fanguinis vocandam elfe partionem ; fieret ergo, ut citra partionem 
nihil homo velle poffet , cum nulla effe portlt in hac vita Ipiritualis affe- 
ctio amoris, autodij fine motu appetitus fenfibiiis, & agitatione (piri- 
tuum, quemadmodum nulla intelledio fine imaginatione : hoc autem 
cft contra torrentem ; cum omnes fapponantut certum , fieri quaedam 
>ex paffione, quaedam fine illa, & quaedam contra partionem irritantem. 
Prae aliis hoc advertit D.Damafcenus loc6 fuperius laudato* Leves mo- 
tus , at que hujusmodi , ut nullum fui fenfum pr abeant , nondum Vajpo- 
num nomen obtinent / magnitudinem enim , qua alicujus momenti Jit % 
habere debent. Non incommodi res fic explicatur. Quemadmodum ia 
maris motibus eft alius aurae tenuis, alius concitatior , alius vehemens, 
quique horrida tempeftate pontum k fundo cum incolis pifcibus , &are- 
mofo fabulo verrat : fic in animorum agitationibus quaedam firnt leves, 
velut initia, quaedam furgentis motfis,6c proprie affe&iones dici debent: 
fequuntur validiores, quibus concitationis, commotionis, aut partio- 
nis nomen re£t£ aptatur : denique fuperveniunt , quae animum univer- 
Cum concutiunt, de rationis fede, &judicij ftatione depellunt , & vero 
vocum rigore perturbationes appellantur* Ratione naturali res latis lu- 
culenter fic oftenditur, quando effe&us deprehenditur vald& remiffus , 
etiam modica fubfequitur transmutatio corporis ; hinc cito unusquisque 
ad genium redire folet , & tale fibi conveniens temperamentum recu- 
perare, ut nihil detrimenti paffus effe videatur: mal£ ergo talis motus 
inter partiones civitate donatur. 

Quod fi tamen per decurlum affedus , quantumcunque tenuis non 
deponatur. Sed diutius perduret , aut repetatur fsepiuscule non inter- 
pofitis diverfi." aliis pathematis , & non dirc&£ contrariis , fuccrelcet ne- 
ceffari6 perturbatio , & quae ab initio nullatenus , aut vix inter partiones 
numerabatur , per decurfum , & rem& nomen fibi vindicabit. Con- 
tiaturale enim eft cuicunque affe&ui, ut invehat in organum corporeum 
humorum temperamentum & difpofitionem fifai©ptim£ faventem , ekm- 
^ueferpper augeat., ut rivuli majora flumiaa® de quibus ille cecinit: 




K afcttur exiguus , fed cpes acquirit eundo ; 

Quaque venit multas accipit amnis aquas. 
ex quo rurftis perturbatio prxexiftens majores vires aflumet , & fir 
mixtura temperamenti per conditionem affedtus , natura autem affe&us 
per complexionem temperamenti fefe mutui juvabunt, & continua aug- 
menti hinc inde vidflitudine infurgent, Quis ergo obftupefcat, mul- 
tos ob hanccaufam quam plurimum nocumenti paflos fuiffe,qui diutius 
pertinaciter alicui cogitationi trifti aut hilari inhxferunt , atque affedul 
femel haufto fine fine indulferunt? quis miretur , non nullos etiam inv 
eidiflfe in amentiae barathrum , deftru&o irreparabiliter organi tempera- 
mento-: tametfrpaftio infua origine furrexerit ex leviftima vena ? Mea- 
tus autem ifteinfolitus corporis obfervatur primarib in humoribus, fci~ 
licet in fanguine, & (piritibus , quitum in venis, tumarterijs, tum ner- 
vis animalis contenti in ijs , tanquam in canalibus a natura deftinatis, 
hue illuc difcurrunt. Non loquor hic de fanguinis pericyclofi, vel cir- 
cuitu , quo fort£ nihil illuftrius detexit fxculi elapfi folertia, quamque 
fe anno i£;g. in Gallifs docuific perhibet Honoratus Fabri ; de hoc, in- 
quam circuitu hienonloquor : fed de multiplici illo fanguinis motu mihi' 
fermo eft , quem diverfx paffiones ciere folent, Sic aliquando fanguis 
exteriorem fuperficiem deferit ; hinc pallor , tremor, frigus: non nun* 
quam, eo ubertim affluit; hinc rubor, ardor , oculorum fplendqr, qux 
varix motuum rationes fuis locis fingulatim fint difcutiendx, Et verb 
ruboris acceffio quid aliud, nifi fanguinis appulfum?/ pallor vero ejus- 
dem fubdu&ionem dicere poteft? Neutrum autem fine motu contingere 
polle, eft palam. Imo ita non nunquam fanguis moveri videtur , ut 
versus circumferentiam ex arterijs excurrat, vehit in irae, pudoris & 
gaudij motibus contingit. Aliquando autem fecus accidit , ut nemp& k 
circumferentia versus centrum quod cor jure vocari meretur. Ex ve- 
nis adducatur , ut in moerore * timose, odio , &c. Cum autem fangui- 
nem a fe ipfo moveri fit impoftibilb , utpote qui nec animatus efle defen- 
ditur, nec alia vi polleat , qukm e&, qux coeteris liquoribus competere 
adftruitur ; ideo adhuc aliquid inveftigandum , quod ad hunc potius, 
qukm ad illum motum poftit determinare. An dicemus omnes affe&us, 
quos in fanguinis motibus obfervamus, fpiritibus efle tribuendos? fed 
cum fpiritus ifti aliud non frnt, nifi rarefeentis fanguinis portio; cum 
fanguis ipfe inanimis fit, eodem jure dicendum erit, quod potentia mo- 
trice pervafbrum anguftias quoquoverfum fe fe extendendi fint privati, 
ficut fimguis a fe ipfo per totum corpus non diffunditur. An fanguinis 
motum , qui paftiones comitari folet , ad animam rationalem referemus? 



De natura pajfiomm antin#. p 

At cdm agitati humores anim* imperium fiep£ non audiant , &fanguini 
anima minimi infit, ha?c immediati impetum imprimere non valebit, 
neque ad hoc afylum licebit recurrere. Igitur praeter humorum asilum 
alia adhuc funt accerfenda , quae in paflionum infurgcntium turbine in- 
quietentur, Sed amabo quid paflio in corpore non commovet ? & pri- 
mo quidem ipfius vitae fontem, cor nempe aggreditur, quod vario pul- 
fu aperti indicatur, qui in ira magnus, altus, & frequens; in timore 
frequens, & intermittens; in gaudio magnus & tardus , in triftitia par- 
vus , & tardus deprehenditur , qui motus ab alio, quam k lyftoles Sc 
diaftoles diverfi tate derivari non poteft. Impetuntur violenti vafa ar- 
teriarum & venarum ; quonam enim alias padto fieri pollet , ut in timo- 
re, & dolore languis verius cor retorqueretur, reptatu lubrico , fer- 
pentino, vel undulato? coguntur etiam per hteclymptomata fefe expli- 
care, vel contrahere vafa capillaria; unde fudor, frigus, tremor, pal- 
lor, rubor &c, ex quibus tanquam certiffimis lignis cequeben£ colligi- 
mus pallionem , quae cor opprimit , quam Medici ex arteriarum pullu ar*- 
gumentu morbi defumunt,qui corpus infeftat. Si enim capillares arterias 
contrahi contingat, totus fer£ fanguis in carnes efFuliis k venis exfugi- 
tur ; & cum nullu* alius in prioris locum fuccedere valeat , pallor & fri- 
gus , ac carnis depreffio nafcetur. Si autem capillares venas contrahi 
accidat, magna fanguinis copia ex arterijs in carnium fibras effundetur, 
& modica k venis contra&ioribus exfugetur , qui carnis ruborem , tu- 
mor^mque facili formabit. Si vero venarum oc arteriarum extremi ca- 
naliculi ar£liffim& comprimantur, copiofus ludor ftillabit exporis, trc- 
m6rque cuticulae micabit. Quid in nervis , in mufculis , quid in alvi in- 
teltinis, in hepatis, &fplenis fibris, quid diaphragmate, pulmonibus, 
trachea , lingua , oculis pallio non efficit ? quid in ventriculo , velica 
aliisque organis , de quibus honelU loqui non polfumus , quid in facie, 
ore , toto vultu affedus praeftet , explicari verbis vix poteft , licd nemo 
fit, qui hoc ignoret. 

In tam terribili omnium partium tempeftate ab affedibtis excita- 
ta, fi quis animam corpore inclufam confideret* faxeus fit oportet, nili 
intimis vilceribus illius conditioni milerandse compatiatur. Quam im- 
pius , & facrilegus demum fuerit Rex Nabuchodonofor , fi tamen nobi* 
inter fylvarum umbras obvius fadus fuillet, exuvijs ferarum involutus, 
fupremus quondam monarcha in monftrum aequivocum converfiis , Sc 
pulverulento famo paftus , oculos noftros ad lacrymas , vilcera ad tene- 
ritudinem commovilTet. Ah quanto nobilior eft anima rationalis , ad 
diadema perpetuum, ad immortale imperium nata I originem fuam du- 

§ cens 



IO 



*Pars 7 * Differt. 



cens dc vitali fonte ipfius Deitatis : Trinitatis confilio excellenter con- 
dita , uc ex confultatione artificis innotefceret pretium operis ! & ani- 
mam hanc, ad ideam Divinas eflentiae, tanquam e&ypon ad prototypon 
elaboratam , fub tyrannide paflionum tanquam viliftimurn mancipium 
ficcis oculis intuebimur ? verum eft,eam , quando omnis affe&us expers 
quiefcit, inftar aquae tranquilli ftagnantis fedatam efle; at vero, quia 
nihil in eam magis agere poteft , quam corpus intima unione annexum ; 
ideo , chm humorum affiuxus rei aut moleftae,aut jucundae incurfu com- 
moventur, dum fer£ , ut aqua lapide inje&o , motuum recurrentium ve- 
lut undulatione quadam agitatur, AfUlierit appetitum fortuitus aliquis 
dolor ; quales tunc eliciet anima cogitationes ? an permittet tunc illi 
libertatem applicandi fe negotijs ferijs ? verificabitur potius magni Au- 
guftini philofophia : Illuc naturaliter rapitur intentio mentis , ubi ejl 
vis doloris. Quod fi vero non in unam tantum , fed in integram paflio- 
num legionem anima incidat, Deum immortalem ! quasnam ftrages ti- 
grides iftae fanguinolentae non dabunt ? quomodo inftar bruti alicujus 
ratione carentis illarum fievitiei praeda cadet ? Medaea id fatis experta , 
quam Tragoedus fic furentem inducit : 

Mcd&a nunc Jum , crevit ingenium malis , 

Mox iterum pudore perfufa diftimulat, quod prius coneoxerat, propo- 
nit iterum alia , fed vix diftlmilia , donec fepofita omni in prolem teneri- 
tudine Ipeciofo praetextu habenas rabiei laxat, 

Jguidquid ex illo tuum ejl , 

Creufa peperit : placuit hoc pcenagenus , 

Meritoque placuit , Ultimum magno fc e lus 
Animo parandum ejl : liberi quondam mei , 

Vos pro paternis (celeribus poenas dat e . 

Audaciam furore commota excitavit ; mox quafi ipfam pceniteat admif- 
ii furoris , verecundiam , metum , & mifericordiam fpirat: 

Cor pepulit horror , membra torfejcunt ge lu , 

Peli usque tremuit , ira difcejjit loco: 

Matcrpue tota conjuge expulfd redit . 
ligone ut meorm liberum , ac prolis me* 

Fundam eruor em ? melius : ah demens furor ! 

En quomodo , veluti claflico canente rabidi canes impetum in animam 
fecerint, eamquefuis latratibus, fuismorfibus dilaceraverint, di ama- 
verintque. Melius igitur eft homini neque deleftari , neque dolere ien- 



De natura paffonum animet, I j 

fu corporeo; tunc enim anima tumultu vacua, & quafi fe ipfa reclufa 
pcrfrui poteft Ipiritualium Tuorum bonorum guftu & dulcedine* 

§. II. 

De affinitate , £ 5 * differentia pafsionum cum opera» 
tionibus voluntatis. 

Y~ Olligo etiam non nullos Isrpius hallucinari , dum affe&um voluntg- 
^ tis ab appetitus motu fufficienter, ut guttam abaquse gutta, non 
dilcernunt : cum enim affinia communibus & fimilibus gaudeant nomi- 
nibus , ac ficut paffiones audiunt nomine amoris , defiderij, ItEtitise , 
fic pariter de lapientia amore (quct haud dubi£ non eft rebus fenfibili- 
bus annumeranda) legamus Sap. g, Hanc amavi, & exquifvi a ju- 
ventute mea. Sic etiam voce tenus confundatur concupifcentia cum 
defiderio ab eodem Sapiente: cap. 6. Concupifcentia itaque fapientiee 
deducit ad regnum perpetuum : cum fimilia deducantur ex regiis hym- 
nis , ut Pfal, 1 1 g. concupivit anima mea defderarejuflificationes tuas: 
& inferius : ecce concupivi mandata tua / ideo facillimi incauti in 
errores Iabuntur, Rurfus quamvis nihil vetet, affe&us voluntatis fine 
ulla ^Iteratione elici; non raro tamen inter fe amicabilifficceffionelunt 
conjun&i , &eo ips6 magis idonei , fi non ad nubilum infcitiazr errorem 
procreandum , (altem ambiguitatis nebulam elevandam. Haec affinitas 
adhuc magis viget in affedibus , quos nomine irafcibilis facultatis ex- 
primimus , quatenus illorum officium quodamodo eft comparare bonum 
cum malo , & malum cum bono , atque alterum alteri praeferre exmo- 
tivis invicem connexis. Comparare autem , unum alteri praeferre phi- 
lofophica? paheftra? revocant ad munera intelledus , & conftquenter 
ad voluntatem. Ideo a&us appetitus (enfitivi lpecialiter participes il- 
lius modi tendendi in objedum , accedunt propinquius ad adus animae 
rationalis; ut audacia , timor, delperatio &c, Diflentiunt tamen & 
genere, & Ipecie pathemata ab adionibus, quas voluntati fure adlcribun- 
tur. Ha? enim lenes , placida? , tranquilla? , ilice funt concitatiores , tur- 
bida? &c, non lecus y ac intellediones purae dicuntur , quce ex lumine 
naturali veritates potiffimum k materia (ecretas contemplantur ; imagi- 
nationem autem vocitamus, cum ex (enfuum occafione aliquid perci- 
pimus : fic volitionis nomine intelligimus impreffiones , ex libertate a 
fammi boni audore indita , profedas; perturbationes autem animi ap- 

B j pella- 



It 



Pars 7 * Differt 4 I. 

pellamus , quas eum fanguinis, fpirituum , alioriimque membrorum com- 
motione probib fentimus , perfpicimusque /quid in nobis praeftent. Fa- 
tendum quidem eft, mentem noftram nihil percipere , voluntatem nul- 
lum a&um elicere , citra aliquam fpirituum in cerebro agitationem. Ex 
lege quippe k Molitore naturas fancita, Ita anima cum corpore eft con- 
junfta, ut motus animi etiam illi, qui ad corpus non referuntur, qua- 
dam fpirituutn commotio comitetur ; adeo , ut etiam ipfum amorem 
juftitise , aut virtutis certa fanguinis agitatio fenfibilem efficiat , & re- 
rum intelle&ualium pereptionem imprefla phantafise veftigia roborent,. 
Sed hic humorum fluxus , qui adiones voluntatis confequitur, placidi, 
tranquilli labitur ; ubi econtra in propenfionibus appetitfis fenlitivi 
adeo vehementer extolluntur , tumultuantiirque , ut vix animus fuffi- 
ciat ad eosdem in ordinem redigendos , tempeftatimque fedandam. 
Imo ff adhuc longius progredi voluerimus , in ipfis paffionibus reperie- 
mus, unam alterk majori fremitu fievire, & animal kftatu connatura- 
li, ac difpofitione contormi dimovere. Ita gravius laborabit , quitri- 
ftitik opprimitur, quam qui prae gaudio , & laetitia tripudiat ; quiagau- 
dij affedus fanguinem per omnes corporis partes diffundit, quem tri- 
ftitiae angufthe ad interiora contrahunt. Quis autem ignorat fanguinis 
difperfionem per corporis membra minus animali viventi nocere , qukm 
ardiorem ejus compreflionem ? cum maffa fanguifera, prout etiam in- 
volvens lympham, & bilem, fervire debeat animali pro alimento pro- 
ximo , ide6que fui difpenfatione per vafa totam corporis regionem fo- 
veat» Ex oppofita autem ratione, ubi vitalis ille rivulus in contradis 
partibus, quafi in quadam cifterna ftagnabit, parcior erit nutritio, & 
cum organa perpetui transfpiratione plurimum de fua fubftantia deper- 
dant, (i rorulenti alimonii de novo appofiti non reftaurabuntur, ea- 
dem labefadari neceflb erit. Rationem a me fi petas , cur paffiones 
animales in plerisque majores vires exerant, qukm affedus voluntatis 
circa bona fpiritualia , hanc affero principalem. Bona folo intelledu 
percipienda non aliter nobis innotefcunt, qukm famulitio fenfibilium: 
plerique autem hserent in prima horum fuperficie, nec mentem appli- 
cant, utfubtiliori meditatione bonorum (pirituajium nucleum eruant, 
ekque in perfedum meridiem educant. Hoc didicimus ex Jetemia : 
Nullus f/, qui recogitet arde , cujus veftigijs inhasret fapiens cap. 9. 
Corpus , quod corrumpitur , aggravat animum , & terrena inhabita- 
tio deprimit fenfum multa cogitantem , Senfibilium econtra tam bono' 
rum , qukm malorum clarior in nobis , quia intuitiva cognitio (plendet , 
ad quam majorem apprehenfionem nihil connaturalius, qukm parem , 



De partitione & ordine pajjionum . 1 5 

& fortiorem appetitum oriri. Quod fi tamen facultas intelle&iva inti- 
mius fcrutetur fuum objedum , quam fenfus fuum comprehendat , nec 
haereat tantum in exteriore accidentium cortice , fed ad fubftantiam us- 
que pervadat : cumque ex altera parte bona intelligibilia fint long6 prae- 
ftantioris naturae : ideo ficut vifus intelledualis praeoptandus eft vifui 
corporeo ; & ficut homo praeeminet brutis $ ita major erit affedus ratio- 
nalis , qukm proprius appetitui fenfitivo. 

DISSERTATIO II. 

De partitione , & ordine paflionum* 

$. I. 

De partitione pafsionum « 

M irandum prorfiis eft, animam, quae perfpicacitate fui visfts per- 
venit ad intuenda alia omnia ; excaecata tamen fit ad feipfam 
clar6 cognofcendam , nec fatis diftind£ le poflit fupra proprias 
refledere operationes. Nihil eft in naturae thefauris adeb abfconditum, 
nihil adeo arcanis involutum fecretis , quo ipfa non penetret , quod (u& 
folertik non detegat. Rimatur vifcera univerfalis omnium matris , ter- 
rae Icilicet , fertur in incognita fubterranei mundi regna , ad quae olim 
Proferpinam k Plutone raptam fuifle,Poet* fabulantur: cegnolcit quo- 
modo humidum unduoftim continua codione , & digeftione depuretur 
lutuofis recrementis , filtretur , fublimetur , ac tandem in argenti venas 
fixetur: (citfympathiam & antipathiam quatuor dementorum , quo- 
modo in altum tollantur vapores , condenfentur in nubes , difpergan- 
tur in pluvias, & emicentin fulgura, non fugit ipfam ulla pars proprij 
corporis , live illa fit tenuis dudus thoracis , uve iubtiliftim* in meflen- 
terio venae ladeae , five aliud quidpiam , quod (ua craftitie capillum non 
excedit : dividit , & crudeli artificio omnia diftecat membra , ut Angu- 
lorum proprietates accurati addifcat. Interea tamen deeft animx no- 
titia rerum, quae in intimis ipfius penetralibus cuduntur : notae funtipfi 
fundiones aliorum , circa proprias penitus caecutit. Ut nihil lamenter, 
quod incertis folum conjeduris comprehendat iuae naturae excellentiam, 
nifi majus ipfi auxilium k fidei confiliis prseftetur ; de hoc folum hic con- 
queror, quod ipfie etiam animi paftiones in profundo abftrufae celentur. 

B f 7 Sit, 



14 I. Dijfertt 11. 

Sit, quod fuis {limulis imprimant quaedam fenfibus digmata ; chara&eres 
tamen ifti adeo nondum fufKciunt , ut natura fcrutatores Philofophi ne 
quidem in eorum numero datuendo convenerint, 

Stoici cum Horatio illos ad quatuor revocaverunt, Voluptatem 
fcilicet, dolorem, cupiditatem, & metum , juxta illud Horatij Lib. 
epift, 6. 

Gaudeat , an dole at , metuat , cupiat ve , quid ad rem? 

A quibus non multum diferepare videtur Plato , qui in Theoeteto fub 
perfona Socratis fic loquitur: fenfuum haec nomina funt, vifus , audi- 
tus , olfa&us , gudus , ta&usque frigidorum & calidorum , quos fe- 
quuntur voluptates , dolores , cupiditates , atque timores. Sequitur 
hanc divifionem Trojani tub& infignis Poeta lib. 6. Ameid. fub Anchy- 
fae perfona ftatuens mundum finpuHs que ipfius partes divino informari 
lpiritu , ac moveri , fpeciatim vero hominum animas ex eo ede oriundas, 
ludsque motus in corpore tanquam tenebris inclufas, pati , unde vix 
auras , cceleft6mque patriam podint intueri. 

Hinc cupiunt, metuunt que , dolent , gaudent que, nec aurae 

Rejpiciunt claufa tenebris , & c arcere caco. 

Aridoteles nullum iniit certum adedtuum numerum; fed ut occado tu* 
Iit, varideos recenfet. In Ethicis fupremas omnium paftionum clades 
decennario numero dirimit, nulla fugae, aut fpei fa&l mentione , quas 
alij ubique fuggerunt, In Lib. Rhetoricorum tredecim recenfet omifla 
verecundia . Galenus reducit eas ad odio differentias. Apud Tullium 
Tufcul. quaeff. lib. 4. , qui non tantum Romanae eloquentise , verum 
etiam Romanae Philofophise Princeps eft appellandus , habes quatuor af- 
fedluum genera. Ultimis temporibus Renatus des Cartes longidimam 
inftituitferiem ; ut ficnon tantum fit diverfa apud diverfos padionum 
combinatio , fed etiam diverfa apud eosdem varijs in locis obfervetur. 

Celebrior, & magis operofa multorum divifio eft appetftftsfenfiti- 
vi in concupifcibilem & irafeibilem, ex qua delumunt, padionum alias 
ad concupifcibilem , alias ad irafeibilem potentiam efte revocandas. 
Ponit hanc differentiam Philofophus lib, r, Rhet, cap. 10* hisce verbis : 
appetitiones irrationales (id eft appetitus fenfitivr ) funt ira, & cupi- 
ditas. Similia tradit Ethic, cap. 1, inquiens: Oportet autem & ob 
aliqua irajei , & nonnulla appetere , Meminit etiam hujus partitionis 
Bethlemiticas Crypra incola D, Hieronymus , cum in caput 1 j. Math, 
ait : In ratione poJUdeamus prudentiam : in irafeibili odium vitiorum , 
in concuvifcibi li 'de fiderium virtutum. Tantorum virorum au 61 orita$ 
cui feufus communior adftipulatur , fulcitur hac ratione. Res bonse 

duo- 



De partitione & ordine pajjionum, I ^ 

duobys modis expeti poliunt, ficut& mala dupliciter repudiari: Prim6 
ut bonum facile obtinibile , vel faltem prsefeindens k difficultate : Se- 
cundbut difficile obtentu , ade6que tam arduum , ut absque vi&oria 
difficultatis refiflentis haberi nequeat. Non quod ipfa arduitas obti- 
nendi tanquam ratio obje&iva terminet appetitum fenfitivum , eumque 
ad accedendum invitet; hoc enim efTe impoffibile conflat : Sed quia bo- 
num fic aliquando expetitur , ut per eam profecutionem animal reddatur 
expeditum ad fuperandas difficultatis , fi quae in procuratione boni for- 
occurant. Ubi tamen animadvertendum, non fufficere quamcunque 
difficultatem , qua obje&um efl circumveflitum , ut arduitatis nomine 
veniat : fi enim exiguum moleflke feptum fufficeret , vix ullus invenire- 
tur a&us concupifcibilis, cum vix ullam rem amore profequamur, in qua 
adipifeenda non modica faltem difficultas fe fe ingerat. Similiter con- 
tingit per appetitus fugam repudiari malum duobus modis : uno modo, 
ut malum abfolut& , altero ut arduum ad declinandum. Jam vero quis 
dubitabit ? quin duo affe&us diverfam inter fe naturam fortiantur ob re- 
fpedtum ad bonum fecundum fe, & alterum fuperativum magni obicis, 
cum ipfa obje&a ob diffimilitudinem hanc inter fe diffideant ? nempe vir- 
tutis irafeibilis effedus fiint ex innata indole pugnaces , contentiofi ,afpi- 
rkntque ad vidoriam obflantium repagulorum ; ut quando famelicus 
leo ferocientis tauri carnibus exfatiari expetit :pathemata vero faculta- 
tis concupifcibilis funtgeni) magis pacifici, & quieti, ut quando ovis vi- 
rentia ad pedes gramina affedat. Hanc utramque facultatem humano 
flatui vald& convenientem efTe, exeo probatur, quod cum plurimae Mo- 
nades malorum in mortalium vitam pro (iia conditione frequentiffimS 
incidant; bonorum econtra {eges plerumque arid£ fuccrefcat; exinde 
oportuit hominum vires creberrime incitari tum iri , feu impatientii ob 
mali praefentiam : tum cupiditate ad abfentia bona conquirenda. 

Ex biformi hoc monilro appetitus concupifcibilis, & irafciblis, quod 
eodem finu concludit duos gemellos, fibi invicem fumm£ adverfantes, 
fcilicet affedum unum mitiorem , & magis compofitum , alterum con- 
citatiorem, & furentem , ex hoc, inquam, biformi monflro reliquas pafc 
fiones originem trahere reputant. Quemadmodum enim de lernea hy- 
dra commenti fiint Poeta , quodrefeiflo uno ex feptem capitibus , flatim 
alia duo in prioris locum repullulaverint: ita pari modo ex concupifcibili, 
& irafeibili tot paffiones fobolefcunt,quot numerantur motus animi, qui 
circa bonum , & malum capita extollunt. Atque ad appetitum concu- 
pifcibilem fex referuntur , fcilicet amor , & odium ; de f aerium , & fuga; 
gaudium, fktriftitia; In irafeeate autem quinque comprehenduntur t 

nimi- 

, i 



1 6 Pars 7* Differt . IJ$ 

nimirum fies , & de [pe ratio; audacia , & timor , ac demum /V/* , tui nul- 
lam opponi paffionem multi docent. Et primo quidem hunc numerum 
circa appetitum concupifcentem‘conantur ita ftabilire. Tot ex appetitu 
concupifcente profluent pafliones , quot diverfis modis continget imagi- 
nationem tendere in bonum , vel malum abfolutC , & non ut arduum, 
confideratum : hoc autem accidere fex modis cenfent; Primb enim ob- 
lata rei bonitate inclinatur anima propenfione quadam inillud;ita tamen, 
ut prajfcindat ab illius prsefentia , vtl abfentia , & haec coaptatio expri- 
mitur voce amoris. Si bonum illud fit abfens , & facili contequibile , ex- 
citabitur defiderium, Si praefens , exorietur gaudium , totusque animus 
illi incumbet. Similiter propofit6 malo , fi illud repraefentetur , ut abftra- 
hens a pofleffione , & non pofleftione , progignetur odium, feuaverfio; 
fi folum immineat , & fit vitabile , efficietur fuga ; fi denique malum prae- 
iens ingruat, anima illi fuccumbet, nafceturque triftitia. Secundo a£ 
feCtus facultatis irafeentis ad quinque clafles reducere fatagunt. Vel 
enim bonum abfens arduum elucebit ut obtentu confequibile , & ut prae- 
ponderet difficultati , & concipietur fpes ; vel aeftimabitur obtentu im- 
poffibile, ita ut arduitas praevaleat bonitati ? & erumpet defperatio. Si 
malum aliquod refpiciat, tunc hoc apparebit vel ut repulfu facile, &ut 
dignum , pro quo obtinendo fuperetur difficultas , qua? ineft , & pro quo 
fiant tanti fumptus ? & crefcet audacia; vel tendet in malum arduum 
ita , ut eidem obviam prodire , & ingruentis difficultatis impetum fui ob- 
je&u fiftere non praefumat ? & talem invadet timor. V el denique occu- 
patur appetitus circa malum prcefens vindicandum ? 5c incendetur ira , 
qust nullam habere paffionem Oppofitam dicitur , ut in reliquis affignatur 
aliqua ubique contraria. Sit enim, quod potentia irafeibilis circa bonum 
aliquod vertetur, contrarium priori malo. Hoc fi attingatur, ut prar- 
fens , fieri non poteft , ut proponatur circumveftitum arduitate ; quia 
prsefentia boni non accidit , nifi fublata omni obtinendi difficultate. 
Igitur ex nullo bono prsefenti erui poteft alius affe&us, quam gaudij , & 
delectationis , qui ad animam concupifcentem accerfitur. Quodfi po- 
nas malum praefens apparere , ut irreijcibile nullis viribus , tantum in an- 
gnftijs exprimes triftitiam : fi ut reijcibile quidem, ted non nifi fummo 
conatu , qui prseponderet bonitaf i rejeCcionis , iterum aliud non obtine- 
bis , quam triftitise affe&um , qui ad priorem ordinem eft redigendus. 
Ad hanc partitionem ftabiliendam excogitarunt duos verficulos, memo- 
ria; juvandee causi : 

Trifior , amo , cupio , dele Et or , abominor , odi . 

JDefiero , irafeor , timeo , multum audeo , [pero. 



Alij 





•4&-3H*- -*H$^** -*S^S-&-o -4HJ4* -4MS4»- 

4a s 

Appetitus Scnfitivus. | 



*<»#► -IM m« 



Concupifcibilis. 



cts-H-cta-H^o $ 

t Amor. J $ Odium. 5 

#©o • TIT 

cto °4* «T» «H 

«*£ -S-c® -H-ssgiJ 



°r= 






incfidcri- 1 | Fuga., | Audai - * ximo , J 



iim. 
ia^aeH^cw 



o*o 

•$• °*° Oio Q 

oNmfmsf** cK^csKf s»i tm 




fDeletta-* 
I • • g 

g tI0 - t 

•MMiftB-taH* 




«•««*«** os*$«masfii»wi 
XTriftkia.f 3 S 




I'g 'Pars . 7. 'Differt. II. 

Ali} adhuc melius confultum imaginationi credebant , fi omnes paffio- 
nes in fchematismum defcriberentur , prout Diale&ici lineam praedica- 
mentalem , aut Jurisconfulti arborem fanguine junctorum depingere 
confueverunt. 

Hac tam ampla partitione quidam adhuc non contenti , ulterius ad 
fallendum otium fuis divifionibus progrediuntur ; & quosdam quidem 
naturale*) alios ultra natur ales barbar<5 vocabulo dicere folent. Af- 
fectus illos , quibus animal indiget , ad ftatum fuum , vitam , & fpeciem 
tuendam > confervand&mque naturalium appellatione complectuntur 
ob aliqualem conformitatem , qua eadem bona fubjacent appetitui quo- 
que innato , & naturali , quique omnibus tam fenfu praeditis , quam fen- 
fu orbatis , eft communis. Hujusmodi efTe volunt famem , & fitim , ac 
potiffimum timores illos , quibus refugit animal a rebus corpus laedenti- 
bus, aut mortem afferentibus. Qui vero excedunt limites appetitus in- 
nati, quique feruntur in bonum, aut malum futurum , praeter naturalis 
voceindigitant, ob hanc conje&uram, quod appetitus innatus moveri 
nonpoffit , nili in bonum , aut malum fibi a&u praefens vel certe quia 
prsefcindit ab abfentia , & tempore venturo. Eadem ratione ad praeter- 
naturales affe&us redigunt , quicunque tendunt in objeftum compofi- 
tum ex bono & malo invicem permixtis , eo quod appetitus pur£ natura- 
lis, acinnatus ne eonfufa quidem virtute dotatus fit diverfa inter fe com- 
parandi , qua tamen praerogativa fenfus poliet. Ad hos etiam reducun- 
tur varij affe&us , quibus aliqui afficiuntur ex finiftra rerum apprehenfio- 
ne ad comedenda illa, a quibus, tanquam rebus foediflimis , alias natu- 
ra fecundum fe abhorret , de quibus canit Poeta : 

Sic ubi jam gravidas ftimulant fafiidia Matre * , 

Obfcccnam fatiant fercla pudenda famem : 

Scilicet expetitur modo calx , modo creta palat o ; 

Et modo , epu&flomacho dijplicuer e , placent. 

Ulterius non omittunt diferimen fuperaddere inter affedhis infinitos, 
& finitos , eo fenfu , ut primi ordinis fint , qui non cedant , aut termi- 
num ponunt , fed appetendo pergunt fine fine , etiarn dum objefti con- 
cupiti praefentii fruuntur. Contra fecundae cl aliis, ubi certam objecti fui 
poffefnonem aliquando funt adepti, veluti faturi explentur. Caufam 
reddunt , quia nempe intelle&us ampliffimi fui fphaera peregrfnatur per 
omnia, adebque capax eft, ut fpecies bonitatis apprehendat fine fine, 
& hocipfo excitetur pallio illimitata. Hoc didiciffe fe dicunt ex Philo- 
fopho , quilib. i. polit, cap. 6. inquit : quod infinito concupifcentiae exi- 
ftente , homines infinita defiderant. Primorum exerrplum dant amo- 
rem 




De partitione p ordine pafftommi 19 

rem inexplebilem opum , aut honorum : fecundi ordinis funt appetitus 
edendi , bibendiqne , & fimilium , quibus limitem natura faftidio , & nau- 

fe& praefixit. . ..... 

Nifi temeritatis notam incurrere metuerem , fi me opinioni ab um- 
verfa vetuftate per tot fiecula approbatae opponerem; fortfc non male de- 
fenderem, non ede, nifi unicam paffionem, & omnes commotiones, 
quibus anima exagitatur, nihil efle , nifi folum amorem variis fchematis 
exornatum. Quia tamen res haec ad qu*dionem de nomenclatura de- 
volvitur ; ndo tanto molimine eam hic librare. Quem enim qu*ftum 
tacerem? nempe integram nubem Au dorum contra me excitarem, in 
qua, quia finguli inimicorum debellari non poflent, quaecunque pars re- 
maneret illada , vidoriam fibi adfcriberet. Adijce , fi vulgat* huic divi- 
fioni infidatur, magnum compendium condrui ad partem fecundam in 
fuas diflertationcs commodius difiecandam. 

$. 1 1 , 

De ordine pafsionum. 

Q Uod ad ordinem paffionum (pedat, duplex ille confiderari poteft: 
unus cau(* efficientis , quatenus paffiones ali* ex alijs excitari , & 
fe confequi poliunt ; alter dignitatis , quo ali* alias perfedione fuperant. 
Ac in ordine quidem produdionis generativ*, fi refpiciamus ad ipfam 
indolem anim* appetentis, & ad naturam objedorum fecundum (e ac- 
ceptam, non attendendo cafus particulares, pathemata facultatis con- 
cupifeentis, primum locum abripiunt paffionibus potenti* irafeentis. 
Quemadmodum enim priorem fedem tenet bonum , & malum abfolut& 
pr*malo , & bono arduitate contrado ; ita etiam amor boni, Scaverfio 
mali abfoIut& talis ( qu* anim* concupifcens fibi arrogat) priorem fedem 
obtinebit, quam prolequi bonum arduum , & malum arduum fugere, 
quo officio appetitus irafeibilis fungitur. Rurfus idcirco animal bono ar- 
duo, tanquam hamo, inefeatur, ut fuperata tandem difficultate in eo , 
tanquam in auro ab omni (coria purgato , tanquam in rofis fine omnibus 
fpinis , & velut in optatiffimo centro quiefeat. . Igitur paffiones confiden- 
tes in averfione ex profecutivis via naturali oriuntur , & in iplas , velut in 
finem , ordinantur. Inter ipfas autem paffiones appetitfts concupifcibilis, 
illae , qu* in profecudone confidunt , ordinarii pr*cedunt eas , qu* con- 
fidunt in fuga, Rurfus inter profecutiones potenti* concupifcibilis or- 

C 2 dine 



20 T Ars 7 . Differt. II, 

dinepracipua erit amor; (ucccdct defiderium ; ultim6 locd delegatio» 
Atque idem ordo inter fugas his tribus profecutionibus oppofitas cft de- 
terminandus circa contraria obje&a, fcilicet inter odium, abominatio- 
nem, & dolorem , feu triftitiam, Inter profecutiones irafeibilis prima 
habenda cft fpes; anne&itur proximi audacia, & poftremo loco venit 
ira. Inter fugas autem , quaefunt in irafeibili , fcilicet inter defperatio- 
nem , & timorem , vix ordo aliquis certus tradi poteft quoad exeeutio- 
nem, fed videntur hac potius difparate fe habere. Craffe tamen xqui- 
vocationis vitandae causi infinuatio faCta eft de praccifione k cafibus par- 
ticularibus , quos fcientificae quaeftionesnegligunt, folumque ruminant, 
quid lingulis per fc conveniat. Quodfi enim aliquando ad initium fub- 
veniat menti objeCtum arduum , ceffante poftea difficultate, fiettranfi- 
tus ab irafeibili ad concupifcibilem affe&um , & ira inflammatus poteft 
concitari poftea amore alicujus boni neceflarij ad vindictam (umen- 
dam. 

De ipfo dignitatis , & perfedtionis ordine , fi quid compertum eft, 
hoc fort^ flatui poteft. Primd paftiones concupifcibilis , faltem quae 
profecutionem lapiunt , prxftantiores fiint pathematis irafeibilis virtutis, 
quandoquidem, pofteriores ad priores referuntur tanquam media ad fi- 
nem, fic tam vulgare , quam verum Philolophi axioma magis incon- 
cuftum reddunt, Videergd, quod, ficut aCtus intelleCiiis origine, & 
dignitate praeeminent operationibus voluntatis; ita affe&iones appeti- 
tas concupifcibilis praevaleant lymptomatis potentix irafeibilis duplici 
modo, & generationis , & perfectionis. Secundo tam inter afte&us 
conoupilcibilis , quam potentise irafeibilis praecipuus competit gradus ijs, 
in quibus praevalet prxdicatum profecutionis , poftpofitis illis , in quibus 
elucet ratio averfionis, & fugae. Suaderi poteft hic dominatus ratione 
quadam deduCta ex perfe&ione motus rerum naturalium. Qu6d enim 
motus naturalis lapidis cadentis intenfior deprehendatur in fine , cum 
nempe magis appropinquat ad terminum fuac naturse convenientem, 
quam in principio , ubi ab eo violentia adhibiti avellitur , argumento eft, 
magis naturae confentire, atque adeo perfeCtius efte accedere ad termi- 
num , quam ab eodem recedere. Sic etiam cum profecutio in appetitu 
fe habeat quafi inftar alicujus acceffus , praftantii fui prsecellet fugx, 
quam fimilitudine receftus oftendit. Tertio inter paftiones omnes qua- 
tuor prascipuC potiores cenferi folent , fcilicet delectatio, dolor, feutri- 
ftitia, fpes, & timor, quaydih, i, de confolatione Philofophia metro 
ultimo complexus eft Bo&ius illis verficulis : 



Gau- 



T)efede 5 in qua pajjlones recipiuntur. 



11 



Gaudia pelle , pelle timorem , 

Spemque fucato , nec dilor adjit, 

Supcrfedeo minutiores feries ex his ordinare, cum nec opera» pretium 
cfle,J nec guftui legentium fapere judicem. 



T riplicem paffionibus fedem ftatuit Plato ; motibus facultatis irafci- 
bilis in corde, nifibus concupifcibilis in jecore , vel lumbis , & ra- 
tionalibus in cerebro , ut fic in eodem individuo defcriptus habea- 
tur triplex rerum publicarum flatus : fcilicet conlhlaris in appetitu ratio- 
nali; militaris, & eontentiofus in irafcibili; quaeftuofus , & avarus in 
vegetativo. . Si quis ex difcipulis antiquae Philofophiae Deum hunc ab 
hac ignorantia excufare ftudebit , id facite praeftabit dicendo , non locu- 
tum efTe de animabus , fed de animarum viribus. Juxta delirium Mani- 
chaeorum , qui duplici anima rationali corpus humanum informabant, 
bona un& , quae velut particula Divinitatis a Deo eflet refe&a , & maD al- 
teri, qux portio aliqua a doemone originem duceret ; juxta hoc deliri- 
um , inquam , pafliones in anima deteriori (fabulabuntur , unde nobilio- 
ri infidiabuntur, Sed ouamam intemperies adeo eos in transverfum egit, 
utfubftantiam eflentialiter malam non perfpicerent efTe chymericam ? 
ignorabant fcilicet , tam phyficum , quam morale malum folum refpedi- 
v£ dici, & fepe non aliud efTe, quam bonum minus , & defed uoftim. 
Stoicorum abortivum vaga» mentis foetum , exiftimantium affe&us in 
fola opinione erronea, & judicio fitas efTe, jam fupra explofimus: hoc 
folum hic infinuare fufficiat , ridiculum hoc effatum plurimum favere 
Cartefjanis, quatenus pathemata aliud efTe non volunt, quam meras 
cognitiones fpirituales, Nolint , quaefb , confundere fpiritualia cum cor- 
poreis; id, ^uod plerumque comitatur pafliones, cumipfis paffionibus, 
Supereft ergo nunc folum , ut quaeramus , an in ipfa anima rationali pafc 
fionesfint collocandae; pro qua controverfia aliqua prius deanimse na- 
tmx funt advertenda. 




Dc Sede, in’ qua pafliones recipiuntur. 




An paftiones in anima recipiantur) 



C } 



22 



Tars U Differt, lll. 

Sicut unitas ineffabilis Deitatis ade6 eft fimplex , ut ad illius effen- 
tiam melius comprehendendam coadi fuerint philofophi eam quafi di- 
videre^ diverfas illius perfediones variis exprimere nominibus , uten- 
tes jam phrafi naturae , jam fati , mod6 providentiae , modo motoris fu- 
premi &c ; atque hac ratione in orbem terrarum pluralitatem Deorum 
induxerunt , ac innumeris populis idololatriam affricuerunt : fic pari- 
ter iidem , cum indivifibilitatem animae rationalis mente fua conclude- 
re non valerent , abfolutidimam hanc Dei imaginem variis adumbra- 
runt nomenclaturis , ut varias ejusdem operationes vivacius ob ocu- 
los ponerent» Contemplati funt eam in tribus flatibus inter fe ma- 
ximi differentibus , ita ut in primo plurimum appropinquaret dignita- 
ti Angelicorum fpirituum ; in fecundo deprimeretur ad conditionerrL. 
animantium brutorum ; & in tertio vilefceret adeo, ut plantarum na- 
tura aftimilaretur. Ut eft vcgetativa , in alio non occupatur , quam 
in corpore nutriendo , in alimentis digerendis , convertendis iis in fan- 
guinem , & diftributione per arterias & venas fada , mirabili prorfus 
metamorphofi conatur eandem prorfus materiam condenfare in carnis 
flibftantiam , extendere in nervorum propagines , indurare in offeuirL. 
fcsleton , & in cartilagineos proceflus elongare» Imo a Divina pro- 
videntia impulfa curam fufeipit univerfum ipfum confervandi , dunu 
producit , quod conftanter deficit , generktque libi fimile , ut perpe- 
tuo fpecies fua perduret. Verum in his omnibus anima rationalis a- 
liud non agit , quam arbores , & flores , quae cequaliter excrefcunt ali- 
mento a coelo delapfo , & Solis calore per occultes meatus in altum 
fublato» In fecundo flatu anima rationalis fenfibilis fieri videtur , 
quando incipit acquirere rerum cognitiones , & producere varias ver- 
sus easdem inclinationes» Miratur varia objeda famulantibus fenfi- 
bds externis, qui nuncii munere funguntur imaginationi ; fpecies pro- 
dudas fideli memorii recludit, ut magn& cura confervatae iterum oc- 
currente occafione reftituantur» Exfplicata rerum bonitate aut ma- 
litia, incipit anima amare, vel odiffe ; accurrit ad fibi placentia, re- 
fugit ab iis , quae offendunt , & a diverfis qualitatibus , qu# ipfi ob- 
viam fiunt , incitatur differentibus motibus , quos Latini verbo paft 
fionis declarant. In hoc gradu anima rationalis conftituta non tran- 
fcendit perfedlionem brutorum , cum illa non minus auxiliantibus 
fenfibus detegant objedorum qualitates , non minus recipiant in phan- 
tafia fpecies, easd£mque memoria retineant. Denique in flatu tertio, 
k corpore extricata occupatur circa veritates altiflimas , tradat cum 
Angelorum choris , per varias creaturas , tanquam per fcalarum gra- 



'De fide , in qua pafftonet recipiuntur. 2 J 

dus , fcandit usque ad Divinitatis federn , ibique inexhaufta pulchri- 
tudinis abyffo abforbetur. In aliis rebus , Deitate inferioribus , ere- 
da mente examinat qualitates ad indagandam effentiam , comparat 
praeterita cum praefencibus , & ex utroque de futuris conclufiones 
prasfagit. Facultas haec tot miraculorum vocatur fpiritus , domina 
reliquarum potentiarum , arbitrium ita liberum , ut coelum ipfum fu- 
fpiciat illius libertatem , nec ullo unquam tempore violenta prasde- 
terminatione phyfica vim ipfi inferat $ fed potius dexterrimi procu- 
ret obtinere confenfum gratia tali , quae quidem , fi converfionem ef- 
ficaci voluntate intendit , certa certius obtinebit effedum , quin ta- 
men dira , faev&que neceftitate obftringat. His connotatis 

Dicendum jam , in anima rationali pafRones federn non obtine- 
re, fi illa confideretur , prout ultimo loco fuitdepida. Sic enim re- 
purgata ab omnibus faecibus terrenas materias , folum poterit vim- 
fuam exercere in operationibus fpiritualibus eliciendis , erftque tam- 
parum capax pathematum , quasfunt fenfationes materiales , qukm pa- 
rum fenfationes poffunt inhaerere alicui non fenfibili , quam parum ocu- 
lus poteft recipere fonum invifibilem , & auditus effe fubjedum lucis* 
Hasc ipfa etiam eft ratio , cur Dodor Hypponenfis lib. 9. de civit* cap. > . 
circa finem in aligeris fpiritibus ante faciem Dei aditantibus pafiiones ex- 
cludat, dum docet : Sancti Angeli , &fine ira puniunt , & fine mife - 
r icor di a compaffione fiubveniunt , (fr tamen i fi arum nomina pajfionum 
confise tudine locutionis humana etiam in eos ufurpantur propter quan- 
dam operum fimilitudinem , non propter affeffionum infirmitatem. 

Quodfi tamen natura animas infpiciatur, prout in fecundo ftatu fuit 
deferipta, prout corporea mole eft circumdata , nihil vetat, in ea pak 
fiones immediate recipi. An non enim omnium philofophorum placi- 
tum hucusque fuit, ad appetitiones hominis animam neceftario debere 
concurrere , ut fubjedum faltem partiale ? clariora (unt D. Auguftini 
verba , quam ut etiam a malevolis in finiftrum fenfum detorqueri poftint. 
Sic autem lib. defpiritu, & anima cap. 4. habet. Anim a fecu&lum ope- 
ris fui officium diverfis nuncupatur nominibus ; dicitur namque anima % 
dum vegetat ; fpiritus * dum contemplatur ; fenfius , dum fentit ; ra- 
tio , dum difeurrit ; memoria , dum recordatur i voluntas , dumcon - 
fentit . Igitur anima vegetat , igitur fentit , & eo quidem modo, quo 
intelligit , hoc eft , ut non folum fenfationem producat , fed eandem 
etiam recipiat. Rationum pondus hoc poteft audoritati accedere. Si 
animas non uniuntur appetitiones , non magis reddetur appetens , quam 
materia prima ; vita: enim ratio , fi ulla fides eftperipato, aequ& dicit re- 
ceptio- 



ceptionem , ac effectionem fenfationis : produ&ionis titulo primario 
fructur anima, altero gaudebit materia : confe&arium ergo erit tam vi- 
talem effe materiam , quam animam, quod refugit unanimis hominum 
conlenfio. Rurfus fi in anima non collocantur cognitiones , quas ma- 
teriales dicuntur , quomodo poterit homo per eas cognofcere ? cert£ ut 
aliquam denominationem totum mereatur, oportet illam fupra aliquam 
totius partem determinatam cadere. At, fi anima non eft fubje&uro 
immediatum cognitionis materialis , & materia illam recipiens tam pa- 
rum eft capax formae denominantis cognofcentem , qukm parum anima 
apta eft, ut per albedinem vocetur alba, nulli parti hominis tribueretur 
determinati denominatio cognofcentis : ergo redi colligeretur nullam 
partem , & confequenter nec totum animal cognofcere. jam fi in anima 
rationali ponuntur cognitiones corporeae , fatendum eft , in ea etiam ex- 
citari appetitiones materiales ; alias non erit idem principium determi- 
nans ad efficiendum amorem appetitfts cum principio cognofcentc,quod 
tamen fchohe unanimi voce loquuntur. 

Cum autem hujusmodi inclinationes & averfiones corporales er 
natura fua exigant etiam unionem phyficam fui cum materia , ide6 
colligitur , adaequatam fedem paffionum confiftere in complexo ex 
corpore, & anima eam partem vivificante , ubi dantur hujusmodi mo- 
tus , nec non in combinatione humorum , quae ineft tali parti. Et 
quia humorum combinatio diverfa fit in diverfis hominibus , ideo > 
licet omnes fint compofiti exfimili materia & forma, follicitantur ta- 
men diverfis impulfibus corporalibus , ficut iisdem diverfa vitae men- 
fura , uni longiores, alteri breviores, etiam abftrahendo k caufis ex- 
trinfecis contingit. Imo idem individuus homo aetatis mutatione c- 
veniente experitur eam diverfitatem , ob immutatam nempe tampera- 
menti conftitutionem. Complexum,, ut dicit humorum & IpirituurrL. 
combinationem , exiftens vel in una , vel pluribus corporis humani 
partibus informatis animk fenfitiva» exprimi folet variis vocibus. 
Quoties ^nim audimus fimiles locutiones : homo fuperior , homo in- 
ferior ; homo novus, homo vetus ; homo animalis, homo rationa- 
lis, quibus libri afcetici funt referti ? ifta non funt larvas , ideae , mo- 
ralitates , & voces fine re y fed omnia , quae fimilibus nominibus in- 
cluduntur , diftinguuntur inter fe ver& realiter , faltem diftindione in- 
adtequata. Quid enim cenfes intelligi per partem fuperiorem ? cavc 
ne aliquid aliud tibi fingas , quam animam rationalem , quam melius 
recentioris philofophiae patroni cum fuis potentiis identificatam po- 
nunt. Partem autem inferiorem fi audire contingat, ob oculos men- 
tis 



De fede , m qua pajfiones recipiuntur . 2 £ 

tis tibi propone colledioncm ex humoribus , cum parte corporis, in 
qua relident , & anima illam informante» Ubi vides , animami 
inadaequat^ ab eo complexo diftingui , & fie k piando veritatis non- 
aberrabis. In unaquaque ex his duabus partibus hominis, nempe fu- 
periore & inferiore iterum aliae duae fiunt partitiones. Una appella- 
tur pars concupifcibilis , qua facultas expedita redditur ad facite ap- 
petendum , vel faltem ad aliquid approbandum , five id accidat adu 
voluntatis , five adione corporis. Altera fortitur nomen irafcibilis 
quae nempe celerius fluit ad repellendum aliquid alterutro ex illis 
duobus adibus , ad quam allufifie videtur regius pfaltes , quando pfal- 
mo 4. dixit : Irafcimini , & nolite peccare: Interdum etiam contingit, 
ut eandem operationem fibi vindicet tam virtus concupifcibilis , quam 
irafcibilis : vel quia operatio per propriam fuam arduitatem invitat ut 
conflat in generofis animis , qui ad facilia languefcunt , ad ardua ver6 
moventur , & excitantur : vel quia ipfum objedum ita vehementer defi- 
deratur, ut appetitus proterat omnes obices contra illud infiirgentes, 
prout facit adus fpei , per quem anima ita Deum ut ultimum finem ap- 
petit, ut infurgat contra omnes difficultates ad poffeffionem Dei impe- 
diendam emergentes, llfus tamen communis obtinuit , ut in nomine 
imponendo toti complexui communiter homines fubfcribantfacris codi- 
cibus , ubi legimus Genefis 4. Subtus te erit appetitus tuus , & tu do- 
minaberis illius : & ideo hac loquendi methodo utuntur, dicuntque 
communiter, paffiones fitas efle in appetitu fenfitivo, 

$. 11. 

Ubi refdeat appetitus (en fumus ? 

J Am verb cum appetitus flatuatur fedes , in qua paffiones fuftentantur; 

hic autem praeter ipfam animam imbibat etiam tanquam partem orga- 
num aliquod corporeum: ideo ulterius animofa contentione inquiritur, 
quaenam humani corporis pars prae altera fit in thronum eligenda. Et 
primo quidem Platonis Dogma hoc fuit : tres dari animas: rationalem, 
mentis optimam partem ; & hanc capitis arcem tenere ; irafefentem pro- 
cul aratione ad domicilium cordis dedudameffe, illlque obfequi, & 
refpondere loco fapientiae ; cupidinem infernas abdominis fedes tene- 
re, ut popinas quasdam & latrinarum latebras, ac diverfom nequitiae; 
relegatam verd idcireb longius k lapientia hanc partem videri, ne im- 

D portu- 



2 6 



Vays /. Differt. I //. 

portuna vicinitas rationem , conftitutam fuper eundorum falutem, in 
fpfa cogitationum utilitate turbaret. Huic fubfcribit Claudianus de 
quarto confulatu Honorij : 

Iram, f anguine i regio Jub pellor e cordis , 
protegit imbutam flammis , a vtddmepue nocendi , 
Pracipitemque fui : rabie fuccenfa t ume fc it ; 

Contrahitur tepefalla metu ; cumque omnia fecum 
Duceret , & requiem membris vej ana negaret , 

Invenit Pulmonis opem , m adi dumque fluenti 
Prabuit , ut tumida ruerent in molli a fibra. 

At flbi cunila petens , nilcollatura cupido , 

In jecur, & traclus imos compulfa recejjit , 
fipua velut immanes referat dum bellua r i Ilus, 

Expleri pafctque nequit ; nunc verbere curas 
'torquet avaritia JFimulis , nunc flagrat amorum , 

Nunc gaudet , nunc mcefl a manet , Jatiatdque rurfus 
Exoritur , cafdque redit pollentius Hydra . 

Secundo acriter inter fe committuntur philofophorum Princeps , 
& medicorum antefignanus , quorum prior appetitui tanquam omnium 
aliorum fenfuum moderatori , & judici tribunal in corde ponit 5 alter 
vero fupremam totius corporeae ftrudurae arcem , cerebrum nempe^, eri- 
git. Veniam hic rogo a magno Stagyrita, fi e6paulilper deferto, in 
partes Galleniconccflero. Libratis enim rationum momentis animus 
in adverfam abftradus lentendam cogitur appetitum ad altius rubielli- 
um, k corde fcilicet ad cerebrum promovere. Ut veniam facilius im- 
petrem, non graecapolco naturae myftcria 5 fed quae nota fiint , quiE pa- 
tent, quae oculis oblervantur, ad mentis trutinam intromitti cupio. Et 
quaero primo : cur illaefo cordis finu fiepifilm£ vitietur , & non raro prot~ 
ms deficiat internus appetitus, ut docent Phrenitides, & deliria? fi fa- 
cultas fenfitiva appetens non re , fed cogitatione tantum ab imaginatio- 
ne fccernitur , eo quod ad rei gratae, vel moleftae Ipecies phantaiiae lm- 
preffas ftatim fequatur operatio appetitas ; cur corrupti phantaiia , 
pharmaca applicamus cerebro , & non pedori ? tertio cur vehementi 
ftudiorum occupatione, ex diuturno phantafije , ac iri<!rnoii<E exci Citio 
folum caput defatigatur ? quare obnubilato poft menfam cerebro minus 
apti invenimur ad ftudiorum labores profequendos ? cur vulnera capiti 
inflida memoriam aliis abftulerunt , aliis ver6 , quod de Clemente VI* 
feribitur , felicilfime reddiderunt ? non invideamus igitur nobilimmatn 
hanc cerebri ftationem appetitui fenfitivo, praefar tim cum in illud velut 



T)e fede ^ in qua pafjiones recipiuntur . 2 7 

in centrum omnium externorum fenfuum nervi knmediat£ transmittan- 
tur Adhuc citius appetitui exitum k corde ad cerebrum permififfet Ari* 
ftoteles , fi manifelta oculorum experientia convi&us cognoviffet, ner- 
vorum omnium propagines,non ex corde derivari , fed a cerebro domi- 
nante, reliquis fubminiftrari partibus. Debetur haec notitia dicafterio 
medico, quod fe&ionibus animalium nervos omnes vel ex cerebro , vel 
ex medulla oblongata , prout intra cranium exiftente , progerminans 
oftendit , ita ut prope cerebrum , aut fpinam , fint latiores , in progrefc 
fu femper fiant anguftiores. Non fecus ac arbores , qua; prope radicem 
in trunco amplifmnum ampleduntur fpatium ; dum ver 6 proficifcentes 
ramos tenuiores explicant ; inde diffecantur in ramufculos, ac denique 
in frondium propagine omnino cvanefcunt, Nempfc non examinavit 
aeutiflimus aiias arcanorum fcrutator, eandem effe cerebri , & nervorum 
fubftantiam , duplici membrana , feu meninge veftitorum , prout faltem 
in maioribus animalibus deprehendere potuiffet. Nunquam vidit , in- 
cilo , vel ligato nervo partem fuperiorem , & cerebro vicinius copula- 
tam nihil detrimenti pati; inferiorem vero, & cordi propinquiorem 
omni fenfu ac motu privari. Uxc omnia palpabilitcr appetitum k cordo 
exularc jubent , &pro confentanea regione cerebrum attribuunt ; quod 
five triclinium , live lacunam immundorum affe&uum vocites , mihi per- 
indeelt. Non ignoro , cor vari& contrahi, aut dilatari , prout diverfi 
impetus exfurgunt, & quamdiu pe&us ipfum non commovetur, non 
foleredici pamonem : hoc tamen fecum non trahit, cordis texturam- 
omnium motuum vitalium principium effe. Sufficiet ad hoc , affe&um 
in fpirituum commotione maxime fenfibilem in cerebro formari ; tum 
ad cor ipfum , quali ad rotam machinae primariam diffundi ^ ut in fangui- 
nem, & alias corporis partes pervadat, ac corpus ipfum ineo litu, & 
partium difpofitione, quam affe&us natura poftulat, collocetur. 

Sed vix exhaufta hkc difficultate emergit alia non levioris momen- 
ti, in quanam fcilicet parte determinata cerebri moretur appetitus fenfi- 
tivus, quod a nemine fatis fuit divinatum, hocarite omnia Cartefius 
velit, nolit , concedat cum fuis fequacibus neceff£ eft, fenfura internum 
non figere domicilium tantum in conario , fcu glandula pineali , pendente 
prope tertium ventriculum in centro fer& cerebri, & figura pinea; nucle- 
um imitante. Quxro enim ex Cartelio , quare tam rigido plebisfrito , 
aut fi mavult fenatus-confulto imperet animam reliquis corporis mem- 
bris exeffe, ekmque intra folam glandulam ableget? reponit, ens ind^ 
vifibile non poffe occupare fpatium divilibile. Habeat fibi adverfarius K 
quod petit, me , noo fmc vitio interim permittente , fed audiat fe- 

D 4 quclam 



2 8 'Parsl* Djffert.il/. 

quelam pefflmam , quae mde eruitur , ipfa glandula , cum habeat fibras, 
(mus, pofsftque difpefci in plures partes , cogetur mi fera anima etiam 
ex ipfo conario exuiare, duriffimo Cartefij decreto. Si Dominus Rena- 
tus ad anguftias reda&us imperaverit animam in minimum aliquod glan- 
dulae punclum recedere , tunc ineptam reddet ad omnia totius hemifphse- 
rij objedta percipienda , eo ipfo , quod fine corporum penetratione, quam 
ut monftrum perhorrefeit , omnes ad illud pun&um , nervi convenire 
non poffint , nec per illos ad fenfus exteriores fpiritus deduci. Imo ne- 
que ad nucem hanc in flatu fuo integri reli&am ex obfervatione Steno- 
nis, reliquis rei anatomica confultis adftipulantibus , pertingunt omnes 
nervorum ipforum fibrillae. Nititur nemp£ hoc fomnium varijs fuppofi- 
tis manifefU falfis. Judicat enim cum antiquitate, fpiritus animales, qui 
cx vicinis ventriculis cerebri concurrunt, ibidem temperari, & adhuc ma- 
gis perfici : nec fpiritus in ventriculis generantur, & pars hsec potius a 
natura deflinatur ad phlegmaticos humores recipiendds , ade6que ani- 
ma potius a fuis operationibus impediretur. Credit etiam morbis non 
cffe obnoxiam , ade6que regionem pro principe parte faluberrimam : at 
teflantur recentiores Medici arenulas, & calculos non raro magnam , 
im6 fiibinde plusquam dimidiam glandulas partem occupare illsefb appe- 
titus ufu, denique putat nucem hanc effe mobilem ad fpirituum incur- 
fus, omnes nervos in eamdefinere: at fixam anatome demonflrat, 8c 
contra alterum reclamat autepfia. Quod fi fides adhibenda Thonnero, 
qui teflatur, glandulam hanc poffe penitus exficcari pulveris nitociani ufu, 
appetitu nihil penitus corrupto , tuncfibi Cartefius de hellebero profpi- 
ciat, ad capitis fui intemperiem prius fanandam , qukm tam fubtiles veri- 
tates orbi univerfb proponere aggrediatur. Noneft, quod vereatur, 
ne , fi animam non includeret tam anguflas capfulae , illa fe ipfam aliquan- 
do in corpore amittat. Alias anima jam fatis anguflo carcere circumda- 
tur , & aum carnis corruptione repellitur , ne ad alta exfurgere libe- 
ri poffit, cum Poeta conqueritur: 

Libera, qua potuijpatiofo ludere coelo , 

Cernis ut angujio carcere claufa premar ? 

Heu dolor ! ut mtferas me lux effudit in auras , 

Ipfa loco cavea membra fuere mea. 

Pes compes , manicatf manus , nervique catena , 

Offdque cancellis nexa catajla fuis. drc. 

Sed quid ergo in hac materia, de qua apud Auftoresvix aliquid inveni- 
tur , quod intelligi poffit , ne dum explicari ; in qua merx tenebras funt , 
ex quibus ne minimam quidem luculam exprimere valeres : quid , in- 
quam, 




quam , in hic materia ftatuendum ? adha?reo domeftico in alijs etiam 
lentendis mihi amiciffimo P. Honorato Fabri, viro, de quo merito am- 
bigere licet, an potius ad Philofophorum, an ad Medicorum artum, 
an ad Mathematicorum chorum fit reducendus, adeo in omnibus eft prae- 
ftantilTimus. Crm hoc igitur fic concludo : organum lenius interni con- 
fiftere videtur in plexibus cerebri, quos fecundinis foetus non abfimiles 
volunt Anatomici , quique retinam interioris cerebri componunt com- 
plectentem cerebri ventriculos» Hoc multis argumentis evinci poteft. 
Et primo contra Graecos exiftimo fundtiones internas haud quaquam eli- 
ci per totam cerebri fubftantiam , feci in aliqua duntaxat illius parte* Si 
enim in toto cerebro exerceri pofient, cum fpinalis medulla ejusdem fit 
rationis , illa quoque fenfui interno domicilium prteberet» Idem dicen- 
dum de nervis opticis , pr sefertim juxta ortum fuum , ut mirum videri 
non debeat effatum Galeni pronuntiantis , nervi funt cerebrum parvum, 
& compatfum : hoc autem quilibet fanus intelle&us refugiet. Pneterea 
perforato non femel cranio, licet exquifitiffimus in menyngibus, dura 
fcilicet , & pia matre , dolor deprehenfus fit , in ipfa tamen medulla , vel 
nullus , vel fatis obtufus repertus eft* Cum autem organa fenfuum ex- 
ternorum obferventurexquifitilfima fentiendi facultate pollere , cuinam 
tantum animi erit, ut hocfenfui interno denegare non dubitet ? Exhoc 
autem ulterius pergo & libere pronuntio , ‘ nec ulli particulce cerebri ap- 
petitum inexiltere; fufpicio fundamento non caret. Si enim in aliqua 
parte manfionem figeret, haud dubiC in tota medulla moraretur , cum in- 
ter omnes partes non fit magnum, ac fubftantiale diferimen. At toti 
medulla appetitus non inexiftit,quodprscter Riperius di&ateftimonio fu6 
adhuc palam faciunt Medici , qui apud Isbrandum frequenter deprehen- 
derunt una, & altera parte indilcriminatim kefa , vel recifa, principes ta- 
men functiones integras permanfifle* Ita narrant de juvene, cui magnum 
apoftema penetravit in luperiores ventriculos : ita de ancilla , cui diver- 
fis vicibus exempta fuit putrefa&i cerebri quantitas pugni magnitudi- 
nem adaequans , quibus tamen phantafia fana conftitit : igitur confeCta- 
rium erit appetitum , neque parti cerebri inelfe. Atque hac ratione cor- 
ruit Arabum fyftema , qui imaginationem & appetitum lenfitivum ledi- 
bus diferetos elfe voluerunt, ita , ut phantafiam , in partibus anterioris 
cerebri, appetitum, & memoriam in occipite collocaverint, experien- 
tia enim illorum , quodlaefo graviter occipite memoria plurimum peri- 
clitetur , non habet fat firmitatis ; nam ex Bonhij lententia non raro ap- 
petitus & mempria corrumpitur ob vulnera (incipitis, & phantafia o^ 
laefionem occipitis , cum non minus vulnus anticae, qukm pofticae pa r ti 

D 3 infii- 



gp 'Tars I. r I)ijfert< 11L 

infli&um harmoniam & compagem cerebri queat diffolvere. Adhuc 
pluribus fe fe cavillis exponerent collocantes cum Kenelmo , Digbaso ap- 
petitum in fepto lucido , quod in medullari fubftantia difcriminat fupre- 
mos duos ventriculos; quis enim principem facultatum fedem effe dicat 
mediam inter duas cerebri cloacas ; quomodo in capitis hydrope, ubi 
aliquot libras feri congeri deprehenduntur in ventriculis , & feptum me- 
dium facibus innatat , poteritmens integra perfiftere? quomodo in hoc 
cafu fpecies vifibiles appellere , vel fpiritus poterunt difpenfari? 

Qusecum ita fint , & appetitus ftnfitivus nec glandula pineali, nec 
medullse cerebri , nec fepto lucido inhaereat, Scduntaxat plexus retifor- 
mis didus fuperfit , reflat folum , utiftepro appetitus organo afligrie- 
tur. Argumento huic lic£t negativo, non tamen pondere fuo carenti, 
plurimum roboris accedit ex analogia fenfuum externorum , pracfcrtim 
verovifus, ficut enim retina fungitur munere organi vifualis, eo quod 
ex defecatiftima cerebri fubftantia , & innumeris tum arteriolis , tum 
venulis conftans, atque ipfo nervo optico long& mollior, adedque aptif- 
lima quoque fit ad affedionem fenfibilem excipiendam : ita pariter inte- 
rior cerebri plexus fedes appetitfts interni conftituendus eft , cum minu- 
tiftimis arteriolis, venulis, aliisque vafis fibrisque nerveis exquifitiftim& 
intentis, tam ben£ elaboratus fit , utret-inam oculi perfe&& imitetur. 
Qugefo accuratius illum intueamur , & videbimus e cerebri bafi , in qua 
nervorum originem omnes agnofeunt , hunc plexum non procu, abeife, 
ac proinde facili traduci pofle affedionem organo fc»fiis interni imprei- 
fam. Scilicet per nervos , quoe etiam funt fubje&um externorum fen- 
fuum diffunduntur operationes ad didum plexum ; ab hoc inde per ner- 
vos metibus localibus fervientes in mufculos toto corpore diftributos. 
Nemp^ animal totum quoddam eft, non tantum accidentale, ut cumu- 
lus lapidum ex multis aggregatus , fed operofae naturae arte elaboratum, 
ut omnes fun&iones ad communem quendam finem pertineant, v. g„ len- 
ius externus fentit , fed ea conditione, ut affedlio , quaeprolicitui, ad of- 
ficinam fenfus interni traducatur ; a fenfu interno percipitur hac quoque 
lege , ut per nervorum , venarum, arteriarumque fibras in totam ma- 
chinam fpargatur, Hinc a peripheriaitur ad centrum, & .datur regref- . 
fusa centro ad peripheriam ; intelligo a fenfibus externis periph enam 
quafi corporis obtinentibus ad fenfum internum, qui fibrarum centro 
inhaeret ; ab hoc ad reliquorum organorum fupelleailem , fcilicet ner- 
vos, mufculos, & membranas. Igitur, ne longior fim, cum in omnia 
corporis membra ex tribunali appetitus interni affectionem propagan lit 

necefle , certe in ea duntaxat parte figi debet , qus ex omni fibrarum ge- 
7 ner* 



De fide 3 in quA pajjiones recipiuntur . 3 I 

nere eft compofita : fed praeter praefatum plexum nulla hujusmodi fa- 
brica offenditur , igitur in animalibus perferiis ( in illis enim,quee in- 
ferorum calculi comprehenduntur , in medullae fpinae dorfalis fibi 
manfionem elegit ) re&£ dicitur in eodem fuftentari appetitum fen- 
iitivum. Nec obftat multiplicitas innumera a&uum internorum , fa- 
cultatis fcilicet imaginativae , & appetiti vae : potentia enim vitalis 
ad hos non adeo laxum , & magnificum exigit fabrorum antrum,. 
Quod, ut intelligas , in exemplum linguam , quae, parva licet mole, 
fubfervit ad innumeros vocum fonos edendos , ad diverfiftimos fapo- 
res guftandos. Idem in particularibus propriisque tum videndi , tum 
audiendi organis eft manifeftum. Unde moles perparva plexus reti- 
formis nihil obeft , quin mirabili artificio in eo varietas multiplicis 
organizationis contineatur. Neque abftrahit me ratio , qui multi fibi 
perluadent , fi in medulla cerebri appetitus fenfitivus non fiibje&etur, 
tantam cerebri vim fruftra in erani® efle repofitam. Ego vero fiden- 
ter nego , tantam cerebri molem fruftra efte ; tum quia in homine ma- 
gna humorum copia gyrans liberaliore indiget colatorio ad feces fecer- 
nendas ; tum quia non parum ad fenfum internum confert , lic&t ap- 
petitus fenfitivus in eo minime regnet. Ideam fciendi cupido mani- 
reftam iterum in fenfibns externis exhibeo. Oculum accipe , qui plu- 
rimis ex partibus eft fabricatus , licet in fingulis a&us vitalis non eli- 
ciatur. Alteri muneri infervit humor cryftallinus , alteri aqueus : alio 
munere defungitur uvea , alio cornea : omnes vifioni famulantur , 
videndi tamen facultate carent : minima inter omnes hoc privilegio 
gaudet, edque munere defungitur. Quidni de fenfu interno idemfen- 
tiatur? qui lic&t in toto cerebro non habitet, fed in una duntaxatan- 
guftiorc cafa commoretur ; alias tamen omnes partes promptas habet, 
qui fu6 modo adeffe&um concurrant , quatenus fcilicet vel ad tradu- 
cendam affe&idnem , vel ad confervationem , defenfionem , nutritio- 
nem, purgationem, vel ad alium quemlibet ufum ad eundem fi- 
nem fpe&antcm conducunt. 




DIS- 



32 



Pars /, Differt. IV, 

DISSERTATIO IV. 

De caufis paflionum intrinfecis. 

§. I. 

'Prima caufa caro viva. 

P Erfpicuum cuilibet fcio,non tantum in hominibus diverfie astatis, 
quales funt in florente juventute , & adulta feneCtute conftituti, 
fed etiam in cocevis varios vigere partionum vepres. Videbis 
hunc velut Megseram ex erebo emerfam ita ad iram pronum , ut ad 
minimam fibi oblatam occafionem accenfas conqu&ffet tasdas , ignCs- 
que fpargat exitiales ; dsemonem ipfum , non a Deo immiflum , fed 
fponte affumptum circumferat. Alios econtra ad iram efle fegniores, 
ac prope rigentes ; proniores tamen experieris ad timorem , quo ju- 
giter concutiuntur, ita ut meticulofte hce animse, pufillfque fpiritus ni- 
hil unquam fecurum judicent : omnia fufpeCta habeant , & ad quam- 
libet umbram infufo veluti gelu per omnia membra contrcmifcant. 
Sunt , qui nec irk corripiuntur, nec abfterrentur timore, &. cseteris 
magis inclinantur ad gaudium, & laetitiam , quique continuum ver fe- 
reno , & rofeo vultu praefeferant. Alii e converfo maerore perpetuo , 
jugique angore cum Heraclito & Bellerophonte premuntur , qui inftar 
filiae novercantis fortunae videntur quotidie amiifas opes , fublatos 
morte confanguineos , abfumptas incendiis domos, grandine contritas 
fegetes, difruptas , vel collifas ad fcopulos naves , & alia id genus lu- 
gere, & deplorare. Quaenam, amabo, caufa intrinfeca hujus procli- 
vitatis ad tam varios, tkmque fibi adverfantes affeCtus debebit exco- 
gitari ? animam rationalem non put&rim , cum haec in lingulis homi- 
nibus ejusdem fpeciei efle k fanioribus defendatur , & cum proprieta- 
tes extrinfecas minimi k natura fejungantur ab individuo , cujus funt 
pediflequae infeparabiles, oporteret omnes homines ja&ari iisdem pafc 
Aonibus , quod experimentis evidentibus refellitur. Data etiam ea 
opinione , qua multi detinentur ad judicandum , animas ratione prae- 
ditas in perfectione fubftantiali differre , nondum tamen enodata eft 
omnis difficultas , cum per aetatum varietatem in iisdem hominibus 
propenfiones hujusmodi immutentur , & anima femper eodem perfi- 
ftat ftatu usque ad ultimos feneCtutis canos. Hic igitur erit prsefen- 

tis 



De CAuJis pafpomm intrinfects < j j 

tis diflertationis fcopus , ut fimilium proclivitatum caulas intrmfecas 
perfcrutemur, 

Prim6 ergo dicendum , efferus illos nafci ex eo , qu6d homo 
conflet duobus elementis libi contrariis ; corpore nimirum & anim£, 
Di&eriis vapularet , qui ad tuendam animae dignitatem fibi perfuade- 
ret omnem paffionum perturbationem & folo noltro corpore prove- 
nire , & animam folum ob conta&um membrorum coinquinari, U- 
niverfo enim orbi notiflimum eft , corpus ex fe ipfo poteftatem non 
habere ad operationes vitales producendas ; oportet igitur animam 
in omnibus a&ionibus afliltere. Do&rinam hane divine elucidat Au- 
guftinus lib, de perfed, hominis , cap. 17. Non enim curo fine anima 
concupifcit , quamvis caro concupifcere dicatur , quia carnaiiter ani- 
ma concupifcit , Complexum hoc ex materia & anima multas appe- 
tit res, modo unam > modo aliam juxta diverlarum caularum combi- 
nationem , quas anima expedita ad judicandum cenlet non debere fie- 
ri, Et ecce jam motus contrarios ! nempe illum , quo viva caro in- 
citata ad yindidlam , ad venerem , ad fugam has res non aliter , ac 
magnes ferrum appetit ; & alium , quo anima cognofcit, non debere 
haec fieri , & dc fa&o non vult fieri , quisque oppofitos motus quali 
digito ollendit Paulus , quando fcripfit ad Rom, 7. Video autem aliam 
legem in membris meis , repugnantem legi mentis mea , nimirum in- 
clinationes corporeas relillentes judicio di&itanti illa non oportere 
facere, & voluntati nolenti ea perpetrare. Non ignoravit hoc Isecu- 
laris ille , qui cujusdam veneficae nomine ajebat : 

Video meliora , proboque 

Deteriora fequor. 

Ambar quidem hae partes conjun&ae inter fe lunt quali individui -duo 
Collegas ; nihilominus cum unus originem luam adlcribat terrae , al- 
ter fe coelo natum gl orietur ; ideo inter fe diffidere , atque lele invi- 
cem odifle aflolent. Nunc limul pacifici vivunt , & fefe fummo pro- 
fequiintur amore ; mox querimoniae exaudiuntur, & k querelis ad 
rixas profiliunt. Nullus melior judex hujus rei aflumi poteft, quam, 
D, Auguftinus , qui landtiori vitae propinquior bellum hoc intellinum 
latis expertus eft. Audi lamentantem : ego, inquit, deliberabam., 
ut fervirem Domino meo , ego eram , qui volebam , ego eram , qui 
nolebam , ego eram , nec plan£ volebam , nec plan£ nolebam : ideh 
contendebam, & dilfipabar a me ipfo, & ipla diftipatio me invito qui- 
dem fiebat , nec tamen , oftendebat naturam mentis alienae , fed pae- 
nam mese. Lib, ConfelT, cap, 20, Quia ver6 hoc compolitum ex 

E parte 



34 P* rs h 'Dffirt. IV. 

parte rationali & irrationali , vocatur communi loquendi phrafiologia 
appetitus fenfitivus , flatim Philofophus videt caufam efficientem pa- 
thematuma caufa materiali non difcrepare , e£ ratione, qua intelledus 
in feipfo gignendo cognitiones , iisd^mque in feipfo manfionem exhi- 
bendo , duplicem quidem denominationem accipit ; in rerum tamen 
natura una , e&demque res permanet. Sed quid refpondendum erit 
his ipfis naturalis fapientiae amatoribus , fi profundius controverfiam_ 
expendendo exquifi£rint , quaenam ex his duabus partibus fcditiofi paf- 
fionum tumultus magis rea fit agenda ? falvo meliori iis attentior , 
qui animam tanquam magis ream rebellionis infimulant. Illa enirru 
eft , ex qua una cum vita oritur primario omnis tumultus: illa efl, qux 
infligat corpus contra fpiritum, & fluita coecitate arma fubminiflrat, 
quae poflea adhibentur ad propriam quietem extinguendam , ipsfque 
vulnus lethale infligendum : illa efl, quas auxilia prsebet corpori inani- 
mi , quod alias putredinis ac paludis acervus bellum movere non folum 
nonauderet, fed neque poflet. Illa efl , quae utitur corpore, ficut faber 
malleo, aut incude , in qua format omnium perverfitatum idola , 6 c fa- 
bricatur quarumcunque voluptatum fimulacra. Immerito igitur que- 
relis animae defertur k Philofopho, fi jufli judicis partibus fungi velit, 
chm corpus tot criminum , quorum accufatur , non probetur effe audor; 
led tantum fcelerum complex , foliimque animae confilium , & fenten- 
tiam fuerit fecutum. Haec de primaria paffionum radice; quas tamen , 
quia nondum fufficiunt ad diverfiflimas in eodem homine animi agita- 
tiones explicandas , ideo 

§ ii. 

Secunda caufa efl temperamentum. 

D icendum fecundo , proximum a certis affedibus ortum duci ex tem- 
peramento humorum. Cum enim furnma animae cum corpore 
confenfio intercedat, tantdqueifladuo inter fe foedere fint conjunda, 
ut alter alterius adiones confequatur : quis noflrum mirabitur, caufam 
in agendo a fiio inflrumento , animam h corpore dependere , cum fcia- 
mus i fcribanon adeo elegantes depingi charaderes , ubi calamo minus 
apto utitur ? & quis negaverit , nifi fort£ ille , cui ferocitas moleftiorem 
frontem penitus exuit, quis, aio, negaverit , illum ad iram plurimum 
proclivem effe , cui bilofus humor in magna quantitate obtigerit ? Quis 

inficia- 



De c au jis pdjjtomm tntrmfecis. 




inficiabitur , illum , qui craffo , & tenebrico fo fanguine abundat, ad tri- 
flitiam facili mobilem ? ideo Galenus in Opufculo , cui titulum infcripfit; 
gubd animi mores corporis temperamentum Jequantur , oflendit , 
pronitatem animi ad certos affedus ex temperamento oriri , cui poftea 
mores accommodantur. Quia autem hanc corporis temperiem diver- 
fi diverfam fortiuntur, & etiam eadem ob varias caufas extrinfecas five 
aeris , five vi&us , five aftrorum influxus in eodem immutatur confe- 
quens eft , homines ex ijsdem vatia nancifci temperamenta, & cum ipfis 
varias infirmitates , hujus, vel illius affe&us: hinc ficut varia lympto* 
mata cffe&us funt diverfi corporis temperamenti ; ita viciflim varia cor- 
poris conffcitutio conftituit hominem jam proniorem ad has vel illas 
inclinationes ; ipfum autem temperamentum animalium emergit ex re- 
duntantia quadam quatuor qualitatum elementarium , caloris fcilicet , 
frigoris, ficcitatis, & humiditatis , quas in ipfis quatuor humoribus re- 
fidere volunt Phyfici , in quantum homo aliquis effe temperamenti fri- 
gidi & humidi putatur , quando in eo hi duo humores prardominantur. 
Notandum igitur humorem illum , quem vulgus fanguinem appellare 
confuevit, non modo ex quatuor elementis conflare, in quse tamen im- 
mediat&non refolvitur : fed ex quatuor aliis fuccis, in quos facile abire 
potefl, effe conflatum ; fcilicet ex flava & atra bile, ex pituita, &cxeo, 
cui communis fanguinis nomen adhaefit. Pituitae nomen fibi vendicat 
illa fanguinis portio, qus ex chylo recenter defumpta, nec multoties 
circuitu per vafa corporis exco&a, crudiori adhuc, ac minus fpirituofa 
frigiditate, ac humiditate inficitur. PuriflTmi fanguinis voce audit ea 
pars , qua; pluries per corpus circumdu&a , & in corde dilatata ad me- 
diocrem fubtilitatem pervenit. Illa maffa, quas per frequentiores cir- 
culationes adhuc ad majorem tenuitatem eft exaltata, & magis fervida 
evafjt , & ad naturam calidam & ficcam acceflit , bilis nomen eft adepta. 
Denique melancolias vox accommodatur illi fubftanti*, b qua poft plu- 
rimas attenuationes fpirituofie particuke in magna quantitate funt edu- 
cte , atque hinc fola frigidior , craflior, & magis terreftris, & ficca, 
quafi in fundo remanfit. Humores ifti varie inter femifceri poffunt,ita 
ut jam unius quantitas alteram mole fuperet ; vel ut per motum , & 
agitationem certae particulae facilius congregentur, & fic unitse majori 
vi polleant ad aeftum procreandum , quam feparatx. Ad hoc non parum 
confert organorum ftrudlura , ficut ad pulfandam chelin , vel faltandum, 
occanendum. Quod fi itaque in miftione pera&a aliquis defcriptorum 
humorum v. g. bilioftis ,pra?dominetur totum temperamentum talis ho- 
minis ad biliofos revocabitur ; totum animal vero in cenfum melancholi- 

£ st eorum 



3<5 rpm 1. Diftrt . IV. 

eorum veniet, ubi portio, frigidior, crafttor, & magis ter reftr is abun* 
dabit. Cum enim fanguinis mafta ad nutrienda animalium membra fit 
ordinata, fi in ifto plures particulae terreae , & crafliores praevalebunt 
paucifiimis ignitis , oportebit etiam illas partes , quibus in pabulum ce- 
dunt, fimiles morborum pravitates contrahere. 

Verum quia inficiari non pofliim , humorum iftorum habitudinem 
minimi appellandum effe temperamentum, fed potius effe&um ipfius 
temperamenti ; cum non ideo hic vel ille ad Melancholicorum gregem 
fpedet, qu6d in ipfo plurimum atrae bilis detur: fed quia multum atrae 
bilis ex alimentis in organis principaliter famulantibus excoquit , ideo po- 
tius in illo multum nigrae bilis atramentum diffunditur : propterea ad alia 
in auxilium vocanda fe debet mens extendere. Crediderim igitur , eos 
magis veritati appropinquare , qui tuentur , illam fubflantiam effe tem- 
peramentum , quae ex primitivis humoribus, ex parentum fanguine , & 
ex congenitis feminibus conftituitur. Ex hac radies decidendum putant: 
an ifte (anguineae , ille biliofae fit complexionis , quod in prima conforma- 
tione corporis , vel fanguis , vel bilis magis convenientes obtinuerit 
qualitates. Cum enim ex hac mafla caetera omnia membra fuo tempo- 
re formentur, illam virtutem in iftis praevalere oportet , quae in materia, 
ex qua fabricantur, dominio eminuit, eruntque magis calida, quaefpi- 
ritu & fanguine abundabant : illa minus , quae iftis carebant. Neque eft 
ullum periculum, ne materia ifta primigenia fons & origo principalium 
partium per continuam & valde notabilem transfpirationem deperdatur. 
An non enim in ipfa adulta fenc&ute , an non in ipfis cadaveribus macu- 
las primigenias alt& infixas remanere cernimus ? fi in brutis , faltem im- 
perfectis , exfpiraret tota illa primigenia materia , ex qua foetus procrea- 
tus eft , an non fucceflu temporis una cum materia in auras abire debe- 
rent omnes animae particulae ? Cert£ anima materialis fubjeCtum muta- 
re non poteft. Refultaret igitur totum novum animal adaequati diftin- 
ttum ab eo , quod primb fuit generatum. Hoc autem nec fibi ipfi per- 
fualum habebit , qui illud dicere cupit. Tutiores nempC funt partes illae 
primigeniae , qukm ut vi caloris nativi ade6 facilC refolvantur , & eva- 
porent; tum quia fundantur in humido radicali , non tenui , & aqueo ; 
fed oleofo , & calido , quod adeo facilC expugnari non poteft , ut fic 
diutius vitam protrahamus : tum quia agentia inimica ob praecedentem 
pugnam cum exterioribus membris plurimum debilitantur , ut intima 
poftea non tam cito fuperare valeant. Re£t£ igitur temperamentum 
conftituitur partim in calido innato , partim in humido radicali , quod k 
primo ortu foetui inhaeret, Hoc humidum radicale, & calidum inna- 
tum 




tum, cum principalioribus corporis partibus inhaereat , noti erit extra 
rhombum pauca , quas ad rem noftram fpedant ex ijs delibare , in quibus 
phyfiognomi inter fe conveniunt. Dicunt igitur de medio animalis 
ventre, ad furentem audaciam , ad magnae iras praecipitantiam nataefle 
corda frequenti calore, velociquerefpiratione dilatata : econtra timidum 
animal, ubi pedus glabrum, parvum, anguftavafa, tarda refpiratio, 
oxiguusque pulfus, Imo his ipfis arbitris ex natura cordis (prae fert jm 
fi hepar cum corde confpirat) totius corporis conftitutio promanat, ita 
ut totum reliquum corpus humidum cenfendum fit , ubi humor cordis 
ficcitati praevaluerit ; ficcum ver6 , ubi (iccitas illius dominata fuerit. 
Neque mal£ heee arguunt ; corpus enim imitatur naturam humorum : 
ifti calorem , & fpiritus ; calqr autem , & fpiritus cordis fabricam. Per 
infimum ventrem praecipuum vifcus hepar, ubi nimio calore excedit, 
oleaginofos fpiritus in nimia quantitate excitat , qui deinde fub acidi fuc- 
ci a bene venientis virtutem multum obtundunt ; tumque hac ratione 
parvum fermentum procreant, nimia bilis tum atrae , tum flavae copia 
progignitur, quae ad Melancholicorum aut cholericorum adipnes pro- 
pendet, Quod fi aliquis hepar frigidum nadus fuerit , atque hinc minus 
aptum ad digerendum lienis fuccum ; primo fermentatio plurimum de- 
trimenti patietur ; inde deficiet boni chyli concodio; & denique fan- 
guis crudus» ferofus, ac in corde folummodo in aqueum vaporem ex- 
tenuatus totum corpus mero replebit fer6 , ex quo frigidiflimo , & hu- 
mido frigore phlegmaticorum adiones promovebuntur. In fupremo 
ventre praecipua portio frons, fi quadrata , & praeterea aliquantum in 
medio concava fuerit , magnanimitatem portendit ; fi vero rotunda 
omen proprium iracundiae habebitur , e6 quod in interioribus cerebri fini- 
bus reverberati nimium fpiritus , quam plurimum inflammentur. At- 
que haec tria membra principaliora habentur ad humores excoquendos, 
qui fundionibus patheticis funt (ubordinati. 

$. in. . 

Confequuntur etiam ad operationem phantafix. 

T Erti6 communiflim& mater peffimorurn filiorum, paflionum fcilicet, 
eftvis imaginativa. Non ipfa bonitas, vel malitia objedi prout re 
ipfa datur in fe , fed prout coloribus apparentibus depingitur appetitui, 
eandem varijs aculeis affliget. Advertit hoc Ariftotelcs > qui lib* 2 . 

E j Rhet* 



j 8 r Pars. /. Differt . IV. 

Rhet. cap. f. definivit timorem ejje ex imaginatione futuri mali cor- 
rumpentis , ac dolorem inferentis ; perturbationem quandam , aut tri- 
Jlitiam. Inhaefit hsec ipfa lententia Senecae epiftol. 1 3 , plura funt , qua 
nos terrent , quam qua premunt , & fapius opinione , quam re labora- 
mus* miferum e(fie, qui fe non beatiilimum judicat, licet mundo im- 
peret , apud Poetam Comicum invenies : 

Non efl beatus , ejje fe qui non putat. 

Quid enim refert , qualis (latus tuus fit, fi tibi videatur malus ? & ne fa- 
cram au&oritatem negligamus , hoc ipfum verbis non ambiguis offendit 
Regius Propheta pfal. 1 3. Illic trepidaverunt timore , ubi non erat ti- 
mor, Nempe callidifiime fefe imaginatio infinuat apud Principem facul- 
tatum appetitum nimirum ; repraTentat illifenfuum obledlationes ; in- 
tercedit apud ipfum tanquam advocatus apud judicem & fuavi(fim6 
oftendendo varias neceflitates , vi&oriam extorqueri. Nititur , auficul- 
tat anima benevolis auribus oblatas preces, non examinat pondera ra- 
tionum , & ne triftem difcedere patiatur , in illius favorem pronuntiat 
fententiam. Ita e(t, nimis cito accedimus argumentis apparentibus , 
non refutamus illa 5 nec excutimus ; fed trepidamus , & fic vertimus 
terga quemadmodum illi quos pulvis pecorum fug& excitatus caftris 
exuit. 

Certe quando contemplor animam corpore tanquam carcere con- 
clulam intimis vifcerlbus commoveor ad compatiendum illius (fatui, in 
quo non veritati , fed mendaciis a fallacibus fenfuum nuntiis affientitur. 
Divinus ifte (piritus undequaque materia tanquam muro circumvallatus 
plerumque non gaudet alia cognitione , quam qute per viam aurium , & 
oculorum derivatur; iftienim videntur potifiimum miniftriefle deftina- 
ti ad eruendam fidentiam. Sed quae utilitas ex ipfis ? illudunt nobis do- 
lofis. narrationibus : non confiderant aliud nifi rerum apparentiam : hte- 
rent in fiuperficie accidentium , nec ad interiorem fiibflantiam penetrant: 
itaut magis conduceret efieccecum, quam perfrui vifione tam fallaci 
&obfcura; ut melius effiet, in ignorantias tenebris deliteficere , quam 
accumulare tot ac tam perniciofios judiciorum errores. Analogiam hu- 
jus rei non ineptam nobis exhibent Platonici. Tenet populus fiolem no- 
bis maximas afferre utilitates , quando afcenfiu fuo fiupra Horizontem 
conciliat iterum univerfis pulchritudinem , & fplendorem , quos tenebras 
maligni fiubduxerunt. Philofophis vero iftis au&oribus orbi noflro plus 
detrimenti , quam lucri ab illius praefentia obvenit , propterea , quod de- 
tegendo terram recondat coelos , & quando oculis indulget afpe&um 
pratorum liliis , rosisque vernantium, retrahat ordinatiflimos (lellarum 

choros 



'De cAujis pajfionum intrinjects. J p 

choros & pulcherrimam mundi partem abfcondat* Ita fenfus fublimi- 
um rerum contemplationem impediunt , econtra vilium obje£torum 
cognitionem ita concedunt , ut tamen veritatem nunquam integri ma- 
nifeftent. Quid igitur mirum, fi in fchoia tam caecorum magiftrorum 
non nifi fluitas hauriat apprehenfiones ? fi ex tenebris non nifi umbras ? 
quid mirum , fi ex falfis opinionibus inde nafcantur appetitus tam inor- 
dinati? 

Circa hanc tamen paflionum caufam duo animadvertenda* Pri- 
mum eft, mendaces imaginationis fufpiciones non tam conflanter dura- 
re , quam lati fefe extendunt ; alias nimium infelices nafceremur* 
Immutantur igitur apprehenfiones vix non lingulis momentis, nafcun- 
tur, & pereunt vix non eodem tempore, & quod phantafia nunc am- 
bobus brachijs ample&itur , illud pari iterum facilitate reijcit* Unde 
autem oritur, quodapprehenfio rei vivaciflima , & altifUmis radicibus 
inhrerens in momento difpareat ? accipe, Senfibus tanquam fulcro 
innitebatur , qui cum, ficut fagarum fpecula, res exhibeant, quae ip fis 
placent; ideo tam fubitanea fubfequitur priorum irritationum ruina, & 
interitus. Alterum quod obfervo, eft, ipfam opinionem non pollere 
virtute movendi proprii tali ad tempeflatem pathcmatum ; hoc enim 
folis rebus terminantibus apprehenfionem competit ; neque phantafma 
eft, de quo laetamur, aut contriftamur , ad eum modum , quo corpus 
calefit aut rigefcits vi calidi , aut frigidi libi applicati, & non etiam vi 
ipfius applicationis. Solum igitur imaginationis a&us verus , vel falfus 
excitare poteft laetitiam , vel triftitiam , tanquam vera caufa quatenus 
per cognitionem reflexam infpicitur , atque ita tranfit in rationem obje- 
iti praefentis aut boni , aut mali* 

$. IV. 

Accenduntur etiam d voluntate* 



Q Uarto palTionum feditionem non antecedit fola imaginatio , fed ea- 
dem quandoque praeeunte intelle&ione , imo ipfo voluntatis arbi- 
trio accenditur, & haec duo quidem ad ordinem re£tum hominis con- 
fervandum femper antevertere debuiflent , ut. femper praeiviffent , paflio- 
nemfaltem vehementiorem, fihomo integritatem, & innocentiam ori- 
ginariam cuftodiviflet* Cseterum voluntas ipfa arbitrio fuo non imme- 
diati & proximi in ullo naturae flatu paflionum flu&us extollere poteft* 

Quis 



4 ° 



Tars /. Differt. IV„ 



Quis enim ex mero libitu imperare fibi cum effedu poteft, ut amet , ut 
tnHetur, quemadmodum poteft movere corporis artus ? petitur igitur 
neceflari6 cognitio congruens , ad quam proximi voluntas deterrninet, 
ut exinde appetitionis motus fuccedat. Hanc cognitionem praelucen- 
tem duplici via voluntas obtinebit. Et prim6 quidem imperando ipft 
mtelledui , ut paulifper k fpiritualium contemplatione curam avertat , 
s6que ad fenfibilia bona non tantum in communi , fed etiam in particula- < 
ri perpendenda applicet. Hoc autem fi fiat, potentia intellediva non 
foliim amorem , odium , triftitiam , ali6sque affedus fpirituales in vo- 
luntatem inducet; fed amorem, odiurn, triftitiam alikque pathemata 
in ipfam facultatem appetitivam invehet. Reclamant contra hanc fym- 
ptomata excitandi methodum Cartefiani ftrepitu ingenti, eamquemirk 
explodunt acrimonia : fed cum ipfe appetitus fenfitivus in eadem animas 
rationalis fubftantia radicetur , quid deeft, quo minus intellectus ap- 
petitui lucem ad fuas operationes pr»ferre pofht ? Fateor tamen alteram, 
quam ipfi agnofeunt , rationem inducendi paftiones per voluntatem : 
natur» agendi modo magis conformem, magisque ordinariam effe;& 
ide6hanc paucis declaro. Ubi intelledus a voluntate, dominante fua 
regina, imperium recepit, ad fenfibilium confiderationem incumbendi, 
ipSque tanquam fubditus morem geffit; de lege ordinaria traducetur 
etiam in ipfam phantafiam cognitio aliqua , qu» quidem fua perfe&ione 
non adsequabit fplendorem cognitionis fpiritualis , fufficiens tamen lu- 
men prsebebit animali facultati. Inde fequetur diftindus motus in fibris 
plexus retiformis , qui in mufculos potenti» motrici famulantes dedu- 
cetur, reliquks que partes fimili affe&ione folicitabit. 



f v. 

Procreantur quinto ab ajfuetudine. 

Q llint6 denique ad progenerandas has anim» aegritudines plurimum 
efficaci» affert alfuetudo , qu» habitum inurit facilitantem ex par- 
te appetitus ad adus fimiles depromendos. Annumeranda eft h»c cau- 
fis intrinfecis , e6 quod inolitam habituum proclivitatem difficillimum, 
fi non prorfus impoffibile, fit deponere , illaque infeparabiliter inexiftat, 
quafi altera natura. Non pudet me hanc veritatem ex Ariftotele de- 
feribere, apud quem lib, i. Rhet. cap, n. ita lego: quod ufitatum eft 
qua/i jam innatum effet , gignitur. Nam cum fkfe ipfum ipft femper 



\ 



De cAiifts paffionum intrinjecis * 4 1 

propinquum fit , & ipfius quidem femper nutura fit , tpfius vero fxpe 
confuetudo , natura confuetudo fimi lis efi. Ut more meo rem fimilitu- 
dine explanem , non omnino’ ineptam plantarum genefis fubminiflrat. 
Quemadmodum enim ad vegetabilium produ&ionem quatuor concur- 
runt , ipfum folum , femen , planta , & fru&us : ita ex totidem principiis 
affeUuum feges fuccrefcere folet , temperamentum, & indoles a natu- 
ra infita non mate folum nuncupabitur ; primi adus , qui ex eo refultant, 
femen includunt ; habitus ex frequentioribus adibus fuborti fcmiffe qua- 
£ in plantam extendunt, ex quibus confequentes operationes velut fru- 
dus dependent. Sicut feminis granum , litet vald£ exiguum, fi fertili 
inferatur agro, procreabit plantam ilice natura conformem > fic adus 
animae, quamvis fugax, & tenuis , fui veftigium permanens relinquet, 
erit furculus imperfectior , non autem habitSs vocabulum explebit ; fra- 
gilis , inftar virgulae , facite aut exficcabitur , aut evelletur , & opera- 
tiones, quas efficiet, adhuc aliquam difficultatis acerbitatem fapient, ut 
fritetus nondum maturi. Qu6d fi cum tempore altior excreverit , fi a- 
dibus frequentioribus magis fuerit confolidatus , & ufu firmatus, ita 
robuftte refiftet, ut eum nec facite vis extente illata, nec tempus lon* 
giffimum fua falce radicitus exfeindere poffit. Unde monet Horatius lib* 
i.fatyr. 5. 

Te ipfum 

Concute , num qua tibi vitiorum infeverit olim 
Natura, aut etiam confuetudo mala. Namque 
Neglectu urenda filix innafeitur agris . 

Sed quid opus metaphoris ad deterrimam vim conffietudinis com- 
probandam , ubi long£ graviora demonftrant potentiam illius ad effrenes, 
& indociles paflionum furias producendas , fufficiat dicere , inveteratam 
confuetudinem ipfum temperamentum adeo pervertere, utfubindevix 
amplius prima lineamenta appareant. Sic domefticus Licurgi canis ve- 
nationibus continuis exercitus, & canis venaticus lautioribus epulis afi- 
fuetus , cum ambo in forum ad copiofam multitudinem producerentur, 
venaticus ad expofitas accurrit efcas , dum domefticus leporem efl per- 
fecutus. Sufficiat tam ardui operis rem effe imbutum finiftro habitu 
animum eradicare , ut fi non omnem fudorem fterilem reddat , faltem 
duplicatum laborem requirat. Sic Timotheus infignis cytharie pultan- 
dae Magifter duplicatum expofeebat ftipendium ab illis difcipulis, qui k 
rudiori profeffore initia hujus artis didiciffent. Denique confuetudo 
tam tyrannicum exercet imperium, ut vix ipfi voluntati , reliquarum li- 
tet potentiarum imperatrici regnandi habenas concedat. 



Sed 



,42 P* rs ?• IF, 

Sed inquies, nihil tritum magis apud fcholafticos, qujim habitum ac- 
quiri, intendi, ac per repetitos adtus radicari: te lucem uberiorem ex- 
pofcere , unde ex habitu tanta proclivitas ad varios affc&us ? quomo- 
do eadem potentia motrix neceiTaria eodem prorfus organ6 inftru&a , 
nunc fumma cum difficultate , nunc iterum cum maxima facilitate in adiu 
erumpere poteft ? an fortd concurret adtaiem motum peregrina quas- \ 
dam qualitas ? refpondeo , haec tam afpera non eiTe , ut kevigari non pof- 
fint* %Jempe fibrae corporis animalis repetitis motibus facife afTuefcunt; 
quod clard perfpicies ad quascunque corporis partes , oculos conver- 
tes* An non crebra faltatio pernicitatem conciliat pedibus ? an non 
frequens fidium pulfatio agilitatem digitis manuum? an non guttur ad 
canendum , lingua ad loquendum , ftudid , ufu , artdque facilitatem 
aquirunt? nimirum ubi eadem determinatio foepius accedit, jus quod- 
dam , ut fic loquar , in organum fibi arrogat ; id efl , certis veftigiis 
illud affe&um relinquit* Sic virga in eoderfi fitu diu retenta, vix ab 
eodem deinde amoveri poterit : fic brachium in tali , vel tali fitu per 
vim adadfum , in alium une (enfu doloris nequit adduci : fic oculus , qui 
viridem duntaxat colorem diu videret, eo quafi colore imbueretur. Ita 
etiam non in lubrico fabricam efxftruit, qui docet, fibras, quse paffio- 
Bum motibus inferviunt, ubi aci talem , vel talem motum v. g. irae, fre- 
quenti affedtione ab obje&is tradu&a determinantur , eandem deter- 
minationem fibi familiarem facere ; ea quafi imbui ; ad eam fe fe compo- 
nere , ubi deinde vel modicus affridbus ab extrinfeco accedet , quis am- 
biget, eas admotum v* g. iras ftatim determinaris cum eam affedtionem 
jam quafi induerint ? non video plan£, quid contra hanc explicationem 
infolubile pugnet* 

Exp#fita fic natura confuetudinis , jam tecum ipfo ratiocinare, quan- 
tam viminefle oporteat vegeto habitui femelaffumpto. Videbis luculen- 
ter affedtus oppofitos efle maximi arduos , eosque non nifi per vim ex- 
torqueri pofle : contra vero adlus , qui ex indito fequuntur ufu, ade6 
facili profluere , ut quafi minimd cogitantibus excidant* Saxum cogita, 
vel quodlibet corpus grave in plano declivi pofitum : vix minimo digito 
attadtum deorfum praeceps agitur $ tanti etiam cft animum paffionibus 
affuefeere ; minima nemp£ afledfio ab extrinfeco proveniens fiifliciet ad 
fibras organi determinandas , & illico potentia in a£tum prorumpet*. 
Ante hanc radicem jam nobiscum nafeitur fomes , five putridus fons a- 1 
nimi fludhium ; dum crefcimus , inimicus ifte noflris viribus fuas adau- 
get ; nec debilitatur , nifi ubi decrepita (ene&ute incurvamur ; non I 
extinguitur , nifi poftquam nos ad mortem deduxit , & nobiscum oc- ' 



De c au fis paffionum intrinfccis . 



4 ? 



cumbit, cum hofle hoc primi* annis gerere oporteret bellum , quamvi* 
non nlfi ferb finiendum ; oportet etiam cum damno noftrarum virium 
illius arma infringere. Quantae igitur ftultitiae reus fiet, qui adverfario 
fuo auxiliares copias fubmittet ? qui nutritis ha*bitibus inimicorum nu- 
merum augere nonnegligit? confulat Auguftinum inpfal» ubi hoc 
ipfum deplorat : Cum concupifcentia nat m es , ut eam vincas , noli ti- 
bi hofies addere y vince , cum quo natus es. Ad fiadium vita hujus 
eum illo venifii y congredere cum illo , qui te cum procejjit , 



Aufae extrinfecae. Juxta praefens inftitutum illae dicuntur , quae ex- 
^ tra animal conflitutae , movent, aliciunt, exhib&itque fomenta, 
concipiendis affeftibus opportuna , quaeque plerumque ipfum 
temperamentum accendunt. Ex pluribus contenti erimus aliquibus, 
inter quas primum locum merentur parentes! Cohaeret hoc apprimi 
facris codicibus , ubiEsdrae-cap.si.lib, 4. legimus: Qualis ager , talia 
& femina , & quales flores , tales & textura , Calculum iuum addit 
Philofophus , dum Iib. 3, Polit, cap* 8- definit: Confentaneum ejl ex 
melioribus ortas ejje meliores, Notat etiam lib. 1. cap. 4. quod ficut cx 
hominibus homo, & ex beftiisbeftia generatur, ita ex bonis parenti- 
bus, ut plurimum bona editur proles : ut b converfo ex mali moratis 
genitoribus peffimi oriuntur filij. Et ne Poetarum effata nobis minus 
faverent, fic ludit Horat. Iib, 4. Od. 4. 

Fortes creantur fortibus , & bonis , 

Jifti 



Infedit haec opinio ade6 populis , ut communiter dicatur: fafe folet fi- 
mi lis filius efie patri. Limitatur tamen adagium; quia non nunquam 
contrarium evenit, pnefertim in Principibus, qui rar6 ijs delebantur, 
quibus eorum parentes fuerunt occupati. Quid autem dicemus horni- 



DISSERTATI 

De caufis extrinfecis pafiionum. 




§. I. 



Confittutio parentum. 




F % 



44 Tays /, Differt* V % 

nes ad itafcntiendfcmpermoviffe, non aliud, qukm quod filii una cum 
fanguinc, ut plurimum velut hereditario jure recipiarit etiam parentum 
temperamentum , quod ad hunc vel illum affettum magis inclinat , ide6 
fapientiffime Plutarchus progenitores monitos voluit, ut magna cura 
& circumfpedione utantur conjugali licentia, ne intemperantem lafci- 
viam poftea luere impudentes cogantur proles* Achilles inter molli- 
ties filiarum Lycomedis , regis infulae Scyri educatus , adetique deliriis 
quafi effoeminatus , nihil de belli certaminibus cognovit: at UlyfTeipfi 
monilia , & oftrum repraefentante , infita -a parente indole praeelegit ar- 
ma, & fcutum , opportuna ad mollienda fortium virorum fa&a, quas 
tamen nunquam viderat* Quod fi quis, his non obftantibus, negare j 
praefiimeret , habitudinem noftri corporis nos majoribus noftris debe- 
re ; digito tantum ipfi demonftrandae edent maculas, & cara&eres , quos 
folavehementior matris imaginatio fastui imprimit; & quf fe talis expe- 
diret, plane nefcio* 

Plurimum etiam cenfetur momenti habere lac, quo parvuli alun- 
tur , non tantum , ut ex alimento infantes variam contrahant, ad multas 
pafTlones propenfionem , fed ad ipfam etiam brutorum naturam cafli- 
gandarn» Quis enim nefcit, felem, k cane ladatam , & propterea mi- 
nus aggreftem, ac infidam evalide , quod a fevifum Cardanus refert? 
plusquam notus eftpuer, qui diula&e fuili nutritus, jam grandior natu 
fad:us, gaudebat in coeno volutare , mor^que porcorum vorare* Au- 
divimus non femel alium , quem capra diu la&avit , jam adultum virgul- 
ta avide corrodere , & caprarum more faltitare confueviffe. Repre- 
hendendum igitur illud , ut ita dicam , dimidiatum matrum genus , I 
quas cum per novem menfes proprium aluerint fictum; ciim primum po- 
ftea eundem in lucem ediderint , eundem negle&im aliis mulierculis , 
non raro vald& fagacibus nutriendum tradunt, quamvis diu ,no£hique 
matris officium implorantem audiant. Redarguendas funt , quos pro- 
prias pulchritudinis venuftatem novercali ritu fobolis utilitati praeferunt, 
ipslque vitalem fontem exficcant. Celebratur ab Apoftolo vidua, eo 
inter Chriftianos nomine digna : fiipfa filios enutriat; non fufficit pe- 
periffe, fedfi nutrivit. Magnus enim honor matrum laiftare , & fove- 
re, quam ediderint prolem, non autem editam ad extraneas abijeere* 

Ipfa naturas folertia eas admonet , ne corpus ingenitis primordiis ben& 
inchoatum degeneri alimento alieni la&is corrumpere permittant* 
Poftquam enim , fanguine oppitulante , in penetralibus fuis corpus fabri- 
catum eft , adventante jam parttis tempore , in fupernas fe fe partes 
profert, utprasfto fit ad fovenda rudimenta , & recens nato vi&um no- 
tum 




De cdufts extrinficis pdjJtQnum. 




tum & familiarem offerendum. Non igitur fruftra creditum eft y quod 
ficut valet ad fingendas corporis., & animi fimilitudines naturas feminis ; 
ita nonfecus ad eandem rem la&is ingenium & proprietates valere. 



§. II. 

Promovent pa/siones e [culent a. 

P &oximam fedem occupant efculenta & poculenta , quorum vis non 
modica oftenditur ad varios ciendos affedus* Si enim diverfa plan- 
tarum genera ex diverfitate tum terras , tum aquas progigni cernimus ; 
fi videmus quotidie animalia , ut aves , pifces , & quadrupedia multum 
diverfampro alimentorum diverfitate naturam confiequi ; quis inficiabi- 
tur, ex cibo, &potu, in propriam viventis fubftantiam tranfeunte, va- 
ria confurgere temperamenta apta ad pariendas varias pathematum co- 
hortes? non , non, funt mera ludibria prasftantiflimorum virorum ef- 
fata, quando teftimoniis fuis palam faciunt, fanguini augendo aptilTi- 
mum alimentum futurum panem recentem , eumque albifiimum , pro- 
bbque co&um : ova tremula , carnes juniorum animalium &c* , aquam 
puriorem fontanam, vinum generoftimfalubriterdilutum* Non prasci- 
le ad audoritatem fuam tuendam , ut faspe in aliis affo.lent, medici vetant 
alimenta crafia, duriora, & terrenam fubftantiam olentia, ad quos (pe- 
dant panis ater, &furfaceus, vinum nigrum , & craffum , aqu(e tur- 
bida , & limofiis , legumina, cafeus antiquus , carnes bubulas , leporinas, 
fuilis , proscipu£ fumo indurati, pifces acetofi, falfi 6cc. His enim me- 
lancholicum humorem augeri fixum habenc* Credendum ipfis eft , ut 
alteri cuilibet in fua arte, quando docent , frigida & humida , qualia funt 
fructus , olera , ladicinia , aqua hauftus &c* facili labore in pituitam 
mutari : quando tuentur , nimi& ciborum copi& calorem nativum obrui, 
cruditates gignhj quod etiam accidere volunt, fi cibus ftatim a fomno, 
vel immediate ante fomnum , aut ante priorem cibnmexcodum fuma- 
tur. Denique fi ex ipfis intellexeris , calidos &ficcos cibos, vina ge- 
nerofa , alimentorum defedum , bellaria in fine rnenfos affumota , & fi~ 
milia in biliofiim fanguinem amarefcere , ipfis ut fidem adhibeas, fua- 
deo; aliks facile ipfis erit , iram in tc potione medica evomere* Jure 
igitur Plato lib, fecundo de legibus interdixit pueris vini potum usque 
ad anniim duodecimum , eunddnque tantum permifit fenibus ad difcu- 
tiendam temperamenti frigiditatem temporis lapfu contradam* Non 

F i imme- 



4<S *Pars 1, Differt. K 

immerito hunc ipfum tanquam venereo igne plenum prohibuit juveni- 
bus, ac iisdem toties parfimoniam in victu, & potu, tanquam rem mit- 
ligandis affe&ibus maximopere aptam , commendavit. Sufficit nempe 
corpori malitia fua k natura contrafta ; quid flamma; ampliore materia 
opus eft, aut beliuce copioliore alimento, ut effraenatior reddatur? ne?», 
que vero alimenta duntaxat , cum in fubftantiam viventis vranfeunt, 
per nutritionem pronitatem ingenerant ad certos affe&us qualitatibus 
ipforum ciborum conlentaneos ; fed etiam priusquam convertantur in 
fubftantiam aliti , idem plerumque pradlant, immutato per virtutes luas 
viventis temperamento , unde ilia ad pailiones inclinatio derivatur. 
ItaperfpicuePhilofophus fec. 30. probi, verbis iflis : Vinum enim im- 
modicum tales maxime homines reddere videtur , quales melancholicos 

f ' affirmamus > mores que varios id condit , cum bibitur , ut iracun r 
, humanos , mijericor des .audaces : quorum nihil mei aut aqua, aut 
lac efficere pot eft. Hasc fufius profequitur, & inter alia illum Homeri 
verficulum recitat : 

Me vtcf um Baccho lachrimas effundere dicunt . 

Exfcriph ha?c verbatim ; quod quia feci non illaudato Principe Philofo- 
phite , vitio mihi non ferendum timeo. 

Ad alimenta proximi accedunt pharmaca , qua? extrinfecus inge- 
runtur, qua?que non modicam vim habent adpaffionum agmen adve- 
hendum. Conventum enim eft in templis medicorum , magnum effe 
ufiim alexipharrnacorum ad fraenandos paflionum morbos ex humorum 
intemperie concitatos. Receptum eft k communi omnium pocula me- 
dica plurimum conferre, ad fun&iones cognofcitivas expediti &falub- 
riter exercendas , cum phantafiae organum impuritate humorum illud 
gravantium liberetur. Hdc certC infedit animo Carneadi , qui difputa- 
turus prius caput Helleboro pitrgavit , ne quid ex corruptis in ftomacho 
humoribus ad domicilium animae redundaret , vigorCmque, mentis la- 
befactaret. Hoc etiam fentiunt Profeffores Theologiae de moribus di- 
qui fuadentfcrupulo infanientibus , ut atram bilem adhibitis eva- 
cuent remedijs. Cur ergo medicamenta hac virtute careant ad paftio- 
num ardores fulcitandos ? plane eadem arte medica humor ex variis 
corporis partibus poterit prolici, & medicamentorum varii hauftus cum 
Ilo penniiceri , ac ita diverlimodC efficere , ut opportunus evadat, ad 
- hanc vel illam fymptomatum aegrotationem protrahendam. 

Ad hoc genus caularum pertinent amatoria pocula, quae philtra vo- 
cantur, quaeque eo funt nocentiora , quo magis corpori applicata. Sic 
primo minus virium obtinebunt mixturae ex variis radicibus, metallis, 

mem- 



De cdtifis extrin/ecis pajjionum. 




nscmbrisque animalium compofitx , certlsque ligaturis involuta?, ubi 
hae tantum fub chlamyde , vel inter lectuli plumas vel fub oftii limine 
fuerint abfcondita, de quibus Propertius lib. 3. 

Improba non vicit me moribus illa , fed herbis : 

Staminea rhombis ducitur ille rota , 
lUum turgentis rana portenta rubeta , 

Et lella ex feclis anguibus offa trahunt . 

Si medicatis frugibus bellaria , k, Doemonum conviviis reli&a , cibo 
potuque mifceantur , & ad interiorum vifcerum conta&um penetrent, 
non lolum in Veneris furias pellicient, fed etiam valetudinem , Semen- 
tem a flatu fuo deijcient. Advertit hoc propter fuam obfeoenitatem ia 
exilium relegatum Poetam: 

Nec data profuerint pallentiaphiltr a puellis , 

Philtra nocent animis , vimque furoris habent . 

Scio hujusmodi letha?os fuccos, vel veftibus affri&os , vel corpori infu- 
fos , vim fuam potifllmum haurire ex pacto cum Dcemone inito , & plu- 
rima tantum defervire declaranda? fidei conventorum , ac ne malefici 
decipiantur , praebendo , ( ut dici folet ) quid pro quo : nihilominus quia, 
fi non mifceantur omnino toxica , certe abfurdiflima quaeque adhibentur, 
quae fine aurium offenfione dici non pofllmt, & quorum folus odor equas 
in furorem adigit, ideolpfa philtra fecundum fe quoque virtute pollent 
ad imaginationem perturbandam , humores concitandos , totumque cor- 
pus aeftro quodam accendendi. Expertus hoc Caligula Imperator, & 
Neronis avunculus , quem k Cefonia fimili potu interfe&um feribunt Jo- 
lephus, Suetonius, & Juyenalis. Expertus hoc Lucretius (Poetkne, 
an Phylofophus magis ? ) quem primo dementatum , deinde furoris im- 
patienti fe ipfum interemifle teftatur Eufebius. Et ut fexcenta omittam, 
damno fuo hoc didicit Lucullus , quem primb a£tum in furorem ama- 
torio toxico, mox etiam interemptum Plutarchus prodidit. Ex qui- 
bus fufficientiflim^ liquet, tametfi atrocifiima hsec fcelera nec Omnipo- 
tentis offenfam , nec juris Pontificii , aut Ccefarei poenas fecum trahe- 
rent gravifllm as ; attamen ingenuum animum, vel umbram illorum de- 
bere perhorrefeere. Sit enim, qupdefFedus obtentus per illa non ca- 
reat omni jucunditatis & gaudii gradu; erit tamen amor veneficio ne- 
fando extortus amarifTimus, turbidiflimus, & non fecus quam pifces 
medicamento capti , infipidus evadet. Tandem non minus obledtamen- 
tahaec magica dfedtum fuum obtinent in odij colubris procreandis, qukm 
in amoris faedi inflammandis toedis. Superi boni ! fepius nimium contin- 
git, ut perfonae conjun&ifluna? nulla prjeeunte injuria , odiis inter fefc 



48 Tavs I. 1 )ijfert, V. 

flagrent acerbiflimis. Obruit frequens hxc infelicitas prafertim conju- 
ges recens fociatos, quando conjugii potentes patiuntur emulos; adeo 
ut in uno , & altero loco vix audeat quisquam clara luce -natrimonii ce- 
lebrare (biennia , nequis peilimus conjugatorum votis iludat. Acne 
naturalis aliqua ofFennonis & clifcordias caufa occurrere fingatur ; ple- 
rumque evenit , ut cum longe abfunt , fe invicem diiigait , & conjun- 
diionefrui ex-optent ardentiflime: cum autem ejus facuhas per prasfen- 
tiam fuppctit , eam quam impenfiftimd exhorrent. 

$. m. 

'Promovent easdem etiam dasmoms. 

A Ffinitatem cum prolibus fuis , fcilicet Philtris , proiimam habent 
daemones , qui corporis humoribus implexi plures in humanis mem- 
bris excitant fiudus , plerumque decumanis faeviores, hon eft ipfis ne- 
cdse aliunde fucata emendicare fubfidia ad hominem pervertendum ; 
fufhcit, Euros, notbsque paflionum immittere , ut triftefequatur nau- 
fragium. Hoc autem ipfis perfacili accidit ex duplici cipite , tum ex- 
teriores fenfus, praecipue vifum , qui rexfenfuwmappelhtur kPhilone, 
circumveniendo ; tum interiorem aciem imaginationis exsascando. Et 
primh quidem de externis fenfibus , quibus utuntur, tasquam emiifa- 
riis, qui in veterum monumentis legerit, daemonem fu> formaleonis 
apparuiffe Sandis Anachoretis, & eredis pedibus prioribus ungues utrin- 
que illorum malis inflixifle, ut fic a longiori orationis prerogatione de- 
terreret ; qui audierit eundem fub fpecie draconis circunfufum, tor- 
rentes flammarum integros evomuifle, ut fic contemplaiionis dulcedi- 
nem exficcaret; qui hasc, inquam, & fimilia audierit, ion dubitabit, 
mediantibus fenfibus atras paflionum nubes conglemenri pofle. At 
quomodo hoc obtinebunt? aio, vel permutatione in ipfoobjedo facta, 
adhibita celerrima ejus agitatione ; vel occultatione , jrout contigit 
Iphigeniae doemohum interventu fubtradas , & cerv& in ejis locum repo- 
pofita; aut mutatione fada ex parte medii, quas feclufo cuovis alioin- 
telligentias artificio nobis plerumque eft caufa hallucinationis } Ut fit,, 
quando fubito convivas trunci , aut afininis apparent auribus ; vel de- 
nique per variationem aliquam potentias, five illa contirgat per loca- 
lem partium mutationem , ita ut organum compingatur, five slicujus 
humoris , five obftrudis fpirituum animalium meatibus. Humor enim 

fangu- 



De c au fis e x tr infeci s pajfionum. j^p 

fanguineus, vel luteus oculis affufus ed mod6 caufa eft , ut omnia firnifi- 
ter colorata videantur, ficut per vitra rubra omnia purpurea , & idcricis 
omnia flava apparent* Et haec quidem de oculc^erd corporis noftri foleu. 

In auditu non excedit facultatem maSintelligentias, vel fuavi 
voee blandiri, vel horrifona deterrere ; quia varietas, quas inter has 
voces cernitur , non nili ex certa aeris fradione proficifcitur. Quae ae- 
ris difledio non eft illorum potentia: deneganda : poterunt igitur mu- 
gire ut boves , balare ut oves , pippire ut gallinae , barrire ut elephan- 
tes , gingire ut anferes , ac demum loqui ut homines* Et hsec qui- 
dem non folum poterunt edicere hujusmodi animalium pafliv£ tantum 
Ce habentium organa movendo , & ad effingendam vacem eis connatu- 
ralem adigendo , fed valebunt etiam vocem unius efformare per orga- 
na alterius. Dubitare de hoc nos non finit ferpens, qui cum Eva in pa- 
radifo adeo infelicia mifcuit colloquia ; non finit aflna Baalam ; quae 
propter diffluentem , in tanta ridlus latepatentia , aerem, emiflfnm prius- 
quam apt& refringatur, inepta vald£ eft ad voces humanas rit£ effin- 
gendas. Addi poflunt alia , utpote ? quod per idolorum imagines , fta- 
tuas , arbores , & aquas , faepenumerd daemones locutos fuifle fciamus , 
nili circa odoratum pauca quaedam occurrerent* 

De hoc conflat ex noftro Phiiofopho lib, de fenfii , & fenfibili 
cap. f. odores propter inditam k calore levitatem ad altiora cerebri 
penetralia afeendere , ut illud falubriuS habeat. Cum igitur aliunde 
fciamus, felum hominem inter reliqua animalia ob cerebrum propor- 
tionaliter ampliffimum & humidiffimum Aecioribus odoribus* affici • 
quis prohibebit daemonibus, quin talibus allatis ingentem delegatio- 
nis fenfum in homine comiroveant ? fic contingere res poterit fagis, 
quando in faetidiflimo loco, tpnquam infragrantiffimo horto per inte- 
gram nodem verfari videntur. Quamquam fazpiffime per vehemen- 
tem in interno fenfu odoiis perceptionem iis imponatur, qui fe illius faa- 
vitate perfrui arbitrantur. Neque crediderim odores illos recens pro- 
dudos applicatione novi alicujus adivi ad paffivum , quam una cum* 
reali fubftantia , in qua praeexfliterunt , aliunde apportata transfufbs 
fuifle. Simili prorfus impoftura deludi pofle guftum , probant convi- 
via , qusc Numma ementiebatur* Haec ciborum genera , five folich» 
fuerint fubftantiae , five inanitate plena ; certd falivam , & cum hac 
corporis attemperationem animare poterunt ad partum variorum af- 
feduum. 

Venio nunc ad ea , quae maligni ifti Spiritus in fedem internam- 
animi poflunt. Et pofle fan£ non pauca interventu commotionis., & 

G fpi- 



JO Pars h Differt . F, 

fpirituum , plusquam dolendum efl. Hinc enim illud effatum Caldai- 
cum , quod proditur exjpenu Zoroaftrijeman&fTe : Tuum vas fera ter - 
reflru habitabunt &c. ^uod facri interpretes explicant de darmone, va- 
rios in corpore humano motus ciente* Vas volunt efle compofitam- 
naturae humanae conftitutionem : feras terreftrcs malignos fpiritus ia- 
orb« circum vagantes : adeo ut cor noftrum malis fcatens affedibus, 
quafi inhabitetur ab hifce beftiis commoventibus fanguinem , calorem , 
ac fpiritus. Cor humanum k daemone fic percitum elegantiffinte depin- 
gitur ab Ifaia cap. i j. qui non aliud adumbravit, qukmpe&us huma- 
num variorum affeduum feris dilaceratum , ubi praefagit : Requie- 
fcent ibi beftia , replebuntur domus eorum draconibus : & habi- 
tabunt ibi Jlruthiones , dr pilofi faltabunt ibi , & refpondebunt ibi 
ulula in adibus eis & frenes in delubris voluptatis , ubi per pilofos 
feptuaginta interpretum verfio aliud non intelligit , qukm daemones 
audacik fui quafi hirfutos. Et vero fi non tranfeenait efficacitatem 
daemonum, ventorum vim imprimere, aut cohibere; tempeftatum, & 
inaris inundationem immittere , vel firmare , quod eorum operi Em- 
pedoclem fecifle , conflat ex propriis verfibus ; 

Indefefforum ventorum flamina tolles , 

Jfui fpirando hominum perdentes arva fatigent , 

& rurfus , 

Cumque voles eadem tu rurfus flamina pones , 

Induces media de tempeflate ferenum. 

Induces media pluvias aflate falubres 
Si item facili nobis perfuadetur , pofle ab intelligentiis malis induci 
fanitatem , aut morbum , ita ut tempore fomni in quorundam homi- 
num membris fe fe infinuent , ibi que gloriam fuam fabricentur ; io- 
publico vero omnium confpedu ab sgris avolent, & morbum ip fo- 
rum dol 6 produ&um oblitterantes , homines iterum priflinx refti- 
tuant valetudini : fi, inquam , hxe de tempeftatibus indu&is , de mor- 
bis etiam p efli feris .excitatis , nobis facite perfuadentur ; non efl am- 
bigendum , eosdem non minorem phrenefin in fenfibus internis ac- 
cerferc poffe. 

Modus autem , quo hoc obtineant , k Gabriel, in 2, D, Q. 2, art, 
deferiptus , nefeio , an rit£ rem exponat, Exiflimat ille fpecies interni 
fenfus ab intelligentiis iftis transponi , ac moveri , quod non poteft 
convenienter dici. Vel enim ha?c phantafrnata infident ipfi cerebro ? 
at cfitn hsc vivat , & cum partibus fixis , & flabilibus continuetur , 
non poterit > vivo animali , fubirc eam transpofition«m. Vel fpe- 



De caufis cxtrinfecis' paffionum. 



$1 



fies aliquae fenfus interni inhserent fpirituum humoribus ? at , ut hot 
negetur , me movet prim6 > quod fpiritus ifti per tranfpirationem con- 
tinuam intra breve fpatium avolent ; fpecies vero multis annis perfi- 
ftant fixae. Item hae transfpiratione admiffa videtur impoflibile ex- 
plicatu : cur daemon non poffet fpiritus phantafmate factos ex uno ca- 
pite in aliud transportare ; atque ade6 obtinere , ut caecus a nativitate > 
vere , & legitimi fibi imaginaretur colores, furdus fonos, & fic de aliis, 
tjuae merito k S. Thoma Quaeft. 16. de malo art. 1 1. ad $. refelluntur. 
Malim ego dicere : res , ad quas daemonum induftria cogitandas mens 
infligatur, prius fuiffe Fenfii perceptas, ut patere videtur ex eo, qudd 
nunquam adducant caccos k nativitate, ut (ibi colorum varietatem ima- 
ginentur, neque furdos, ut fonos percipiant ; fed qusecunque exhibere 
procurant , fuerunt ant& percepta , & eorum fpecies in phantafiae cellulis 
affervantur. Cum autem hac humorum nimio plerumque affluxu fopian- 
tur, alit&ve impediantur , facite erit malignis fpiritibus, vel abfterfio- 
ne humoris , vel alterius corporei impedimenti ab a&ione , aut cert£ no- 
vi humoris ad hoc , velut illud cogitandum opportunioris affufione fpe- 
cies quafi k fomno excitare. Hoc autem ut obtineatur , non opus efl , 
machinas , nefeio quas confingere. Sola potentia locomotiva daemo- 
num fufficiet ad humores varte permifeendos vel ad ceffandum ab ea 
agitatione. Ubi vcr6 phantafia femel facem appetitui fenfitivo protule- 
rit, hic flatim tanquam potentia neceffaria totas ei manus dabit , & in am- 
plam voraginem putridarum nequitiarum pertrahetur. 



'Procedunt etiam ex aeris qualitate . 

{'Equitur qualitas aenis , quam quis aflidu& haurit ; inde enim certam 
«3 proclivitatem ad pathemata oriri, immutat6 per aerem coi pus fubeun- 
tem , aut corpori appofitum , temperamentd , adeo commune efl Au&a- 
ribus , ut ingens nominum fyllabus totam impleret paginam. Approbat 
hoc meus Antefignanus,ArifloteIes. 7,P©lit. cap. item 7. & fed. 17. prob- 
km. tradit hoc latiflmte Hippocrates lib. de aere, locis, & aquis. Vi" 
dithoc Rex Cyrus , qui volentibus Perfis aerem perficum ob regionis in- 
commoda commutare amoeniore , negavit transmigratiionis facultatem, 
dicens, & plantarum, & hominum mores, pro regionum varietate ef- 
fici varios. Dividamus , fi placet totum terraqueum gHobum in fua cll- 




G % 



mata. 



^ t rpars. 1. ^Differt. V. 

mata , & zonas ; & prim6 quidem feptentrionales , atque auftrales , fe'u 
populos duobus polis viciniores exploremus. Approbabimus datim, 
Senecse effatum lib. 2 . de ira cap, 1 6 . in frigora , Septendrion6mque ver- 
gentibus immanfueta ingenia funt , & ut ait Poeta , fubque fimillima coe- 
lo, AfTentiemur verfibus Lucani, lib. 8. 

Omnis in artlois populus quicunque pruinis 

Nafcitur , indomitus bellis , & mortis amator. 

Zonse torridx fubjectos , feu proximiores aequatori , fi luftrablmus , de- 
prehendemus , regiones has procreare homines moribus temperatiori- 
bus , crudeles nihilominus , timidos , & aftutos , ut iterum ex Lucano 
loco cit, audio : 

Quidquid ad Eoos t ratius , mundique teporem 

Labitur , emollit gentes clementia coeli . 

At unde timoris effeftus in Meridionalibus , & audacias augmentum Bo- 
realibus , & Auftralibus ? ex hoc capite. Timor oritur ex frigiditatis 
complexione, idebque cum timore percellimur , frigus fentimus ; auda- 
ciavero ex calore provenit; unde qui fuis viribus magn& audacia confi- 
dunt , calorem experiuntur. Cum autem natur* providentia dederit 
corporibus naturalem complexionem locis contrariam ita , ut , qui inco- 
lunt loca frigida , abundent temperamento calido ad relidendum frigori, 

& ij , qui habitant in calidis gaudeant complexione frigida , ne calore in- | 
temo ab externo sedu au£fco animal fuccumbat ; ideo captu difticile non 
erit , cur uni ad timoris, alii ad audaciae pafiiones fint proniores. Si 
hoc non arridet dicere poteris , diminutionem caloris in hominibus mi- 
nus diditis a linea tequinodiali oriri ex nimia ejusdem evaporatione per 
poros ab intenfioribus folis radiis apertos: econtra majorem illius copi- 
am facilius contineri ab intenfiore frigore poros feptendrionalium con- 
ftipante , & ignes innatos ad centrum propellente. Si ulterius in eodem 
clymate refle&amus iter ad regiones maritimas experiemur illas, quan- 
tumvis alias calidas , vicinia pelagi moderata temperie clementiores eva- 
dere ob continuum ventorum motum. Ubi deinde ad montofas plagas 
nos contulerimus , ut plurimum obviabunt nobis incolas, utimafculq 10 - 
bore , & torofis lacertis praediti , ita audacia magis inhgnes, Nanciicun- 
tur nempe ficciorem , & validiorem indolem , vel quia illos aei, a v apo- 
ribus ex uligine corporum progenitis purgatior, continuo amat ; ve 
quia vehementiores flatus montofis incolis valde familiares plui imum 
conducunt ad ferociores animi impetus, ut montium afperitatem homi- 
num ingenium referat. Singulorum locorum eonflitutiones non vacat 
expendere, quamvis non deedent multa ad dillereadum de eorum ma,- 
qualitate; fedres eft invidi* nimis expofita, §♦ * 9 \ 



De cdufis extrinfects paffionum. JJ 

$. v. 

Advocantur pafsiones per fyderum influxus. 

I N ferioris cceli virtutibus adjungendi funt (ydcrum, & coelorum influ- 
| xus quibus aliquid effe juris ad has proclivitates inducendas aliqui tam 
clarum volunt , quam manifeftum eft,folem, & hcc abfente, reliquum- 
aftrorum chorum lucere* Nec fphaerae coeleftes tantummodo eum in fi- 
nem circumvolvuntur ,fuiisque periodos abfolvunt, ut ftellas velut no- 
biliffimas gemmas annulis infixas diverfis oflendant regionibus , fuique 
afbedu homines, ore eredo coelum (pedare juffos, in adorationem (ut 
conditoris trahant, Notum eft illud Philofophi afferentis, hominem- 
& folem generare hominem, Notum eft principes noftrorum corpo- 
rum partes alias aliter affici pro diverfa cceli conftitutione. Adverto 
vel fuperficiali cura,& deprehendes certiffime, nos modo languere* 
modoredius, commodiusque habere ; letamur tnod6 , paulo polt ia- 
triftitiam labimur. Non hic propugno caufam fedae aftrologicae , qua jde 
incertis belli eventibus , de morte Magnatum & Principum de proffe- 
ro vel infelici eventu matrimonij futura , & non futura vanis , & men- 
dacibus conjeduris effutire praefumit, quibus curiofae aliquas animae adeo 
firmiter adhaerent, ac fi ex antris Apollinis vatidico proveniffent mugitu, 
Hocfolumpronuncio, aftrorum indolem , virtutum, conjundionem-, 
& oppofitionem in tenella, cerrea & cujusvis impreffioms capacia infan- 
tis membra potiffimam vim exercere poffe. Videmus ab aftns cieri 
ventorum turbines, progigni morbos lethales , procreari nonnunquam- 
peftes : crinitae , vel barbatae cometarum faces plerumque variorum ef-_ 
feduum prodromi cenfentur juxta illud Claudiani i, de raptu Pio(er- 

^ ln3e Non illum navita tuto 

Non impune vident populi , < . < 

Cur icitur coeleftes ifti influxus non poterunt in homine aliquos humo- 
res augere, minuere, & deprimere alios? cur non iftos.permifcere, il- 
los ftabili fyntaxi connedere , & coaptare ? an fort£ nimia diftantia tol- 
lit neceffariam applicationem ad effedum requifitum producendum . at 
vero poterunt fydera primo in fubftantiam aetheream inducere magnam 
aliquam novitatem; htecdeindein aeris regionibus eo usque propagari, 
donec in humores hominis praeparatos incidens , eosdem reiringat , ac 
caftiget ea varietate, quae ipfis concurfibus ryderum eft mdida. doc 



54 p*rs l. Differ t. V. 

ipfum autem intclligitur nomine temperamenti, nomine primse radicis 
propenfionum , & morum animi , ac confequenter magna ex parte ho- 
minum a&iones ab influxu dependent, fi quidem magna hominum pars 
inclinationum placitis ofefecundat, Si quis igitur eflet , cui ftellarum , 
planetarumque genius penitiftime eflet perfpe&us , qui illorum proprie- 
tates in intimis vifceribus fenfu aliquo perferutatus fuiflet ; praeterea, fi 
cui eflet certum , fyderum virtutem ab aliorum planetarum , ftellarum , 
aliariimque caufarum concurfu , non hebetari , non impediri , non refrin- 
gi, ita, ut mifcella quaedam ex diverfis variarum caufarum qualitatibus 
oriretur; cui, inquam, ha:c omnia nota eflent, is citra temeritatis no- 
tam, £c fatis probabiliter de futuris paflionibys aliquid praedicere poflet. 
Sed quis eft ille Oedipus, qui vaftiflTmorum illorum corporum naturam 
infpexit ? quis in intimis vilceribus reconditas qualitates ad trutinam re- 
vocavit ? item quis certo cognofcit aftrorum virtutem non fuifle immu- 
tatam alierum fyderum afpeCtu , nunc uno planeta vicinius ad folem v, g. 
accedente , nunc aliquantum recedente ? igitur quia influxus ifti poflunt 
retundi , ac enervari combinationc aliarum naturalium caufarum , non 
fq$us, ac major propinquitas folisrefpe&u noftri poli eft quidem oppor- 
tuna ad arftum inducendum ; & tamen flante Aquilone fentire poflumut 
frigus etiam in media seftate; & quoniam opporteret notam habere t6- 
tam caufarum naturalium pcriftafim , quae tunc concurrunt, ut tuto di- 
cere poflemus, multae funt , aliquae funt , nulla econtra eft caufa natura- 
lis, quae mitiget , quae caftiget, quae promoveat , quae coerceat influ- 
xum hujus planetae v. g. triftis , timidi , fufpicacis , & pertinacis Saturni; 
laeti, & liberalis Jovis dominantis; audacis, & crudelis Martis &c. idee 
terricolis non eft conceflum , abfolutas, & firmas praedi&iones excon- 
ftellatione de pueri temperamento , & naturali propenfione ad amorem, 
vel odium, ad iram, vel manfuetudinem conjectari, 

§ VI. 

Inferunt affectus exempla aliorum . 

CUperfunt adhuc duae propenfionum ad pafliones caufa;, qua; prorfus 
^ funt extrinfecae., & non nifi moraliter ad eorum genefim concurrere 
poflunt. Et prior quidem influit per adhortationem, aut exemplurru, 
quod qu^m eft frequentifllmum , tam eft potentiflimumadvkus palflo- 
num inferendum. Quidam apud Marfilium ficinum lib. de triplic. vi- 
ta 



De cAufis extrinfecis pajfionutn. y f 

ta cap. 25. retulerunt eam in album caularum Phyficarum , ea CX capite, 
qu6d opinarentur, ab hominibus malis , qui impuris damnonibus obfiden- 
tur , exhalari peftilcntes vapores, & emitti radios fubjedorum , ex qui- 
bus prodeunt, malignitate foetos : hos porro non folum contadtu , fcd 
etiam folo contuitu quafi quadam praeftigiarum dulcedine inebriare , & 
ad exitium trahere. Id autem vel maximi verum effe defendebant , (i 
talis tranlpiratio contingeret menfe Jovis, hoc eft, fecundo poft infufam 
vitam vegetalem , aut menfe Martis tertio , quo anima fenfitiva pertur- 
bationibus mancipata advehitur. Sed htec erroribus adeo craftis fca- 
tent, ut vel lufci eos deprehendant, daemonum videlicet inhabitantium, 
emiffionis radiorum maleficorum multiplicium , in eodem nomine adve- 
nientium fucceftio &c. Itaque fixum edo , hanc caufam tantum effe mo- 
ralem , & extrinfecam. Quanta vero vi pollere debeat , ex eo licet col- 
ligere, quod Stoici a Galeno rejedi hanc unicam effe caufam propenfio- 
num ad affe&us cenfuerint. Quod tametfi k veritate multum recedat , 
cum in nobis ipfis igniculos , & femina irritationum circumferamus ; de- 
monftrat tamen , fopra modum prodeffe ad incendium fiifcitandum alio- 
rum exemplum. Scilicet quamvis mortalibus nihil magis innatum , quam 
ad libertatis auram fufpirare ; nihilominus in amoribus eft illis fervitus ; 
non utimur judicii biiance ad ponderandam rei bonitatem; fed populi 
numeramus voces, & aliorum exemplis trahimur, ut affedum, quem 
alioqui indecorum, aut minus flatui noftro convenientem rati fumus, 
minus tetrum ducamus , eoque irretiti minus abhorreamus. Amplius 
aliquid audi : non tantum (equimur anteceffores , & cceco modo illorum 
placita ample&imur, fed ftudemusinfuper luem aliis affricare ; cum qui- 
libet focios rebellionis aggregare defideret juxta Senecas fententiam lib. 
de vi ta b cata cap. 1 . Nemo fibi tantum errat , fed alijs erroris caufa , & 
auclor eft . Et ut ligato quoque veterum ftylo id melius imprimas, lati- 
nus Satyricus, Satyr. 2 . hoc malum fic infectatur. 

Dedit hanc contagio labem „ 

' y Et dabit in plure* ftcut grex totus in agris 

Unius ftabie cadit , & porrigine porci ; 

Uvaque confteft* livorem ducit ab uva . 

Et edic fodes , fi phantafia repleta eft millenis vulgi erroribus , quid 
aliud in interiore hominis parte foqui poteft , quam ingens paffionum 
ftrages ? ctecus eft appetitus fenfitivus ; non difeernit inter bonum ve- 
rum & apparens , & cum facultatem imaginativam omni veneretur 
(ubmiftione ; ideo aut fugit obje&um propofitum , aut illud profequi- 
tur. Ccecitate fua poffet fort£ fe excufare , & tot erafforum erro- 
rum 



v 




Tars /. Differt. V* 



rum arguendus folum erit tam malignus Magifter ulus., ac peffima 
axiomata, & difeurfus. 



S. VII* 

Parturiuntur denique a mu fica- 

T^Enique ad hoc caput revocatur efficacia conventus muficiinpaffio- 
YJ nibus exftimulandis , & forte non inani , & putida notatione corda 
acordibus movendis eftdi&a. Vim illius magnifici extollit Caffiodo-' 
rus lib. 2. epift. 40. Triftitiam, ait, noxiam jucundat, tumidos furores 
attenuat, cruentam fevitiam efficit blandam, excitat ignaviam , fopo- 
rant£mque languorem , vigilantibus reddit faluberrimam quietem, vi- 
tiatam turpi amore ad honeftum (ludium revocat oaftitatem , fanat 
mentis t2edium bonis cogitationibus femper adverfum &c. hunc cune- 
lam adhibuerunt vitse perdendae deprecatores , cum modulos precibus i 
mifcuerunt, neque furdis cecinerunt. Ita Thcophilum & vinculis libe- 
rum dimifit Ludovicus Pius , ubi ab eo plena voce cantari audivit hym- j 
num in carcere recens compofitum : Gloria, laus , & honor tibi fit Rex 
ChrifteRedemptor.W uicfulcro inixus publice perorabatTiberiusGrachus, 
qui nunquam adpopulum didiurus prodibat, nifiponc habeiet cithaiccdu, 
cujus varia modulatione , prout res ferebat , concitarentur ejus affedtus. 
Hac machina Timotheus tibicen Alexandrum Magnum ita commovit, 
ut jam ad arma exiliret , jam immutato fono quietum convivijs, ac men- 
fe reftitueret. Hac denique animorum domina, & moderatrice Flavia- 
nus , Antiochenus antiftes , Theodofium Imperatorem in Antiochenos 
ob dejedlam Imperatricis ftatuam exacerbatum, ita inflexit, ut emollitus 
ipfum quoque poculum inter bibendum fufisrelpergeret lachrimis.^ Sed 
quid lingularibus immoror, qui fcientificis fcribo ? melodia homini irn. 
doloribus efl lenimento , triftibus folatio , merentibus gaudio , in labori- i 
bus , in itineribus levamini. Hinc ubique gentium opifices in officinis , 
remiges in navibus , oratores in agris , operari j ferd omnes in ferendis , 
trahendisque oneribus vocis modulamine (ludent laborem minuere, 
moerorem propellere , animumque exhilarare. Fare , quid fortius ad 
excitandum amorem , quam vocis cantus melita lyras dulcedine tempe- 
ratus ? hac certd arte utuntur amafij ad alienum fibi amorem concilian- 
dum , qui non nunquam delicato calamo ita argutd fides molliter refo- 
nantes verberant, & voces ad mufices leges demulcent,- ut non amo- 
rem 





rem tantvim fibi concilient, verum ipffim etiam animum videantur cor* 
poribus eripere» Nemo igitur miretur, antiquas Poe*tarum fabulas con- 
centui dulcifono tantam attribuifle virtutem , ut cantaverint, ab Orpheo 
imi/icce artis peritik inftru&iffimo feras 6 nemorum opacatis feceffibus 
extra&as, arbores ad faltum excitatas, amnium curfus inhibitos , & iplam 
Euridicem le£tiffimam conjugem ex ipfis infernalium fpecuum pene- 
tralibus ad fuperos redu&am fuifle. 

Verum qukm notus eft effe&us harmonicae melodiae in acuendis 
animi Hirnulis tam profundi videtur latere illius caufa, Confugiunt 
inulti ad nefcio quam fympathiam inter hominis temperamentum, 5 c 
organum corporeum. Sed fort& 'his myllerijs non fatisfacient neoteri- 
corum guftui. Philofophi illi , qui fonum aliud non efle clamant , quam 
meras aeris tremuli vibrationes ( a quibus plan& non eft recedendum.) 
affe&uum proritationem k concentu effici propterea docent, qu 6 d inti- 
ma cochleae membrana in nervum acufticum expanfa fubfultantem reci- 
piat aerem cum affini tremore. Sequitur motus reliquorum nervulo- 
rum in totius corporis partibus, moventurque mufcuh, prout vel Do- 
rius, Phrygius, jfeolius, Jaftius,& Lydius inter fe pugnant ; vel (ut 
alijs verbis idem fignificem ) prout numerorum lex vel crebrefcit incita- 
tionibus, vel tenore compofito quiefcit, aut lentitudine quietem imita- 
tur. Vociferaberis , infuhitates iftas fapere atomiftam orbe jam pridem 
profcribendum ; fed parcius mi bone ! cithara furorem prius tibi mitiga- 
bo ,ut quondam David facrorum Canticorum Poeta ab infania Regem- 
Saulem liberavit. Sufpendo in uno pariete , & kltero remotiore fides 
sequ£ tenfas , easquc calamo percutio , quamvis in arte mufica prorfus 
non verfatus; & ecccunk chorda ta&u concitati , ftatim alterius citha- 
rae chorda contremifcit. Cur ergo nervi per totum corpus chordarum- 
inftar extenfi ad exterioris foni commotionem non aequ£ facite irritari 
poffint ? an forfe tanta diverfitas inter fubftantiam nervorum & chor* 
darum? at cum eam anatome plan£ non oftendat , idcirc 6 fa&a exti- 
mi acris fubeuntis acceffione marcidus, & depreflus animus attolletur 5 
elatus ver 6 mutata modulorum ratione cohibebitur, aut etiam de fiig- 
geftu detrahetur. Sic oculis quafi fubjicio, cur plerique aliud agentes 
canentibus , & ipfi occinere foleant ; fic explano : cur li quis fubmiftifti- 
loquatur, & nos fimili tono refpondeamus: econtra fi exoritur cla- 
morque virum , clang 6 rque tubarum, etiam clamandi libido inceflat ma- 
jorem hominum partem, quam vel pudore, vel rationis imperio cohi- 
bere oportebit. Et haec de concentus mufici efficacia > qui folo auditu 

H fin« 



58 'Pars 7 . Dijfert. V. 

fine manibus captivos abducit animos , in fidibus fine ore loquitur , 
& per ferme infenfibilia in fenfuum potentias dominatum exercet. 

Ne autem, quae ha&enus circa inclinationis caufas attulimus , in de- 
teriorem partem detorqueantur, reftat, ut praemoneamus aliud efle ho- 
mines propendere ad certas affe&icnes, &ex natura lua ad certos paffio- 
num impetus proclives efle : & aliud, eundem his luis afte&ibus obfequi, 
aut illas ab anima nolente confenlum pofle extorquere. . Quamvis enim 
cuilibet obtigerit mifcella aliqua ex diverfis caulis ad palliones inclinan- 
tibus , nonfecus, quam ex variis corporibus , herbis , lapillis , gemmis 
&c. inter le permixtis variarum virtutum nafcuntur , & conliirgunt me- 
dicinas; ita ut unam dolim liibminiftraverint parentes, & temperamen- 
tum , aliquot lemifles mifcuerint alimenta, aliquot-fcrupulos afluetudo, 
& haec omnia k liderum influxu , aliisque principiis fuerint vari£ excodla: 
nihilominus praeter illa attributa ell cuilibet noftrtim nobiliflima animae 
portio , quae rationis lumine exorbitantes paflionum conatus , velut al- 
ter Paedagogus reprimat. Caufe hucusque allatae luadere, & blanda, 
ac congrua objedti propolitione pellicere folent , & poliunt ; de reliquo 
tenent cum fumma reverentia viam , quam Deus fe£tari folet ; nempe 
voluntatem , ut le dedat, cogere , aut omnino impedire nequaquam pofi- 
funt , ne feratur in partem , quae arridet. Nec ipfi quidem doemones , 
quibus tamen maxima visinefl, extorquere animi confenfum , & liber- 
tatem exlcindere poliunt. Hinc tam faepe in concionibus lacris illud D. 
Auguftini de doemoneferm. 157. de tempore nobis inculcatur : A lliga - 
tus eft tanquam cunis innexus catenis , & neminem pote fi mordere , ni- 
fi eum , qui [e illi mortifera fecuritate conjunxerit . Et paulo infra : 
latrare poteji , filici t are poteji , mordere omnino non potejl , ni/i volen- 
tem^ Non enim cogendo , fedfuadendo nocet , nec extorquet d nobis 
tonfenfum , fedpetit. Igitur poteftas diaboli, non in temeritate illius , 
atque ja£lantia, fed in hominum pofitaeft voluntate : ex antris fiiis in- 
fernalibus , in quae i£tu fuo repercuflus cecidit, ad fauces fuas folicita- 
tionum carminibus folum trahit infelices illos, quos libiaflenfum facili 
praeftituros praevidet , & inermis voluntariam praedam exlpe&at. Quod 
fi quandoque legamus fatanam cogere nolentes , urgere invitos ad id , 
quod iple vult , habere vim ad imperandum &c. haec tantum intelligen- 
da funt hoc fenfu , quod nollent , nili ita ar&£ premerentur , & ad 
agendum , quali fcutick urgerentur* 

DIS- 



Expsndttur pajfionum caufa finalis * 

DISSERTATIO VI. 

Expenditur palTionum caufa finalis. 
S. I. 



$9 



Finis phyficus pafsionum. 

D Upliccm ego finem promptis & celeribus animi volatibus (hoc 
enim nomen pafliones a Zenone haeredid&runt ) duplicem , in- 
quam , finem afligno : unum , qui ex fcientia phyfica , alium , qui 
cx morali defumitur. Ex fine phyfico‘affirmo, concitationes eo tendere, 
ut animatum corpus perfed£ habeat: fcilicetut fervetur intafta omni- 
um organorum fibula , acperfed&fundiones (uas animal exerceat, quod 
eft vcluti centrum , ubi viventia ultimato conquiefcunt, Explicatius 
finem affeduum percipe. Primo propofita eft appetitui operatio faci- 
lis , & ex toto congruens , atque refpondens fuse virtuti , & endelechiac; 
quia in Philofophorum Synagoga nihil frequentius auditur , hoc axioma- 
te: efle eft propter operari. Igitur quia animal eft principium fentiendi 
eo (pedabit, ut perferam eliciat fenfationem. Quid autem fupponic 
perfedb fentire nifi gratam affe&ionem ab eo objedo impreffam , quod 
conum fenfibile vocant? & quid eft ipfum bonum fenfibile, nifi affe&io 
ipfa, & impreftio induda , & excitata in vivo corpore, & ab objedo 
externo determinata ? igitur objedum erit tantum mediatus & ultimus, 
non vero pioximus , & immediatus appetitds fenfitivi finis. Ad per- 
fruendum autem hoc bono , prbque illo obtinendo animal adhibet va- 
rios motus, ufum fcilicet appetitus : igitur paftionum appetitivarum fi- 
nis erit confummat&, ac jucunde operari, removendo fcilicet ea, qu« 
huic perfedse operationi funt contraria, & ea procurando , quae eidem 
prob& conveniunt, Quia vero animal totum quoddam eft aiverfisin- 
ftrudum facultatibus , hoc eft, multiplici fenfuum genere ; ac cum unus 
fenfus non femper alteri (ubferviat, &fubinde uni arrideat , quod alteri 
maximi nocet; ideo ut toti ben£ confidtum fit, communis cujusdatn 
confpiratibnis vinculo, feu foedere, omnes potentice obftringi debue- 
runt ad communem organorum , & partium ipfius viventis confervatio- 
nem , horrdque natura animalis folutionem hujusmodi nexds horrore 
quodam veluti publico, non feciis, ac peripathetic£ dicitur naturam, 
univerfam horrere vacuum horrore diftributo per lingulas univerfi ipfius 
partes. 

H 2 Et 



6o 



‘TarsU Differt. VL 

Et eccc! alttrum , quod partiones fibi pro fcopo eligunt; ade6que 
adaeouatus finis illarum fpedtat ad perfettionem animantis, quse in ju- 
cunda operatione, & omnium organorum confenfu confiftit* Faten- 
dum quidem citra partionum adminiculum hominibus a natura efle indi- 
tam inclinationem ad profequenda, quse conducunt ad fui confervatio- 
nemtum fecundum individuum , tum fecundum (pedem, tum fecun- 
dum focietatem : fapientirtim£ nihilominus affe&uum quoque efficaciora 
auxilia naturas providentia adjunxit. Pone enim appetitionum ftimulos 
deeffe ; pone iisdem naturalem inclinationem non intenfiiis urgeri : nec 
homines , nec bruta ferrentur , quantum , & quomodo oportet in eas 
a&iones , & objedta , quae fini propofito idonea habentur. Vereor, ne 
long£ plures modo ex difficultate , modo ex naufeante faftidio ab iis ab- 
ftinerent, ad quos tamen neceffitas urgeret. Saltem non ita alacriter, 
non ita ferventer, aut animalia agerent, aut neceffaria appeterent; fed 
omnia morofo languore & tepiditate perficerentur. 

Non me fallit, exccffum, & exfuperantiam , ad quam perducunt 
partiones» potius obeffe , quam prodeffeconfervationi animalis : verum 
Divina Sapientia non utitur methodo oeconomiae humanae, & procura- 
toria forditie, omnia parcirtime fubminiftrando , fedliberaliffima & ex- 
peditiffima adminiftratione rebus k fe conditis profpicere folet. Vide- 
mus in aliis , quod non definite ad bilancem fingulis duntaxat illud prae- 
paret, praeft^tque, quod praecise fatis eft, vel quod fumma neceilitas 
exigit ad fines praeferiptos ; fed ex abundanti , & copiofirtime media fup- 
peditat; etiamfi plura ex iis otiofa fint futura, & quanddqueexacciden- 
tario hominis abufu damnum non leve fint allatura. Confeffionem hu- 
jus extorquent alimenta viventium , quae Deus locupIetiffim6 flippedi- 
tavit, etu magna ex parte nutritio ni non famulentur, fed excernantur. 
Fateri hoc nos cogit ipfa liberi operandi facultas , quam immortale Nu- 
men hominibus indidit, quamvis praevideret, pler6sque ei vitiosi ufu- 
ros. Quid ergo novum , quod non diffimilem conditionem paffiones 
fint fortitae , ut videlicet praeter naturalem , fimplic£mque modum ad 
neceffaria conferretur etiam abundantia, qua quandoque poffent exor- 
bitare ? Prxfertim cum natura quoque prseftiterit homini, unde ab 
excefiu cohibere poffet nimium altum , fcilicct liberum voluntatis 

arbitrium. 



§. ii. 



Expenditur paflionum caufa finalis. 



6 1 




Finis moralis pafsionum . 



A Lter palfionum finis eft moralis, ut fcilicet nobis ad vitam ex virtu- 
tis regula inftituendam conducant , inferendo nobis Divinorum de- 
fiderium , & fubminiftrando vires , quibus labores , pro iis fufeipiendos 
toleremus,. Non enim Deus titillatorios fenfus homini inievit , ut no- 
xam & probrum ei concilient ; fed eos ad falutem animae attexuit , at- 
que conjunxit , voluitque nos morem lapientum Medicorum imitari. 
Volentes ipfi depellere praefentem, aut immanentem gibborem, utun- 
tur venenofo viperae corpore. Sic adhibendum affe&ionum hujusmodi 
virus, vel ad expellendum prcefentem, vel ad impendentem vitiorum 
morbum , vel ad comparandam , aut confervandam virtutis integrita- 
tem. Neque indecorum (ibi fapientias ftudiofi ducunt, carnis affedhis 
k rebus corporeis avocare , & ad coeleflium adeptionem convertere; 
veluti quando ex cupiditatis affeftu efficiunt motum animi Divina expe- 
tentis : ex voluptate laetitiam incolumem , gaudiumque virelcens ob 
Divina charifmata: ex metu folicitudinem procul obfervantem fupplicia 
ob fcelus infligenda , atque t triftitia pratentis mali corrigentem poe- 
nitentiam. 

Quod univerfim de impreffionibus corporeis hucusque di&urrL, 
nempe datas easdem efle homini Omnipotentis conceffione ad munera 
extequenda , v. g. cupiditas, ut Dei praceptis pareamus, ira autem, ut 
fceleribus refiftamus , confirmemusque virtutem , hoc jam in fpecie ex- 
pendamus de ira, quam rationis fatellitium pulcherrimi Nemefius infigni- 
vit. Quod ergo irafcibilem vehementiam attinet : Si miles quidam lo- 
ricatus, armata manu, diu noituque paratus adftat ad nutum fui Ducis 
auxilium laturus; erit iracundia rationis adjutrix , erit animse nervus, 
ad ingruentia per infidias crimina repellenda. Prabebit indignatio for- 
titudinem , conftantiam , roburque ad res optimo ordine gerendas. 
Haec animam forte repentina voluptate delinitam ac lafcivientem veluti 
duriflimo ferro cohibebit, aufteriorem, fortior£mque ex molli, acre- 
miflfa reddet. Huic equo jugali infidens, ubi eum rationis froeno , ne 
modum excedat anima cohibuerit , facite viam ingrediens , mentis re- 
confilio iniquitatem long£ fugabit , quam fine hoc , quo decet modo 
non fuiflet perfecuta. Si exiftimas sequale circa diligendam virtutis he- 
roinam ftudium efle adhibendum , ac ad odium retinendum adversus 



H g 



fuca- 



62 /•” 7 differt. VU 

fucatam vitiorum meretricem , quid magis utile erit, quam indignatio? 
aemulatur nimirum illa canum paltoralium indolem. Canes ifti advo- 
cem peregrinam ad confpe&um alienum , torvos, agrefles implacabi- 
les fefe exhibent : lie£t eos palpatu leniffimo demulcere ftudeas , ffiftra- 
buntur omnem indultriam : notorum ver6 ac domefticorum blanda al- 
loquia minarum inftar timere, & revereri videntur. Sic iracundia ra- 
tioni obediens mitem , manfuetam , opitulatricem , & ad nutum ani- 
ma: prudentis revocabilem fe praebebit ; econtra infidiofis proritationibus 
nullum benevolentiae fignum oftendet , nunquam piratis conciliabitur , 
nunquam cum eorum principe familiarem contrahet confuetudinem ; 
fed adversus infidiantes voluptatum feras, vel contra venientem lupum 
continuo latratu invigilabit, ftevi6tque. 

Ne haec fpeciofius , qukm verius dida exiftimes ipfas confule facras 
paginas , quae illis Regii Plaltis verbis : Irafcimini , & nolite peccare , 
irae ufum nobis non folum concedit; fedtanquam inftrumentum ad mul- 
tas utilitates opportunum difert£ praecipit. Quid judicas, anfortfc no- 
bis imperatur, ut indignationis effervefcentia fupra debitam inenfuram 
peccemus? abiit! haec enim effet utilis inftrumenti temeraria perverlio. 
Hoc jubet Scriptura, ut alios peccantes inhibeamus : non ut fiat animi 
aegritudo , fed ut fit aegritudinum remedium , & aliorum vulnerum em- 
plaftrum. Sed quis omnia irae commoda enumerare fufficiet ? fomno- 
'lentem pigritiam incendit , languentem animum corroborat, virdsque 
addit, acriores nos efficit, ut indignemur pro his , quos injuria affe&os 
videmus, ut moveamur ad poenas de infidiatoribus fumendas, & deni- 
que fceleltas , improb&sque cogitationes abfumat , doemon£mque un- 
dique pellat. Manet ergo iram inftitutam effe, ut magnum ex virtuti- 
bus emolumentum capiatur. Et quis fibi perfuadere poffet ipfas paffio- 
nes faedarum cupiditatum, quae ex carnis uligine innato fubvehunturae- 
ftu , quaeque maximi inimicae , & noxiae reputantur , mirum animae com- 
modum afferre, ejusque utilitati defervire , nili hoc evidenti argumen- 
to comprobaretur ? perpende eos , qui corpore fpadones ffint , & de- 
prehendes , quam evirata haec conftitutio eos in appetendis virtutibus 
delides reddat, ac tepidos. Nimirum quia corrumpendae integritatis 
nullum fe credunt periculum habere, veluti ab omni neeeffitate fq luti , 
nec labore continentis corporalis, nec contritione feaeftiroant indigere. 
Hac lecuritate reloluti nunquam perfechm vitiorum purgationem, vel 
in virtute pro^reffum quaerere, vel pollidere feftinant; quiftatus eoeft 
deterior , quo magis a frigido ad deteftabilem accedit tepiditatem. 
Illi vero, quiftimulis corpori inlidentibus perpetuo urgentur, cos re- 
putant 



Expenditur pafiionum cdufk findis. 




potant pro negligentia: fute judicibus, frugalitatis tenentur diflri&ione , 
& ubi eos femel ardor , ac defiderium accenderit propofitam vi&oriae 
palmam praetendendi, famem , fitim, vigilias , nuditatem , cun&osque 
labores corporis non folum patienter, verum etiam libenter fuftinere 
compelluntur. Igitur absque ira, absque concupifcentia vera mentis 
vivacitas fubfiftere non poterit , quamvis eam in bonam partem immu- 
tare fit neceffe. De reliquis paffionibus,qui aliud fibi judicium formant, 
creatoris fcopum ignorant, & bonorum datorem malorum au&orem 
faciunt. 



DISSERTATIO VII. 

De Bonitate , & malitia , prxcipua paflionum 

proprietate. 

$• I. 

yln pafsiones flnt peccata? 

A D hanc quoftionem aditus nobis efl faciendus vocabulorum illo- 
rum motus primo primi , &Je eundo primi ambiguitatem tollen- 
do. Paucis te expedio ; motus illi , qui omnino funt indelibe- 
rati , dicuntur primo primi : qui vero femi-deliberati , appellantur fe- 
cundo primi. Porro deliberatio involvit judicium mentis praecedens 
eledtionem ,idque tale, ut fecum afferat cognitiones oppofitas ignoran- 
tiae , quas tollit voluntarium , & quoniam plures hujusmodi eliciuntur 
cognitiones de objectis, hinc confequitur , ut prout plura , aut paucio- 
ra de objecto praedicata, vel adjundta cognofcuntur, deliberatio quo- 
que porrigatur ad plura , vel pauciora adjuncta , quae de objedto cogno- 
fcuntur. In re praefenti ad a&um deliberatum abfolute , & fine voculis 
ardtantibus fignificationem , revocatur ille , cum deliberatio tam ample 
patet, ut fi obje&um ex fui natura cenfeatur graviter peccaminofum , 
admittatur grave delidum ab eo , qui illud deliberati agere non vere- 
tur. Hujusmodi porro deliberatio fecum affert attentam ad fummum 
bonum animadverfionem , & ad ja&uram integram illius conjundtam 
cum tali operatione , de qua edenda , vel elicienda anima confultat ; 
quamvis opus non fit, ut ad hoc advertatur expliciti, &fine omnibus 

pror- 



64 'Pars l. 'Differt^ VI l. 

prorfus involucris. Adverte jam , ubi nunc plenam allatorum vocabu- 
lorum notitiam produco. Si animus nullo prorfus pa&o attendat ad 
fummiboni ja&uram, prout dormientibus accidit, motus editus fortie- 
tur denominationem primo primi, & in deliberati, modo ex prava con- 
iuetudrne, vel caufa pracmiffa non dimanet. Si contingat , ut animus 
consderet duntaxat partialem ja&uram illius boni , cujus nobis ideam 
exhibet aegrotus vehementer (itiens, cui aridis labris haurienti aquam, 
ex perturbatione animi , occurrere non poteft, vehementis litis potum 
efTe lethalem, fed tantum valetudini quadantenus noxium ; in hoc calu 
motus eliciti Jam extenduntur ad fecundo primos, ad femi- deliberatos* 
nec ab omni culpa immunes. Non admittetur tamen in his circumflan- 
dis grave delicium ob non praeeuntem plenam attentionem. Haec de 
vocabulorum, quae hunc locum attinent , difcuffione* 

Nunc primo quaedam verius portenta , qukm dogmata fuperiori 
aetate ad facram dodfrinam inficiendam excogitata in tranfitu, velut mufc 
cx quaedam infefiae , funt abigenda*. Hujusmodi impudentiae plena mon- 
ilta funt partus Calvini lib. 2. inftit. cap. 1. & lib, 4. cap. if. Cyclopis 
Augufianie ConfefTionis Philippi Mclanchtonis art. 2. Martini Kemnitii 
in examine feff. f. Cone. Trid. , qui cum omnibus AfTeclis flatuunt fpur- 
ciloquis labris non modbpafliones , quamvis indeliberatas , efTe pecca- 
ta ; led eo infaniae progrefli funt, ut ipfam quoque concupifcentiam in 
a£tu primo , feu defeCtum fubjedlionis perfectae appetittis ipfius fenfi- 
tivi ad rationem , cum peccato originali unum , & idem efTe fibilave- 
rint. Quodfi eos impugnare volueris com Cone. Trid. Patribus SefT. 
f . dicendo : in renatis per facri fontis aquas ablui maculam peccati pri- 
mitivi, & tamen in reflitutis dono juftkia: adhuc relidere propenfionem 
adfcelera, juxta Apoflolum adRoin. g. Nihil ejfe damnationis iis, qui 
funt in Chrifio Jpfu, Si objeceris , nos per baptifma commori penitus 
peccato, ficuti Salvator mortuus fuit , tk fbpultus, proponendo alium 
Dobloris Gentium locum ad Rom, 6 , Jpiiicunque baptizati fumus , in 
€hrifo fEfu baptizat i fumus , confepulti enim fumus cum ipfi in mor- 
tem &c. Si in teftimonium allegaveris verba Ifaiae 1« Peccata vejlra 
ut coccinum , velut nix dealbabuntur , fi fuerint quafi vermiculus , 
velut lana alba erunt , Si conjunxeris Regiam Pfalmifta: verficulurrf: 
jtjberges me hyfipo , fr mundabor , lavabis me , & fuper nivem de- 
albabor. pfal. yo. fi inter innumeras alias facrarum paginarum lenten- 
das etiam mifcueris illam Michctae 7. Deponet iniquitates nojlras , & 
proijciet in profundum maris. Si heee omnia, inquam , contra cor- 
ruptam fermento da&rinam attuleris, collegerisque, deleta lic£t ori- 
ginali 



De bonitate & malitia pajfionumi 




ginali macula, nihilominus remanere paftionum fontem: ergo h«Gu- 
num &idem effe non pofle : non fibi deeffe verba credent, quibus hxc 
& fimilia diluant* Fingunt fenfum tantum effe , in renatis pafliones ad 
sternum barathri fupplicium non imputari; gratia: ftol&feditatem illa- 
rum tantum obtegi ; fcabiem tantum extrinfecam radi : reipfa autem 
concupifcentia , fi ipfis fidem habemus , numeranda eft inter peccata 
omnium maxima , quod tanquam malum immedicabile nunquam tol- 
latur, nunquam eradicetur ; fedita inficiat hominem , ut, quidquid ab 
eo procedit, peccati peftem contrahat* 

Verum notent fibi abortivi , & faediftTmi ifti errones , Apoftolum. 
afferuiffe , nihil damnationis effe , ac proinde ne manere quidem ipfamu 
iniquitatem , qua homo dignus reddatur aeternorum tormentorum- ; 
praefertim cum in eadem epiftola damnationis nomine ipfum etiam pec- 
catum , quo quis paenarum reus fit , comprehendatur , illis verbis : Si- 
cut enim unius delicio in omnes homines in condemnationem , ita uni ut 
juflitia &c. advertant , quod fi culpa originalis per fanguinem pretiofifi- 
fimum Chrifti non ablueretur, infringi , quae eodem loco efferuntur, fci- 
licet, ubi abundavit delUium, fuperabundavit gratia ; conflat enirru 
deli&um illud deleviffe omnem prorfus juftitiae lineam : igitur nifi jufti* 
tiae dotes poftea fimiliter eluant omnem delidli fqualorem , dicendum* 
effet, potius fcelus fuperabundavilfe. Maxime autem illos confundit, 
quod ad Titum 2* fcribitur : £pui dedit femet ipfum retemptionem 
pro omnibus , ut mundaret fibi populum acceptabilem fellatorem bono- 
rum operum &c. Hic enim maxim£ apparet , meritorum Chrifti inex- 
haufto thefauro non folum ab inferis nos exemptos , fed etiam effe&os 
acceptabiles effe, & dignos, quia fuprema Majeftate diligamur. Non 
me fallit, qua arte laqueum hunc declinare laborent* Aiunt enim ju- 
ftitiam Chrifto infitam , eique propriam effe id , per quod nos fimus £)eo 
cohsereditarii filii* At vero unum fcire aveo , quare non etiam Chriftus 
faftus fit nobis fapientia, ut eadem fapientia, qua iple, & nos fapere- 
mus; cum tamen in eodem contextu dicatur: Salvatorem nobis fa&um 
effejuftitiam, ficutfadus eft nobis fapientia ? fed, ohe jam fatis eftblaff 
phemiarum, atque impietatum ! prseftat filum hic abrumpere, & reli- 
quam ex perverfa fegete mcffem errorum abominabilium miffam 

facere. 



§. 11. 



1 



66 



Turs I, Dijfert. VIU 

§. II. 

yin cadanlr in virum Sapientem ? 

S Tatuendum ulterius tanquam indubitatum , nec tantum cum penpa- 
to , fed etiam cum orthodoxae fidei placitis magis cohaerens , poffe vi- 
rum fapientcm , fine eminentiftima virtute excultum, absque criminis 
labe paffione aliqua fubitanea praeoccupari. Veritas hujus affer ti per 
hoc extorquetur, quod videretur alias Deus univerfi auftor culpae infi- 
mulandus , fi nobis naturam indidiffet adeo vitiofam , ut affectus natura- 
liter ex ea exiurgentes ante liberae facultatis edi<ftum , non poffent iru, 
hominem virtute ornatum cadere , quin eum turpi labe oblinirent* 
Diftinguendum igitur eft inter animi pathemata, quibus voluntas favet, 
& quae amplectitur ; & inter ea , quae tenuis umbrae mod6 mentem hu- 
manam folent paaetervolare , fdque vel tantummodo monftrare tranfe- 
undo ; vel certe repugnanti , ac invito animo fuggeruntur, quibus mens 
cum horrore quodam refiftit , ac renititur ; quibus ut contriftatur ad- 
miffis , ita laetatur expulfis* In illis quidem , quae le menti leviter often - 
dunt, & quafi fugiendo demonftrant, non folum nulla peccati labes eft ; 
fed ne quidem pugna intercedit : in his autem , cum quibus anima ali- 
quamdiu luCtatur, aequale certamen committitur. Subinde voluntas 
conlentit , & vincitur : fubinde eadem refpuit dele&ationes , vincit , ac- 
quiritque de pugna viCtoriam* Illi ergo tantum titillatorij fenlus cri- 
minis rei funt arguendi , quando imprefiionibus mentis confenfus acce- 
dit, quando malum blande fovetur, quae in fa&um geftiunt erumpere ; 
imo nequidem omnis hujusmodi proritatio , licet eam voluntas libera 
impleat, aCtione criminis eft condemnanda, ut paulo ifra demonftrabi- 
tur* Neque in hoc acquiefco , quod negem humanam naturam effe 
agrum , nil nifi urticas fponte proferentem ; fed infuper defendo , im- 
poffibilem effe apathiam , feu indolentiam, k Stoicis ad virtutem requili- j 

tam, ita ut omnis paffionis exortus impediatur. 1 

Stoam ipfam ingredior, & primipilos eorum fic compello: oitencu- 
te mihi, 6 impatibiles homines, &Dijs, fi tamen Superis placet, sequa» 
les , offendite mihi aliquem , qui dogmata , quibus cathedrae venrae per- 
fonant , fimulacro vitae fuae exprimat. Offendite nodofis podagrae , vel 
chiragrae doloribus laborantem , qui nihilominus beate vivat : monen- 
tem, & felicem; periclitantem, & tamen non mifcrum; exulantem, oc 
tamen bonis omnibus abundantem ; contemptum, & ignominia nota- 
tum, 



De bonitate malim pajfionunt. 67 

tum, & tamen hilari vultu incedentem. Oftendite, per Deum, defi- 
dero talem Stoicum videre ; cupio videre immobilem talem ffiatuanx. 
etiam motuum involuntariorum expertem, eamque fupra Phidice artifi- 
cium extollam. Nimirum non habetis talem effigiem jam expreflanx. ; 
adhuc artifices in opus incumbunt , ut eam exfculpant. Vereor , ne 
unquam hominem omnibus affedibus liberum , vereor , ne unquam fpe- 
ftaculum tam jucundum orbi exhibeatis , edmque verbo tenus invehe- 
re laboretis. Imo multum effie judico , fi affenfum liberum femper pa£ 
fionibus negaveritis ; fi femper rationis au&oritate increpueritis latra- 
tus inquietos ; fi infanientem beftiam catenis ferreis in intimis animae 
receffiibus ita alligaveritis , ut nunquam foras prodeat , fed intus fra&is 
dentibus fe ipfam mafticet captiva concupifcentia , & corrodat. Ce£ 
fent igitur Stoici , multa nobis de plena paffionum compreffione impo- 
nere : ceffent fibi titulos arrogare, qui ad ipfos non pertinent , fcilicet 
Dei , non tantum fimilitudinem fibi cum Lucifero arrogando , fed etiarix, 
sequalitatem afferendo omni perturbatione exclufa 5 ceffent inve&ivis 
orationibus appetitiones fenfitivas inceffere. 

Aio infuper paflionesjultro quoque advocatas, concitata ad eas per li- 
beram voluntatem natura , vel ex quo fponte exfurrexcrint, liberi re- 
tentas fubindeomni noxae labe carere , nec per eas incontaminatum^ 
virtutis decorem gradu fuo excedere , fi redo mentis confilio dirigan- 
tur. Quis moderatum pudorem crimen dicat ? quis culpae infimula- 
bit hominem , cui vifccra commoventur vis& alterius miferia , quique 
inde vehementer inclinatur ad inveniendum remedium ? non nifi ali- 
quis ex omni malorum faece coagulatus bonum effie negabit juft£ , & 
fand& ob fummi Nominis gloriam in vindidam criminum affurgere. 
Approbant eert& omnes nobiliffimum Mattathke Machabaeorum pa- 
rentis fadum,qui cum vidiffiet unum ex gente flia idolis facrificantem : 
doluit , & contremuerunt renes ejus , & uccenfm eji fur er ejus 
nullum audivi, qui teneritudinem jofephi Proregis ffigypti vituperio 
& afperis tradaret , qua fratrem luum Beniaminum eft profecutus* 
Non poffiunt quidem ornnes affedus deliberati fufeipi , prout hoc ex- 
preffit Philofophus lib. 2. Ethic. cap. 6 . in malevolentia , impudentia, 
invidentia , & aliis nequitiis ; ifta enim nulla mediocritate condiri pofl 
funt a dirigente ratione, fempirque inhoneftatem olent : at vero ex fe 
pafliones omnes cum vitiorum turpitudine confundi non debent ; &. fi 
quandoque peccati nomine k chriuianis Dodoribus maculantur , id 
non fit, nifi metonymice, quatenus eorum licentia ex peccato oritur, 
& ad peccatum inclinat , prout ipfe appetitus fenfitivus affeduum fons 

I 2 non 



«8 



'Tars. I. 'Differt . Vll. 

non raro per tropologicam di&ionem peccatum appellatur. De reli- 
quo injuriam facit , qui iram moderatam , belli ese virtutis cotem, dam- 
nat immanitatis , & perniciofae crudelitatis : ab orbe eft extrudendus, qui 
amicos redamare prohibebit , non aliam mercedem lucrabitur , nili im- 
manitatis in animo , &ftuporis in corpore , qui vult me non dolere , non 
fentire debere, quando ex putridis membris quid refecatur a vivo , aut 
avellitur. 

PalTiones igitur ex natura fua nec laude , nec vituperatione nos di- 
gnos efficiunt ; quiaeatenus funt expertes libertatis , quas eft aliquod ne- 
ceffarium conftitutivum moralis bonitatis, aut malitias: fi vero ratio- 
nis imperio regantur, laudem merentur ; fi modum exceflerint, in vitiis 
funt numerandae. Si equus , quo natura fuk ferocior eft , ac vehemen- 
tior , eo prseftantior haberi folet : cum tamen ipfe rationis fit expers , fe£ 
fore perito, moderator£que egeat , ubi hic in equum afeenderit, cona- 
bitur quidem ille uti genio fu 6 : at fi re&or inudens naturales jumenti 
adultus gubernet, praeterquam, quod illo utiliter ufus adpropofitum 
finem perveniat, etiam fe incolumem fervabit, & pullum adufumfibi 
opportunum efle intelliget. Contra vero fi equum, qui in frenando 
prseeft , vitiose inftituerit , & pullus (aepenumero k re&a aberrabit via, 
& per confragofa ruens fe , & fefforem ipfum in eandem ruinam pertra- 
het, & utriusque cafus non alteri, qukm redoris ignavia adferibetur. 
Non alia ratione attributa eft corpori potentia appetitiva , quam ut 
ad illius commoda , & utilitates fubferviat. Tolle omnem voluptatem, 
aut dolorem nulli erunt ejus , quod bonum eft , aut malum , cara&eres 
ab Au&ore naturas imprefli, quibus utilia a noxiis feparemus : fpeomni 
fublata , quid jucundi reftat in vita ? fi mifericordiam fugabis , immanita- 
tem adduces; fimetum eliminaveris, temeritas pullulabit; fi hunc fu- 
ftuleris , omnem vitas prudentiam fimul auferes. Imo aliud munus vir- 
tus non habet , quam in id incumbere, ut carnis fuggeftiones, rationis 
regulis fubdantur, ne extra naturse fines excurrant. Si non haberet vir- 
tus , quae vinceret , vel regeret in paffionibus , omnino otiofa marce fce- 
ret. Occupatur fortitudo in fupprimendo timore , ceflaretque haec ar- 
dua virtus a generofis luis aufis , fi homo timere ceflaret. Modeftia noi- 
mam, &menfuram praeferibit fpei, ac defideriis; non nitebit nifi inter 
competitores ambitiofos. Temperans continentia fraenum inijeit vo- 
luptati , & ad nihil opus foret hac virtute , nifi guttatim nobis inftillaffet 
natura delegationem ad opera quotidiana. Clementia temperat iram 
Principum, qui nififubinde incitarentur ad vindictam , non tanti in ipfis 
fieret animus moderatus. Tantum igitur abeft, ut paftiones vitiis fi n t* 

accer- 



De bonitate & malitia pa/Jionum, 



69 



accenfendx , ut potius ifti vilifUmi motus animalis a prudentia legibus 
nobilitentur. Moderare audaciam , & fortitudo evadet: da modum, 
cupiditati , & temperantiae vcftlmentis incedet : vepres inculti in rofas 
convertentur , fempdque fubfiftet illud Theagis : virtus ex affedibus na- 
fcitur , & nata cum ipus conflat. 



Quid cenfendum de bonitate phy fica pafsionum ? 

Uodfi vero fermo fit non de bonitate , aut malitia mores hominum 
concernente, fedde phyfica vel utilitate , aut nocumento , quod 
afferunt conftitutioni naturali corporis animati, rurfus tenendum eft, 
seftus i flos fimpliciter bonos , & utiles effe, Omnes quidem commotio- 
nes appetitus fenfitivi quodamodo difeonveniunt animali , &fic lata ali- 
qua fignificatione noxam contrahunt. Didum enim eft ftatim ad ini- 
tium ,°omnia patheniata facultatis fenfitivae hoc habere commune , ut 
deijciant aliquatenus animal a flatu , difpofitione fibi convenienti, 
quod fine aliquo detrimento accidere non potefl. Nihilominus , ficut 
medicinarum pocula , ciborum , 6c pottls fubfidia , aliaque extrinfeca 
(impliciter merentur bona dici. Agentia , quorum applicatione^ utiliter 
uniuscujusque defedibus, quos pati contingit , lub venitur : fic idem de 
paflionum fymptomatis verincatur. Sunt namque naturas plerorumque 
hominum, extali elementorum mixtura compadx , ut in fe includant 
exceftum.„ veldefedum, quoad aliquas illorum virtutes; & vix ullum 
eft invenire ( fi tamen tam rara avis omnino fub coelo degat) qui non 
cogaturpati in fuo corpore aliquam exfuperantiam caloris vel frigoris , 
melancholiae , aut flavae bilis. Pone igitur limofa, Scfuperftua fangui- 
nis ftece abundantem melancholicum; pone cruda, infipida, & non- 
dum excoda pituita oppletum phlegmaticum; pone iftos deliniri; de- 
mulcerique patheticis halitibus , cum fanguinis fervore, aut ejusdem 
hilari diffufione conjundis : fauciabit quidem levi vulnere talis motus 
peculiarem , & innatam hujus fubjedi inclinationem & exigentiam; 
naturse tamen hujus hominis velut propitium affulgebit fidus, utpote 
emendans defedum tali inhaerentem fubjedo. 

Ceffent igitur jurati paflionum hoftes , nos naturalibus hifce ad vir- 
tutem , ad opera magna inftrumentis exarmare : ceffent in nobis deftrue- 



§. III. 





70 Tars /. Differt. FU. 

Male nimium a&um nobiscum vellent, qui omnium fenfibilium atTe&u- 
um refe&ione nos quodamodo truncare cogitarent. Qui ne minima 
quidem agitatione hominem perturbari volunt, hominem ex homine 
tollunt, in corpore conftitutos volunt eft e fine corpore , faxum , aut 
Deum nos fingunt. Ultra verum haec dici ne autuma: pauca verba ex 
Stoica fuperbia percipe : ficaupud Senecam epift. 7 5. loquuntur: plura 
Jupiter habet, quae praftet hominibus, fed inter duos bonos non eft 
melior , qui locupletior : non magis inter duos , quibus par fcientia 
regendi gubernaculum eft , meliorem dixeris , cui majus fpeeiofiusque 
navigium eft. Jupiter quo antecedit virum bonum ? diutius bonus efl. 
Sapiens nihilo fe minoris aeftimat , quod virtutes ejus fpatio breviori 
clauduntur. Quemadmodum ex duobus fapientibus , qui fenior decelP- 
fitnoneft beatior eo, cujus intra pauciores annos terminata virtus eft: 
fic Deus non vincit lapientem felicitate ,etfi vincit astate , non efl; virtus 
major, qua? longior &c. En quanta infanial non, non eft ita ; mode- 
ffior eft virtus , quam ut laudes fibi non debitas adeo cupide prenfare 
audeat; quam ut extollere fe praefumat ad thronum Divinitatis , quem 
potius adorandum efie cognofcit, Quamdiu nobiliflima anima coa£ta 
fuerit exercere fundfiones ipfis brutis ratione carentibus communes, 
tamdiu paffionibus erit fubje&a ; quamdiu in operando a fenfuum or- 
ganis dependebit, intuebitur fpem timore permixtam, non minus ipfam 
dedecet malignat fortunae cafum horrere , quam magnae felicitatis au- 
ram fpefufpirare : non minus dedecet malis irafei, quam oculos ad vi- 
dendum , aures ad audiendum adhibere ; imo minus difficile eft guber- 
nare paffiones , quam fenfus; facilius cicurari poffunt audacia, amor, 
odium &c. adhibito rationis fra?no, quam fames, fitis, fomnus, alia- 
que pro fuftinenda animalis vitaneceftaria. Quod fi etiam fieri poffet, 
ut hom-o enervatis animi paffionibus ad immobilem mentis ftuporem 
perduceretur ( quod tamen antefeparationem animae a corpore eft im- 
poftibile ) hoc tamen nequidem expediret; non enim quia durum aliquid, 
ideo rettum, aut quiaftupidum, ideo fanum , an non aqua femper ja- 
cens , & quieta , eft infalubris , & magis turbida ? cur ergo animum a 
nobis exigunt immotum , ac torpentem ? an non a?qu£ homo fine pafi. 
fionum agitatione erit inutilis , & nequidem ipfam vitam tuebitur? 
an non per hanc immobilitatem animum vit& privarent? 

Opponunt temerarii ifti haereticorum Patriarcha? (quandoquidem 
Pelagii , eset erorum qn e ementita? virtutis auctorum errores ex his fon- 
tibus haufti dicuntur ) multa fpeciofiffima argumenta , vel potius (com- 
mata, quibus paffiones impetunt. Dicunt primo , quod quidquid agi- 
tur. 



*T>e bonitate malitia fiajjionum. J I 

tiir , ex mitigatione paflionis , fiat ex amore proprio. Per quem crea- 
tura feipfam conftituit tanquam centrum ac finem ultimum : hoc autem 
quis neget effe turpe, & inhoneftutn ? addunt fecundo carnis affe&us 
effe perturbationes , efle animi morbos , ex quibus confequitur , eundem 
aptum non fore ad fungendum munere fuo , feu ad utendum ben^ ra- 
tione. Quemadmodum enim oculus non probe affe&us deeft officio 
fuo manus intumefcens agilitatem deperdit , totumque corpus cum. 
commotum fuerit , ad officium obeundum ineptum redditur ; fic ani- 
mus ira turgefcens , vel audacia inflatus , aut dolore oppreflus fanitate 
carebit ; & ficut eos fanam mentem habere dicimus, qui nullo impro- 
bo perturbantur motu, ita ad infanos erunt relegandi , qui contra funt 
affe&i. Securius igitur erit perturbationes,cum quibus vera quies con- 
fiftere nequit , omnino ad nihilum redigere, quam prudentia regere: 
non profunt milites fuo Duci, qui illius imperium non audiunt, qui ma- 
gis propendent ad bellum cum ratione gerendum , quam ut illius au- 
ctoritatem propugnent. Quam diu morbidas iftae febres, etfi levi tan- 
tum paroxyfmo animum exacerbabunt , tamdiu integra fanitate frui 
non licebit. Tertio denique totos fe confumunt, ut nobis offendant 
celeres iftos animae volatus ex peccato natos effe , & ad peccata , & 
terrena deprimere ; quod vel maxime fe evincere contendunt illo A- 
poftoli : Cum e [fimus in corpore pajfiones peccatorum &c , 

Sed amabo ! temperemus paulifper seftum , & mente compofita 
libremus fingula: primo igitur dico, fi omnis amor concupifcentice ef- 
fet ad vitia deturbandus, tunc temperantia & fortitudo quoque ad ma- 
lam hanc focietatem pertineret; illas enim virtutes direCte referuntur 
ad iplius fortis & temperantis confervationem , atque adeo ex fine pro- 
ximo , & amore confervationis ab utroque exercentur. Diftingues 
ergo inter finem ultimum & centrum ipfius appetitus fenfitivi ex una 
parte, & inter centrum , & finem ultimum totius hominis fecundum, 
omnes potentias , non eft inhoneftum , quod facultas fenfitiva per aCtus 
fuos fiftatur in bono fenfibili tanquam in fuo fine, citra cujus limites fe fe 
extendere non valet. Criminose autem agit homo , fi bona fenfibilia 
per voluntatem complectatur tanquam ultimum finem creatura: ratio- 
nalis adaequati fumptse. Ad alterum confentientem me habes , paf- 
fiones effe morbos & perturbationes , cum rationis limites praetergre- 
diuntur , vel quando iisdem mal& utimur. Et de his fapientiflime pro- 
nuntiavit Caefar apud Saluftium de bello Catii: omnes homines ,qui de 
rebus dubijs confuCtant , ab odio , ira , (fi inimicitia , atque mijericor- 
dia vacuos ejfi decet. At nobis fermo eft de pathematis moderatis , 




V*rs I 4 Differt^ Fll, 



& rationis dido audientibus , qua? tam utiliter poffunt adhiberi, quam, 
cibus & potus , tanquam inftrumenta ad fiiblimiffimas virtutecaffumun- 
tur. Si appetitiones temperantur , & quamvis judicium rationis pro- 
veniant , accidere potefl , ut nulla ex parte obfufcetur ejus claritas* 
Qu6d fi etiam aliquo mod6 concitatiores nilus leviter alterent conve- 
nientem cordi difpofitionem , id naturam humanam dedecere non eft 
credendum. Quemadmodum enim moderatus calor, cibi fumptio, & 
digeftio perturbat , nec parum infufcat vim intelligendi , & fomnus 
prorfus tollit ejus ufum , nec tamen hoc cenfientur animali afferre no- 
cumentum : fic quoque moderatae commotiones & fi paulo intenfio- 
res non adverfantur naturae , quam exinde vegetiorem , & expeditio- 
rem reddunt ad opus jam deliberatum explendum , & ita malum bo- 
no per paflionem illatum compenfatur. Ad tertium denique non funt 
confundendi a&us partis inferioris cum motibus partis fuperioris. In- 
clinationes corporeae in tota latitudine accepto nec funt caufa , nec ef- 
fe&us , aut poena peccati. Non funt caufa fcelerum , quofopk profe- 
quuntur obje&a , vel ex fe indifferentia , vel pofitivi rationi conformia, 
& quo fop£ juvant ad opera honefta melius perficienda. Multo minus 
convenit inclinationibus iftis,ut numerentur inter poenas peccati k pro- 
toplaftis noflris commiffi ; non enim perfuadebis mihi , caruiffe homi- 
nem in flatu puro naturo ( fi ita loqui licet ) fenfuum irritationibus , 
tum provenientibus judicium rationis , tum fubfequentibus. Non per- 
fuadebis , Adamum , & Evam fine genefi alterationum vixiffe , prout ta- 
men abfurdiffimum eft dicere , in illis pofita fuiffe infeda , quo ex carni- 
bus aliorum hominum pullulant. Hoc igitur firmiffimb tene, nocere 
folum exceffum, qui vel non tollitur, aut non compenfatur : Stoicos 
vero omnes nobis affe&us amputantes, & nos fpoliantes alacri vigore 
luxuriantis animi evertere noftri fenfiis optimam partem > & hominem 
ipfum de homine infankrtollere jadantik. 



$. iv. 

Conciliantur Stoicorum difla. 



S Ed quid ego multum tanta verborum , & rationum profufione Stoi- 
corum fedam oppugno , cum tamen ipfi & fuo fapiente paffiones 
non excluferint ; fed eas admiferint, mod6 moderationem interventu 
virtutis fufciperent* Nimirum nomine tenus ab ipfis diffidemus , & ipfi 

Stoi- 




De bonitate malitia paeonum. 



7 % 



Stoici affettum ufurpant , non prout communi vocis rigore accipitur 
pro motu animae non fuperante mediocritatem , fed pro motu fines 
mediocritatis praetergreffo , quem re£t& docent exfcindi , ac tolli op- 
portere, nec efle temperandum ; cum eo ipfo , qu6d excedere fuppo- 
natur , non fufcipiat moderationem , nec fit futurus , qualis revera eft, 
fi adhibita temperetur caftigatkme. Hoc ut evincam tefles duos lo- 
cupletitfimos , & Stoicorum principes profero. Primus fit Seneca, qui 
ctfi oppofitum fenfiffe videatur , multis tamen locis luculenter defendit, 
eos motus in lapientem cadere poffe, qui nullo mentem errore fiibver- 
tunt. Lege per otium lib. 2. de ira cap. 2. & invenies , quod nulla ra- 
tio perfuadeat, quo minus fiat horror frigidi afperfis,ad quosdam ta- 
ttus afperatio ; quo minus ad peiores nuntios fubrigantur capilli, prae- 
rupta cernentes fequatur vertigo, & rubor ad improba verba fuffun- 
datur. Lectionem non interrumpe , & ita fcriptam invenies : ira prae- 
ceptis fugatur : eft enim voluntarium animi vitium, non ex his, quae 
conditione quadam humanae fortis eveniunt , ideoque etiam fapienti- 
bus accidunt. Inter quae & primus ille i&us animi ponendus eft , qui* 
nos poft opinionem injuriae movet. Hic fubit etiam inter ludicra fce- 
nae fpedacula , & le&iones rerum vetuftarum. Saepe Clodio Cicero- 
nem expellenti , & Antonio occidenti videmur irafci. Et ne judices , 
Senecam in lapiente tantum admittere motus primos naturaliter exfur- 
gentes , hbsque folum eundem non eliminare ; exprefs£ te urget e- 
pift. 71. ex qua haec verba transfero : non educo fapientem ex homi- 
num numero , nec dolores ab illo, ficut ab aliqua rupe nullum fenftmi. 
admittente fubmoveo. Memini ex duabus partibus illum effe compofi- 
tum. Altera eft irrationalis : haec mordetur , uritur , dolet. Altera 
rationalis : haec inconcuffas opiniones habet , intrepida eft , & indomi- 
ta. Sic etiam lib, 1, de ira dicit : illa utendum eft , non ut duce , fed 
ut milite. 

Alterum , quem in teftem produco eft Epi&etus, aui apud Arianum 
lib. 2. cap. 20. haec nobis reliquit : enimvero qui poteft olea non move- 
| ri , prout fert natura ipfius ; aut vitis quodnam aliud eft opus , quarrx. 
quale ei natura definivit ? neque enim vel olea vitis , vel vitis oleae po- 
teft opus praeftare: tantum enim abeft , ut id fieri poflit, ut ne con je- 
cura quidem aliqua fingere iftud liceat. .Quocirca nec homo omnino 
affe&ionum humanarum expers efle poterit. Palmaris eft alius locus, 

I qui ©ftendit id, quod quaeritur, ubi fic : vifa terrifica animus fapientis 
| non approbat , fed abjicit , refpuitque : igitur hoc eft inter fapientem , & 
infipientem diferimen , qu6d infipiens , qualia libi ipfe primo animi fui 

K pulfu 



74 



Pars L Dijfert t Vlll . 



pulfu vifa funt , fim, & alpcra , talia elTe putet, & eadem incepta, qu* 
quafi jure metuenda fint , fua quoque ofFcnfione approbat. Sapiens au- 
tem , cum breviter , & ftri&im colore , atque vultu motus ell , flatum, , 
vigor^mque fententias fuae retinet, quam de hujusmodi vilis femper ha- 
buit. Ut ergo dilfertationem concludamus , officium rationis erit prse- 
ftare , ut in paffionibus abfcindatur id, quod in latiffimos palmites exun- 
dat; nam ut nullam omnino patiatur, nec ulli fperandum, nec ulli ex- 
optandum. Hunc modum oblervet , qui nec impietatem in corpus imi- 
tetur , nec infaniam mentis prodat. Fluant laehryma* , fed esedem 
exficcentur: trahantur ex imo pedore gemitus, fed iidem & finiantur; 
talem te approba , qualem Virgilius .dBneam delcribit : 

Mens immota manet , lachrjma volvuntur inanes . 



S icut Ter Maximus Deus fingulariter luam ollendit omnipotentiam 
in ftupenda hominis fabrica , in qua partes adeo inter fe diverfas, 
Terrellrem unam, coeleltem alteram , animam fcilicet, Sc corpus 
conjunxit; fic illius infinita fapientia relplenduit in mirabiliffima tempe- 
rie , qua mutuam inter eas amicitiam conftituit. Quamvis enim anima, 
& corpus contrariis ferrentur inclinationibus , corpus nimirum in ter- 
ram, e qua fuerat formatum, anima vero in coelum, unde fuam tia- 
xerat originem , fcivit tamen intelligentia fuprema tam dextere ambo- 
rum defideria refrigerare, & juftitiae originalis vinculo tam arcte oppo- 
fitos inter fe appetitus conllringere , ut anima particeps fieret .omnium 
corporis commodorum, quin ab eo ulla injurii afficeretur ; ocvicnism 
corpus Ipiritui famularetur, quin tamen ab eo ullam pateretur violen- 
tiam. Infelicilfimo illo ftatu imperabat anima cum magna dulcedine , 
& corpus fummo cum gullu obediebat; quacunque objefta lphspro- 



DISSERTATIO 




Quanta fit paffionuui vehementia , & quaenam 
omnium, maxime violenta? 

§. I. 



c Pa(sionum ferocitas. 



rum 



Jfhianta Jit pajfionum ‘vebmtntU. 7 $ 

ri\m non adc6 longo tempore fortunatifllma ifta conditio perduravit • 
tamdiu folum e& gavifaefunt , quamdiu protoparens nofter divinis juflis 
obedivit. Quamprimum ferpentis promiffis alle&us , partes doemonis 
fccutus fuit ; ftatim condignam retulit peccati poenam , & ex illius 
exemplo , quo Deo rebellavit , etiam reliqua quamvis fubdita , ani- 
malia occafionem fumpferunt, contra hominem moVendi (editionem, 
& tanquam hoftes capitales infurgendi. Neque hic finita eft omnis im- 
mutatio ; fed ad interiora progreffa , in ipfo corpore principiorum divir 
fio fada & corpus ipfum animae bellum indixit, bellum tant6 crude- 
lius , quanto tranquillitas prior non oriebatur tanquam efferus ex na- 
tura’ 5 fed erat merum gratiae donum. Inimicitia fuccedens priori tran- 
quillitati eo adhuc nocentior evafit, quod ex crimine genefim fuam du- 
xerit. Hoc enim ficut in fe ex inordinata componitur confufione,ita ubi- 
oue 'difeordiam profeminat , non folum ad exfequendam fententiam- 
Divinse Tuftitise , fed etiam ut eodem tempore proprio obfecundet genio. 
Ex hoc fonte confurgunt omnes noftrarum paflionum turbines, quili- 
c^t sequaliter filii fint corporis & animae , ac inter utramque partem- 
mediatores dfe deberent; crudeliter tamen oppofitionem utriusque par' 
tis adaugent , ita ut nec minimum quidem aftum obedientise exercere 
velint fine crimine. Appetitus , qui concupifcentiae nomine auditur, 
plerumque corporis partes protegere conatur; econtra, qui iiafcibilis 
nomen implet , plerumque animas operationibus favet. Primus nos im- 
mergit infami otio , & voluptatibus : fecundus nos obarmat contra do- 
lorem , calckrque addit ad a&iones generofas incipiendas ; ita ut homo 
vixpoflit cognofcere , quid fit vera tranquillitas , fed cogatur perpetu6 
in fe immanes nutrire viperas , quibus mifer& dilaceratur. 

llt vero manifeftius pateat , quanta fit vis affe&uum , fi modum 
excedant, nonnihil dicendum, quot, & quantos ipfi corpori aegritudi- 
nes hi animi morbi inferant. Vix non audeo afierere , asqu& tot ftran- 
oulari defperatione,quam anginae conftri&ion e periclitantur ; tot ab ira 
fn furorem agi , quot redundante bile , & felle corroduntur ; tot defi- 
deriorum fabmergi poculis , quot hydropifi turgefeunt ; tot amoris igni- 
bus exuri , quot febrili exaeftuant ardore ; tot k mceroi e exedi medullas, 
qliot vetita ab fum it gangraena carnes; tot inteftinis odiis exanimari, 
quot lenta phtifi devorantur. Non vacat per pathemata fufius vagari 
ad oftendendum , quas in corpore infirmitates omnes undecim procreare 
poflint : irce , & moeroris animi potiffimum infpiciamus triftiflima ulcera. 
De ira quidem , quamvis ea fort£ extremam cladem animali non inferat, 
conftat nihilominus , quantum damnum proficifcatur hac furente Me- 
li 2 g*ra. 



76 Pars /. Differt. VII 4 



gaera. Quis li&or latera fic confringere poterit , quse verruca ignita fic 
explorat corpus; quaeinfania fic ftupida reddit naturalia praecordia ut 
ira, & furor ? Febres exfufcitat acutilfimas ; ob nativi caloris effervef. 
centiam circa praecordia vitiofi humores in peregrinos tubulos praecipi- 
tantur fummocum impetu ; ex quo tumultu motus quidam quafi con- 
vulfivi neceffario emergent. Si in exteriores corporis partes tot , ac tan- 
tae profiliunt alterationes , quos Poeta defcripfit hoc diflicho : * 

Ora tument ira , nigre [eunt [anguine vena , 

Lumina Gorgoneo [avius angue micant . 
fi tantas , inquam , alterationes in exteriora membra defpumat, quas 
idearum confufiones , quae deliria fure infaniae foror in mente pariet ? 
poterit quidem interdum frigidioribus quibusdam corporibus ira foras 
prodiens non levem afferre utilitatem , quando calorem debiliorem, 
magis accendit , ac cralfiores humores diffipando confertim exhalat : 
ordinarii tamen iracundia tam foras profiliens , quam intus comprefla 
lpiritus fanguineos exafperabit , oeftuofiflima acredine humidum inna- 
tum carpet , depafcetur , atque inaequalibus motuum concufiionibus , 
praefertim in biliofis , melancholicis , & fenedi gravatis , plurimorum, 
morborum nofocomium eriget. Maximi autem fanitatis perniciem, 
fecum trahet , ubi refedionis tempore ebullire incipiet ; tunc enim, 
non folum diflipatis ac venenatis fpiritibus concodio vitiabitut , fed ef- 
fufa bile fliccus chylofus faed£ inquinatus aut cachexiam inducet, aut 
diarrhese intempeflivas dejediones provocabit. 

Magis adhuc valetudinem evertit , corphsque peflim& afficit do- 
loris , & maeftitiae introrfum conclufio. Nihil dico de phrafiologia , 
quibus languorem animi aliqui depingunt , dum eum cordis tineam. , 
amarum cibum, aut balneum diaboli vocitant : id certum , magna fan- 
guinis , & fpirituum contradione avocari neceffarium calorem k fen- 
fuum inflrumentis , aliisque facultatibus vitalibus. Hinc macies , & 
oflium exficcatio , tarditas , & moleftia operandi , injedo membris tor- 
pore quodam , & veluti flupore ob fpirituum attradionem. Cor vero 
mal& torquetur per triflitiam, eo quod natura confeftim benignum fpi- 
rituum nedar per corpus diffufum ad centrum revocet, & copiofa ni- 
mietate aggravet. Iflud vero , tanquam fornax , neceflarid fcatens 
plurimis fuliginibfis eum non fufficiat ob maximam conflridionem ad 
easdem depellendas , ideo ejus puritati, & ferenitati , bondque flatui 
plurimum officitur. Hinc iftis lento tenore diaphragma deprimitur , 
crebra fufpiria & gemitus prorumpunt : aliis appetentia ciborum labe- 
fadatur nullis Luculli, aut Apicii coquis reflauranda $ alimentorum. 






JQuxnta fit paffionum vehementia * 77 

in ventriculo conco&io deftruitur, quae omnia obftru&ionibus, cardia- 
logiae, melancholiae, cancraefis tumoribus, aliisque innumeris morbis fo- 
res pandunt, tand^mque vivacior fanguis in vappam ftagnantem refolvi- 
tur,ut merito de anxietate & follicitudine illud Ovidii proferatur : 

Si quid & in nobis , vivi fuit unie vigoris , 

Ext in filum longis excidit omne mulis* 

$. II. 

Subinde pafsiones mortem accelerant. 

V Erum inter leviores clades numerandi funt tabifici morbi 1 quibus 
triftitia moleftiam creat ; tanta interdum eft per maerorem cordis 
exficcatio, ut poftquam cundta, quae invenit, coniumplerit, plurimi 
paralyfi , & apoplexia multi in mortem fint prolapfi , ac fi debili fulci- 
mento niterentur , fubrutis eorum viribus immodico triftitiae ponde- 
re. Sic lu£tu , animique taedio obiifle maximum Philofophorum Prin- 
cipem , tradit Juftinus Martyr in fua paraenefi , & Gregorius Nazianze- 
nus oratione prima contra Julianum. Sed quid mirum fi tam atro ho- 
fte incumbente animal fuffocetur, & vita ipfi eripiatur , fi ex mera laeti- 
tia , quae utique eft blandiflima & floridiflima titillatio ; aeque triftes ef- 
fectus germinant ? non lolum ob immoderatum gaudium lipothimia , Sc 
animi defeCtio confequitur , fed plena animalis extindtio non raro acce- 
leratur. Sic fidem non luperat, quod notavit Livius lib. 2. Decade 3. 
nuntiata clade, quae ad lacum Thrafimenum acciderat Romanis, altera 
mater fofpiti filio ad ipfam urbis portam obvia faCta, nimio gaudio re- 
penti exfpiravit : altera cum falso mortis filii nuntio maefta domi refide- 
ret, ad primum redeuntis conlpeCtum exanimis concidit, nec par efte 
potuit gaudio , quae fuperfuerat orbitati , & dolori. Sic facilC mihi per- 
fuadet Valerianus maximus , quod feribit lib. 9. cap. 12 : nempe Philip- 
pidem , comaediarum feriptorem non ignobilem , cum in Poetarum cer- 
tamine praeter fpem aemulos viciflet , effusCque gauderet , prae laetitiae 
magnitudine lubitanea morte corruifle , & flebilem Ipe&atoribus tragae- 
diam exhibuifle. Sic negare non aufim teftimonium Gelii noCt. Attic. 
lib. 3. cap. if. ex quo accepi , Diagoram Rhodium , cum tres filios ado- 
lefcentes, unum pugilem , alterum pancratiaftem , tertium luClatorem 
eodem olympiae die fimul coronatos videret , & eum tres nati amplexi^ 
coronis fuis patris capiti impofitis ofcularentur , fimilque gratulabun- 

K i 



78 ‘Pars 7 , DijJert. VI 11. 

dus populus flores undique in eum jaceret , (pedante toto foro animam 
efflkfFe. Affe&us nimirum ifte maximi cor dilatat , & exinanit juxta il- 
lud: 7 une videbis , & afflues , mirabitur , & dilatabitur cor tuum . 
Ex quo fit , ut vitalis , & infitus calor foras ad rem Letabilem immodici 
difpellatur, &animofo oecurfu feftinet , fensimque per fudorem , rubo- 
rem , & fanguinis difFufionem intereat , & evanefcat, Poteft infuper ad 
haec incommoda praeter necefFariam fpirituum eruptionem plurimum, 
conferre cohibita infpiratio , folkve , ore femper patulo manente , 
continua exfpiratio ; fic enim cor refpiratione opportuna deftitu- 
tum calore opprimetur , animds que deficiet. Videtur res eo mod6 
habere, ficut cum iis, qui diu in tenebris verfati , fi repenti maximo 
fplendori occurant , fubito exese cantur. Sapientum enim confenfu na- 
tura fubitas mutationes non tolerat. Sic etiam illis , qui famem longo 
tempore perpelli funt, evenit; quippe in cibum magna involant avidi- 
tate, pldsque alimenti aflumunt, qukm eorum virtus pofllt digerere, 
quo fit, utabundantik non reftaurentur , fed potius pereant. 

Denique validus , & intempeftivus rifus , qiiamvis progenies fit 
ipfius gaudii , tam magnum eft malum , ut non minus pluribus interitum 
adduxerit lachrymis dignum. Ita Zeuxis pi&orum Alpha , cum anum k 
fe admodum ridicule depi&am fuifiet contuitus , adeo vehementem fu- 
ftulit cachinum , ut animam in faciem edentulae vetulae exhalaverit, 
Chryfippi immoderatus rifus pafiim legitur; cum enim puerum tardius 
accurrentem ad abigendum afellum, ficus devorantem adhortatus fuif- 
fet, ut quando cibum a fello dediffet , propinaret & potum ; inter htec 
dicendum adeo vehemens eum rifus aggreflus eft, ut poft hunc labia 
nunquam amplius commoverit. Scilicet in his, & fimilibus eventibus 
ob diaphragmatis dilatationem per eonfenfam nimis quoque mufculi 
thoracis dilatantur ; unde pneter difFufionem nimiam , & diffipationem 
fpirituum , latera quoque & dorfum , & univerfum corpus nimia fuccufc 
fione , & agitatione male afficitur. Hoc tamen eft obfervatum ab eru- 
ditis , difficilius vitam eripi per inordinatum gaudium , quam per trifli- 
tice oppreffionern. Confirmant item plurimi variis hypocratis , & Gale- 
ni teftimoniis , neminem per iram mortem obiifie, quorum au&oritas 
non levi ratione fulcitur. Nempe cor per iracundiam non prorfus eva- 
cuatur , ut in affedlu gaudii contingere folet; neque fufFocatur nimio 
fanguinis & fpirituum appulfu , quot infolitse triftitiae confe&arium efte 
dicitur. Quantlo igitur apud aliquos legitur , Lucium Syllam , Ner- 
vam , & Valentinianum Imperatores , ac “Wenceslaum Bohemorum 
Regem nimio furore cxcandeicentes interiifle , id vel cafui extra naturse 

leges 



jQuintafit pugionum *vchemtntfo. 79 

lescs communes adfcribendum , vel non tam in affe&um iraerefeiri opor- 
tet quam in morbum ex ira conceptum ; fi autem mors repentina ingrue- 
rit eadem attribuenda elt cautas alicui alteri praefentanex necis , quae 
connifu vehemcntifTtmo , & contentione extraordinaria loco, Sclede 
movetur. Sic Valentiniane mortis originem reddit S. Hieronymus 
erumpentem nimium fanguinem , eo qu6d Imperator adversus Quados, 
& Sarmatas propter Illiriei depopulationem minitans, & fremens exar- 
det Ordinarii tamen iracundia non infert necem; retractis enim ad 
cor fanguineis fpiritibus arx vitee firmatur : neque tamen omnino op- 
primitur, eo quod retra&atio cum moderamine contingat.. 

Vidifti ex parte aliqua quantorum maiorum mater fit inordinatus 
paflionum fremitus, ubi anima inftar naucleri, vel Principis in Imperio 
eas non moderatur, ac regit. Hoc tantum addo, affeCtus lenutivos, 
nifi fuperioris facultatis mandato intra legitimos contineantur fines, lon- 
«fc fortiores effe , qukm fint ipfi affedus voluntatis circa obje&a fpintua- 
fia. Confeflionem hujus aflertific extorqueri polle judico. Cognitio- 
nes quee circa bona intelligibilia folum vetiantur, tametli inteidum 
nonrelinquant dubium de veritate ; nihilominus funt obfcuriffimae circa 
rerum proprietates , nec alia: , quam quales folet formare de luce , & 
coloribus coecus a nativitate: vel quas formaret de pratis , montious , 
montibus, floribus, de infulis, liellis, urbibus, mulica &c. ille, qui 
natus ,& educatus elfet in oblcuriflima fpecu fubterrenea , audii etque 
Philolophos de his multa hinc inde difputantes. Ita quamvis animae no- 
liras vi polleant intelledfivk. ; quia tamen k primo fuae cteationis initanti 
fuerunt inclufe intra Ipecum terream hujus corporis , ad quam per nul- 
lum lenium illabitur ullum aeternum , ullum infinitum , ulla lubltantia , 
aut ens Ipirituale : & ex altera parte, quia harum rerum fpecies infulas a 
Deo non habent : ac demum qui fu 4 perfpicacia non adaequant. Angeli- 
cam, quaefenfibus corporeis carens ad intelligendum illis non indiget, 
eo quod lit fubftantia completa Ipiritualis: haede caufa obfcuriflimum 
formant conceptum de amabilitate horum objettorum ; cum tamen 
clariflima fruantur cognitione earum rerum, quas aliquo fenfu prendunt. 
Jam vero ex obfcuritate harum cognitionum naturaliter nafcitur, quod 
profecutiones , aut fugae appetitus in res vel nullo modo , vel non niu te- 
pidiflim£ ferantur. Accedit, quod plerique haereant inpiinliirnaluper- 
ficie , nec ulterius applicent intellectum , ut attenta meditatione ac con- 

fiderationedenudentbonaintelligibilia,ekque perfeCtC apparere faciant, 

juxta illud Jeremiae ia. Nullm ejt , qui recogitet corde : atque illud al- 
terum : Corpus , quod corrumpitur , aggravat animam , cr terreni 



8 o rPars 1. Wgcrt . VI 1L 

inhabitatio deprimit fenfum multa cogitantem . Sap. 9 , econtra ex per- 
fpicacitate cognitionum circa alias res, quas fenfu aliquo peflidemus, 
naturaliter procedit, quod profecutiones , aut fugae fint vehementiffi- 
m£E, & nifi Deus , & ratio opituletur , etiam violenta. Denique affe- 
£lus appetitus fenfitivi connexi funt cum transmutatione corporali , ra- 
tione cujus clarius innotefcunt, magisque percipiuntur, & eoipfoVae- 
pius quaeruntur tanquam remedia, & medicinae adversus alios afFe&us 
& difpofitiones moleftas , & , fi ita loqui fas eft , quafi febriles ; ideo avi- 
dius appetitus eosdem indagat , eisque intenlius , majorfque cum impetu 
incumbit. Haec autem iterum non ita fe habent in affeSibus facultatis 
rationalis : igitur etiam ex hoc capite patheticae appetitiones fua vir- 
tute fuperant affe&us potentiae rationalis. 

$. III. 

Quid de hoc [en fer in t Antiqui? 

A Trocitas hsecpatfionum non latuit antiquos Philofophos ; fed in hoc 
** errarunt, quod illius fontem affererent folam voluntatem, & radi- 
cem illarum oppofita intrinfeca principia , animam fcilicet & corpus , non 
agnofcerent. Judicabant ex mala eonfuetudine , vel ex fallis opinioni- 
bus omnem provenire tumultum'; idebque ficut morbos , contrariis ex- 
pellere medicamentis nitimur; ita fibi perfuadebant, optimis prceceptis, 
& bona educatione, eundem efle tollendum.. Ideo erexerunt publica 
lyCcCaad difputandum de lummo bono : compofuerunt panegyricas ora- 
tiones ad extollendum virtutis pretium : declamarunt contra pathe- 
ticos motus maledi&is invectivis ad eosdem eliminandos. At ubi fe 
ipfos debiles nimium deprehenderunt, & omnem laborem adhibitum re- 
cidere incalfum , tunc temerarie aufi funt fupremamDei Sapientiam ac- 
cufare, quae hominem fabricaffet ex duabus partibus, quas impofiibile 
foret, amic& inter fe concordi^ gaudere. Si uno , vel altero palfu lon- 
gius progredi fmffent , femitam inveniffent , quas ad veritatis cognitio- 
nem certo adducit. Si enim nobiscum fatentur Deum adeo jultumo 
effe , ut nihil poflit a nobis exigere, quod vires noflras fuperat; faci- 
te ind£ inferre potuiffent, tantam fragilitatem ex deli&o aliquo perpe- 
trato tanquam poenam , & jugum , fub quo gemimus , non imponi nobis 
& natura ; fed delcendere a jufta Dei vindidta. Facillimum erat hoc 
confequens eruere : agnofeo propriam virium debilitatem ; igitur ad 

fum- 



Quanta fit faffiomm * vehemmtU , 8 1 

fummam bonitatem pro impetrandis auxiliis eft recurrendum. Sed ex- 
caecavit illos propria luperbia, maluerdntque accufare Altiffim i provi- 
dentiam , quim propriam confiteri infirmitatem, Utinam non in hoc 
idem fepb verae fidei cultores delinquerent , & potius fcelera lua agnofi- 
cerent caulem efie tantae tyrannidis , quam ut Deum nimii rigoris infi- 
mularent. Non ex fola originaria culpa profiliunt viperae virulentae af- 
fe£tuum ; fe d ex propriis fceleribus plurimum lobolefcunt, Permittit 
Deus inimicos fuos fub infanientium paflionum beftiis vexari ; ille furiis 
illis infernalibus imperat, ut fui loco vindi&am exerceant, ille conver- 
tit hominum peccata in illorum fupplicia, ut quotidiano difeamus ufu, 
qukn verb Augullinus fcriplerit : jujfifti Domine , &ficefi , ut pcena 
fu a Ubi fit omnis inordinatus animus . Non opus eft , ut Deus ex abyf- 
(o dxmones evocet; non ut barathri fauces adaperiat: fceleratus fui 
ipfius carnifex tot in fe experitur tormentorum genera , quot enutrit 
paflionum monftra, Tot flagella , quae nos exterrent fuo ftrepitu , non 
funt omnium durillima : pelles, quibus integras regiones exhauriuntur; 
bella, quae provincias de vallant; fulmina, quae capitibus noftris immi- 
nent; voragines, quae terrae motibus recluduntur , leviora tantum lunt 
irae divinae verbera: utitur faepe illis, tanquam mifericorcliae fuaeinftru- 
mentis ad corrigendos filios charitTimos. J At ubi llatuit multarum cul- 
parum reos punire, & ad plen£ fatisfaciendum juftiffimae luas indignatio- 
ni proponit eos derelinquere in luto luarum immunditiarum ; tunc im- 
perat paflionibus laeviflimam exercere carnificinam ; permittit , ut in- 
clinationes iftse in peccata convertantur, &ut in erroribus fuis majo- 
rem faporem guftantes non amplihs cogitent de feditione mitiganda, aut 
vita ad meliorem flatum convertendi. 

Hoc folum habet aliquid commodi in paflionibus , quod longo tem- 
pore nen fubfiftant, tum propter fluxum , & refluxum continuum fen- 
fibilium obje&orum , tum propter agnatam illis transmutationem cor- 
poralem, cujus diuturna , & uniformis permanentia vald£ nocet, neca 
natura toleratur. Sicut enim beneficio Divina providentiae contingit, 
ut fcorpionum unus alteri inlidietur , eumque perimat, ne fecundiflima 
peltiferorum animalium propagatione humanum genus attenuetur ; ita 
refpeftu horum colubrorum , qui fecunditate fua virtutes multum 
fuperant, bonum eft, ut unus ab altero interimatur, s£que illi carnifi- 
cem praebeat. Videlicet quaelibet aflfe&io diutius attenti , & uniformi- 
ter continuata cor vexare , & naturalem ejus difpolitionem plurimum 
immutare folet. Quare eodem modo, quo, necefle eft variare agen- 
tium externorum incurlus, ut immutatis eorum influxibus incolumitati 

L cor- 



§2 / ' t P*r*K DijfertmVllL 

eorporis confutetur ; quod fieri vix poterit absque calidorum , & frigido- 
rum , humidorum, &liccorum viciffitudine; ita oportet quoque varia- 
re fenfibiles motus ,.ne organa earum operationum nimium depraventur, 
in eamque incidant corruptionem , cujus deinde emendatio , & reditus, 
in ftatum naturalem reddatur imp odibilis» Exercebunt igitur partiones 
perpetua inter le certamina; odium extinguet amoris flammam; pavi- 
dus timor perimet temeritatem; fpes cum defperatione pugnabit; ni- \ 
hil magis hilarem deie&ationis vultum eontriftabit, quam mseftus do- 
loris afpe&us, Imitabuntur Cadmeos fratres , qui fimul ex draconum 
dentibus nati , & educati, mutuo in fe ipfos irruerunt, seque invicem, 
confecerunt folis fuperftitibus feptem , ex quibus Thebanus populus tra- 
xit originem, Hoc igitur perpetuum, & ferum partionum bellum ini- 
quam illarum intenfionem aliqua ratione diminuet , temperabitque, . 

§. i v. 

Qu&nam ex omnibus pafstonibus ferocifsima ? 

fHcut autem opus eft optime perfpe&os habere morbos, utproportio- 
O nata remedia poffint adhiberi; ita non minus juftum eft in indolem 
corruptorum iftorum halituum indagare , & quaerere, quinam omnium ] 
fortiori adultu hominem aggrediatur , ut pariter lapienti , & fufficienti 
gubernentur reguli. Circa hanc materiam philofophi adeo difcordant, j 
ut eorum litigia ad hanc usque diem nondum fuerint compofita. Divi- ; 
nus Plato dubiam quteftioncm non refolvens , folum docuit quatuor efle 
pathemata , quae aliis viderentur potiora. Horum voluptatem ftatuebat j 
primum, qua? licet exteriori facie nihil, nifi dulcedinem fpiraret, perti- j 
naciori tamen impetu bellum rationi movet, quam dolor. Secundum i 
dicebat iram, quae, cum aliud non (it, quam fanguinis fervor circa cor, 
neceflarioinigne, & fervore conflftit , &nifi benignior natura curaflet, - 
ut in ortu primo ftatim fuffocaretur , monftrum ferocius non facile repe- j 
riretur. Ha?c bellua , lic£t fit valde indomita, non tamen adeo longfc j 
diftat k ratione, quam voluptas ; quia ficut facilius cicurari pofTuntleo- j 
nes Africani, quampifees, ita minori labore fedatur homo ira accen- j 
fus , quam voluptatibus immerfus ex illis extrahatur. Tertium eft defi- 
derium honoris , qute reliquas omnes appetitiones multum fuperat : ha?c 
enim auget animum militum ducibus ad expuguanda urbium munimen- j 
ta ; ha?c eloquentes reddit oratorum linguas , & h^c lapientes facit i 



Quanta fit pajfiomm ^vehementia. 




philofophos ; quamvis enim omnes ifti diverfas ingrediantur vias , ad 
eundem tamen tendunt terminum. Quartum eft timor mortis, qui armis 
fuis tam infolitos excitat turbines , ut eos quidem patiamur , non tamen 
fufficienter cognofcamus. Illa hominem omni umbra mali exterret, & 
tamen ipfi audaciam infpirat : auget vires jam proftratis , & adjuvante 
defperatione recuperat vi&orias jam deperditas. Sed veniam nobis da- 
bit nobiliiiimus Philofophus , fi illius rationes non approbaverimus* 
Voluptas enim potius origo eft omnium paftionum magis placitarum. » 
nec adeo ferocit , ut non facile pacificetur , ubi dolor ipfi opponitur. 
Vires has fuas omnes deperdit ad inimici adventum , nec homines faci- 
li corrumpit, nifi ubi nulla ipfi contrarietate refiftitur. Quam primum 
occurrit, qui voluptati bellum movet, cedit illa, fugltque , atteftante 
experientia , quod leviftimum vulnus inflictum obliterare foleat deledta- 
tionem etiam intenfiflimam. In ira fervet revera ardor ; fed modice 
durat , & nifi migret in odium , fubitanea magis erit , quam violenta, 
nec malignos adeo producet frudtus, aut perverfa excogitabit confilia. 
Gloris defiderium aeternitatem quidem fert, & juxta Tacitum omnium, 
noviflimd exuitur , maloque huic non nifi morte adveniente medeberis r 
attamen multiplicata hinc inde infortunia illud diminuunt, & duo, aut 
tria certamina infeliciter inita, in melancholicam illud convertunt trifti- 
tiam. Contentus vixiflet Alexander devidta Graecia , fi Perfia habuiflet, 
quem ipfi opponeret, & finifter aliquis proelii fiicceflus reftringere po- 
tu i flet , frcenardque indomita defideria : magnanimum illius pedtus, cui 
angufta minus erant totius mundi confinia, fatiatum fuiflet folo Patris 
fiii Philippi regno , fi tot, tam felices , & temerariam etiam fpem exce- 
dentes vidtoviac ambitionem non infi&ftent, totiusque orbis dominiurrL. 
promififient, Timor mortis eft: pallio, quae plebeios tantum animos oc- 
cupare folet: ; generofi eandem fpernunt ; infirmi ab ea fefe defendunt 
fpe omnium milerornm individua focia : haxubi defecerit, fuccedit de- 
fperatio , ferax arduorum, & omnem philofophorum conftantiam fu- 
per antium adtuum. 

Ariftotelesinuno, vel altero loco fuftinet odium efie eam pallio- 
nem , quae ultra debitum ordinem hominem maximd excedere compel- 
lit. Quando enim ira, alias dele fatis formidabilis, multis fulpicioni- 
bus nutrita, maledictis exalperata, & infinu , tanquam fornace , longo 
tempore excocta , mutatur in odium , tunc fecum trahet cumulum, 
omnis perfidice, praecipitabitque in omnia fcelera. Tunc enim in cor- 
dis throno relidens (quod alias amori pro fede deputatur ) omnes alias 
paflrones fuo furori cogit famulari. Ira ipfi providet de armorum gene- 

L 2 re 5 



$4 P ars h Differt* VII l. 

re; audacia pro ipfa confligit, fpesfauftum promittit exitum , defpera- 
tio ad vi&oriam obtinendam adjuvat, & quod adhuc magis obftupef- 
cendum eft , ex ipfb amore , quamvis hofte fuo vires colligit. Utitur 
enim illius axiomatibus ad oppofitos prorfus fines fequitur illius veftigia, 
& placitum adeo affe&um adigit efte miniftrum tam deteftabilium in- 
tentionum , ut pulchre annotavit Seneca in Medsea. 

Siquarif odio mifera , quem ftatuas modum , 

Imitare amorem . 

Nihilominus ficut Protothypus nunquam aflequitur Ectypon , fic 
odium qukm pertinax denique illud fit , cum amore tamen nunquam- 
erit comparan.dum, femp£rque infra illius gradum fiibfiftct. Ideo ali- 
qui etiam ftagiritse opinionem deferentes judicarunt , Zelotypiam vio- 
lentia de omnibus pallionibus triumphare; &vero, fi haec fententia ve- 
ritatem non attingit , cert£ fundamenta fatis firma obtinet* Cum enim 
Zelotypia componatur ex amore, & odio, contrarii adeo hofpites in- 
officio contineri non poterunt, quin faep£ bellum oriatur, & quinlub- 
je&a pathemata arripiant arma ad tuenda utriusque commoda; hinc 
Zelotypus nunquam carebit timore , audacii, gaudio , triftitik : & de- 
fperatione : quamvis autem zelus mixtum aliquod fit ex amore , & odio, 
non tamen fequitur efle maximi impetuolam «x omnibus corporis im- 
preflionibus ; ingredientia quippe hujus mifcellae nunquam quieta fimul 
permanebunt , nifiin certo gradu attemperentur; & ffcut elementa non 
uniuntur in eodem corpore , fi illorum virtutes non refringantur ; ita 
ex ambabus pallionibus nunquam confurget Zelotypia ; fi utriusque 
vires debita ratione non inhibeantur. Opportet neceflari6 , ut amor 
imminuat odium , ut deledatio debilitet dolorem , & fpes mitiget de- 
fperationis exceflum. Non defunt fimilitudines ad rem declarandam. 
Sic enim inventa funt venena, quae fimul permixta, antidotum efficiunt 
mortifera fua vi deperditk, & necis loco vitam afferunt* Ita in Zelo- 
typia ab amore extinguetur rabies odii, nectam acutis (limulis crucia- 
bitur Zelotypus , cum ifti elidantur in oppofitarum paftionum pugna. 
Igitur cogimur tandem dicere , amorem efle , qui reliquos omnes affe- 
ctus ferocitate fuperat , utpote qui juxta fuperius didta omnium aliarum 
cordis agitationum principium , &caufa fuit oftenfa. Reliqua eundae 
fateri debebunt, omnem fe accipere fuam virtutem ab eo, a quo tan- 
quam featurigine proveniunt; & per hunc inipfas influere omnem effe- 
ratum impetum. Amor eft quafi princeps , qui inclinationibus reliquis 
tanquam fubditis imperat, ille eft quafi primum mobile , quod reliquas 
Iphseras fecum proprio motu trahit ; ita ut incumbendum folum fit ad 

debi- 



sAn pafftonum atrocitas tollat libertatem i $f 



debitam amoris moderationem. Si enim hic rite dirigatur , omnes alix 
exemplum imitabuntur , & homo qui moderati fcit amare , facite pote- 
rit violenta frxnare defideria , aut vanas fopire fpes. 



O B fummam hanc affeduum efficaciam ad pertrahendam in facinoris 
confortium voluntatem, de qua unusquisque poteft (ibimetipfi 
ferre teftimonium locupletiffimum , aliqui longius funt progredi, 
quam par erat; & quaerentes excufationem fuis delidis , (latuerunt, li- 
beram facultatem ab his tortoribus jurato odio in eam tendentibus ab- 
ripi , & vinciri. Hoc Ethnicos voluifle ex eorum dodrina non obfcurfc 
liquet* Sic enim difeurrebant : facilius e(l excludere perniciofiffima , 
quam regere; & non admittere, qukm admida moderari : cum (ernei 
in podeflione polita funt , (uum (uperant redorem , nec fe recidi, mi- 
nuive patiuntur. Deinde ratio ipfa, cui fraena traduntur , tamdiu po- 
tens eu , qukmdiu affedus eam non impugnat : (i femel fe illi commiteue- 
rint , & inquinaverint , quos prius ratio facite (iibmovere potuiffet , 
continere amplius non poterit; ut enim in praeceps datis corporibus 
nullum (ui arbitrium (iipered , nec relidere , morarive dejed a ponunt, 
(ed omne confilium , & poenitentiam abteindit irrevocabilis praecipitatio, 
debditque neceflario eo pervenire , quo prius non ire licuiflet: ita ani- 
mus , (i in iram , amorem aliosque te projecit aftedus, non permittitur 
reprimere impetum , rapietur vi illorum oportet , (iio pondere ad imum 
agetur, neeadregrediendum amplius locus relinquetur. In primis fi- 
nibus hodis ed arcendus ; ubi namque femelintravit , portisque fe intu- 
lit , modum agendi a captivis non recipiet. Ubi mens irritamenta affe- 
duum in (e ipfa patitur , jam ultra, quam oportet , proceflerunt : facient 
de extero quantum volent , non quantum ratio permiferit , jusque om- 
ne in voluntatem fibi arrogabunt. Ex his, fimilibusque veterum lamen- 



DISSERTATIO 

An paflionum atrocitas tollat libertatem. 




]\ful! * eft timenda libertati violentia a pafsionibm. 



tis de vi paffionum in raptanda voluntate Ipurciffimus Calvinus lib. z « 



8 6 Dars. 1. Differt. IX. 

inftit, cap* $. intulit, relinqui tantum voluntati, ut fpontanee, &non 
coade,non tamen cum poteftate frenandi operationem eliciat. 

Nihilominus nullam libertati a paflionibus , quamvis multum fero- 
cientibus timendam effe violentiam, eft manifefta fidei veritas. Proflat 
namque peremptorium fummi principis, ac naturae audoris edidum ad 
hominem , in quo , non minus appetitus viguit : Subtus te erit aptoeti- 
tm tum, & tu dominaberis illius. Arieti huic potentiffimo addamus 
ad urgendum philofophorum audoritaten-L. Adeat hterefiarcha ho- 
rum principem , &. lib. 5. ethicor. cap. 1. videbit, contrarium dicere effe 
ridiculum , effe excufationem , quae jure obtendi non pofiit fceleri ex cu- 
piditate admitto. Legat Platonem ,& inveniet, nihil effe frequentius 
illi, quam loqui de aurigatione animae, ad hoc, ut praemium pxnamque 
confequatur, Stoicos ipfos, quos tamen pro fe allegat, idem fenfifte 
teflatiiiimum eft ex eo , quod docuerint, appetitum k facultate libera eo 
usque domari poffe , ut ne mutire quidem contra audeat. Sed quid im- 
portune fufFragia philofophorum coacervamus , quos omnes idem fert- 
fiffe, atque idcirco impegiffe, ultro concedit libertatis juratus ofor Cal- 
vinus ? igitur ad rationis tela defcendendum eft , quae tamen ipfa Arifto- 
telis pharetra fuggerit, fic igitur contendo. Appetitus cum fuis fun- 
dionibus habet fe ad partem rationalem tanquam fiibditus ad principem, 
non quidem principatu defpotico , qui eft domini ad fervum , ubi pr seclu- 
ditur facultas rationes , & fua proponendi jura ; fed principatu politico , 
aut regali , qui relinquit fubdttis liberam quoad plura eledionem , ac di- 
fpofitionem : imo quoad plura fubeft rationis imperio, quam ulla poten- 
tia materialis. Sib facultates animae vegetantis per fe , ac direde liberas 
voluntati non fubfunt , fed prorfus ad ejus mandata fe furdas. exhibent. 
Sane demiffo in ventriculum cibo , liberum homini ultra non eft, ut ma- 
teria illa dentibus fubada , & commolita, poftmodum interventu calo- 
ris , tritura , maceratione, fermentoque liquorum excoquatur in chy- 
lum , ac per venas ladeas , tanquam dices , ac tubos ad dudum , queiru 
thoracicum Kecentiores Anatomici appellant , deferatur : non eft am- 
plius liberum , ut materia haec ad varias corporis partes derivata pnemiL 
fo multiplici apparatu difpofitionum , viventis formam inducat, illudque 
alat , & fuae quantitatis accettione , amplius faciat. In haec quippe om- 
nia, fernel ingettA cibo , nullum ultra jus eft voluntati. Judicium idem 
eft de externis fenfibus ; nam fi obiedum adfit, & potentiam immiffa 
fpecie , objecti femine , perfundat, non erit in poteftate voluntatis ftatue- 
re, anadus difpofitioni illi confentaneus exfurgere debeat, an non: etfi 
fenfationem externam impedire volueris , fenforium obftruere cogeris, 

Fun- 



An pajjtontm atrocitas tollat libertatem . 87 

Fundatur hcec neceffitas in Hnc proximo harum potentiarum mate- 
rialium , quse eft confervatio proprii individui , aut fpeciei ; unde quoad 
ooerationes immediate neceUarias ad utrumque iftum finem non poflunt 
impediri diredcper imperium rationis , fed tantum indiredfc, fubtrahen- 
do nimirum pabulum, vel intense fpeculando, ut fpiritus» & vires ani- 
mae exfugantur, ut iis accidit , qui libris impallefcunt. At vero longfc 
aliter fe res habet in appetitu fenfitivo , nulla enim operatio hujus facul- 
tatis , rationi magis propinqua , ita efl neceffaria ad fines aflignatos con- 
fervationis individui , & fpeciei , ficut ad eosdem requiruntur neceffario 
adus aliarum virium & partiam corporis, maxime vero cordis, &qux 
ideo omnium minimi fubduntur voluntatis imperio. Relida igitur erit 
voluntati libertas indifferentiae fupra hanc virtutem fenfitivam, & illius 
operationes, utpote, quae non funt determinatas ad prsedi&os ipfarum- 
fines immediatos : ipfa autem voluntas captiva , &c renitens a fubdito 
fuo abripi , eique fubiacere non poterit 5 fed ad (iimmum per fympathiam 
harum duarum facultatum in eadem anima radicatarum contingere po- 
terit, ut appetitu in aliquod objedum inflammato vicinus voluntati pa- 
ries ardeat, & flammam deincenfo fomite ad j undo concipiat. 

Hinc infignem injuriam in Magiftratus,& legislatores , ac quotquot 
alios faciunt, qui ut appetitui obfiitamus pro poteftate, & apaflionibus 
nos avocare fatagunt , inficiatione libertatis quinti , ac fexti Evangelii 
buccinatores nuperi Calvinus , Lutherus, & mali hujus corvi maluiTL. 
ovum Melandhon, Quid enim proderunt tot Senecae, &Epideti , alio- 
rumque admonitiones , 'fi tetrahaec, & in legum everfionem confidda 
de hunanae libertatis inanitate opinatio folido nitatur fundamento ? ve- 
rum ut hsec omnia adhuc magis perfpediora fiant, fasque fit unicuique 
infignem totius honeftatis everfionem ex teterrime hoc dogmate confe- 
cuturam , quafi manibus palpare ; flatuamus hominem de Calvini caula 
hac perfuafione inflitutum, mala , quae admittit, neceflitate admitti , ere- 
pti fibi ad bonum facultate a faeviente paflionum tyrannide , quarum- 
impetum effugere, aut caflum reddere non valeat. Hunc igitur Calvi- 
ni propofitionemficperfuafum , & obfirmatiflime perverfe opinioni affi- 
xum ltatuamus inter virtutes, & pafiiones medium , hinc trahente ad 
carnis affedus cqncupifcentia 5 inde invitante ad bonum naturaliter in- 
fito rationis lumine , piis monitis , Deo ipfo per fcripturas , ac praefertim- 
per internum magifterium in cordis fcholl , eo nutantem animum impel- 
lente. Interim via ad bonum afpera, falebrofa, praerupta, & (entibus 
obfita proponitur : econtra delapfus in bonum fenfible lenis , mollis , ro- 
fas inter , ac violas , nullius laboris , nullius difficultatis amaritudine per- 
litus 



SB 'Tars /, Differt . A7. 

Htus obveiTatur animo. Occurret infuper menti motus appetentis fa- 
cultatis e& efficacii adigere , & pellicere, ut obfiftere tantis viribus hu- 
manam excedat poteftatem ; viam ad bonum elfe 0£clufam , ac imper- 
viam , quidquid tandem conetur homo. Eccui dubium incidet, quam- 
nam in partem his propofitis mifera voluntas fe liimmo impetu fit praeci- 
pitatura ? quid enim tegetem (ibi moeroris, ac triftitise comparet per ftul- 
tum laborem illud exfequendi , quod proeliare nulla poterit ratione, lub- 
lata ad id facultate ? quorfum inane ineat conlilium vitandi illud, quod, 
ut homo maxime velit, pallio, cui relilti non potefl, ab invito extorque- 
bit ? hortamenta, aut leges propones? caufabitur inanes elfe voces. 
Sibi enim per paflionis alTultum ada£to ad eam partem , quam amplecti- 
tur , fas non elfe ad aliam verti. Intentabis fupplicia , praelertim seterna 
in paflionem confentientibus divinitus infligenda ? ne ille fublatfi ca- 
chinno fatua haec terriculamenta explodet. Quod lumen naturae clarifl 
fim^ oflendat, ab infinita bonitate alienum elfe,ut quae per nos fieri injedta 
necellitate voluit , tantarum immanitate poenarum pledlerellatuat, cum 
vel apud barbaras gentes eorum, quae invitus quis admifit , fuppliciuin- 
nemo fultineat. Itaque facelfere une dubio jubebit importunum horta- 
torem^ auribus ad quaevis monita occlufis, praeceps ruet in ea bona, 
quae fenfum in praefentia feriunt, iis flocci fa&is, quae plena fellis, ac ama- 
ritudinis, inlenfibili aliqua, & procul polita , imo vero aflecutu impofff- 
bili bonitate praedita oflentantur. Unde monitorum , inlpirationunu, 
ac legum , divinae , ac humana operae fruCtus omnes everti nemo 
non videt. 

Qux autem hucusque in medium protulimus de facultate appeten- 
te, nen funt vel ad irafeibilem, vel ad concupifcibilem tantum arCtanda, 
Reperies quidem apud Stagiritam 7. Ethic. cap. 6 . , iram quodamodo fe- 
qui rationem , cupiditatem non item, & ideo cupiditatem elfe ira turpio- 
rem. Per hoc tamen non intendit tueri , appetitum concupifcibilem- 
extorquere a ratione omnem adtionem. Sed tantum affirmat, concu- 
pifcentiam includere plus turpitudinis, eo quod lemper exorbitet a via, 
quam reCla ratio indigitat ; ira autem plerumque confurgat, ex cdiCto 
rationis , & in illud, quod faciendum eft effervelcat , quamvis cum ad- 
mixta aliqua perturbatione. Et hunc germanum efife fenfum verborum 
manifeltC deprehendes, fi mod6 lectionem non interruperis, fed ab iis, 
qua? leparatim dicuntur de concupilcentia perrexeris ad ea, qua? de ira 
feribuntur. Ita enim juxta Mauri clariffimi interpretis verfionem fequi- 
tur : jam vero minus turpem efle incontinentiam ira?, quam cupiditatem, 
confideremus. Ira enim audire quidem rationem videtur, fed tam eru 

non 



An pajfionum atrocitas tollat libertatem. 




non re&& percipere, quemadmodum feftini miniftri faciunt, qui prius- 
quam omnia, quse dicuntur, audiverint, excurrunt , deinde ab a&ione 
aberrant, & canes quoque, antequam inlpexerint, an amicus fit quis- 
piam , fi ftrepitum tantummodo fecerit, latrant. Ita ira ob fervorem , 
celeritatem que naturas audiens quidem , fed nomquid praecipiatur, atten- 
dens, ad vindictam incitatur. Nam ftatim, ubi ratio, vel imaginatio 
contumeliam , aut contemptum efle oftenderit , ipla quali ratiocinando 
collegerit, bellum ei efle inferendum , indignatur. At cupiditas , fi tan- 
tum ratio , aut lenius , luave efle aliquid , dixerit, ad fruitionem ejus in- 
citatur. Quare ira rationem quodamodo fequitur , cupiditas non (equi- 
tur. Turpior igitur cupiditas eft, ex quibus patet, Philo fophi mentem- 
non efle , qu6d ira rationem fequatur , eique politice obediat , non item- 
concupifcentia : fed contendit , quod ira fxpb in idemmet opus eum- 
re&a ratione conlpiret , non item concupifcentia. Verum eft , quod 
ira excitetur per rationem, non item cupiditas , quae in nobis ab ipfa in- 
fantia inolevit; nihilominus accepit animus poteftatem framandi ftimu- 
los corporis , & quali legitimus acperfedus auriga ultra conceflas metas 
extollentes le carnis impetus cceleftium praeceptorum habenis refle&it, 
ne ultra terminos luos currus corporis raptus in periculum fuumfccumu 
capiat, & ipfum aurigam-. 



$. II. 

JSIon tamen omnes ajfeHus fubfunt imperio volun- 
tatis . 

/'“'Aiterftm -non omnes univerfaliter adus appetitfls fenfitivi obediunt 
^ imperio rationis, & de lege naturali fieri non poteft , ut omnes ita 
fubfint , fed lolum per extraordinariam Dei providentiam. Quod enim 
homini (verbis utorS.Thomse quaril. 2f. de veritate. art. 7. ) in primd 
flatu collatum fuit, utrario totaliter inferiores vires contineret, &: ani- 
ma corpus , non fuit ex virtute principiorum naturalium , fed ex virtute 
originalis juftitise , ex Divina liberalitate fuperadditse. Qui quidem ju- 
ftitil per peccatum fublata homo rediit ad flatum convenientem libi per 
principia fua naturalia: & ad quod affirmandum S. Do&orem impellere 
potuit lequens ratio : nihil ad arcanum tribunal intelledus pervenit , 
quod peralicujus fenfils conclave non tranliit ; priusquam igitur fupre- 
naus judex deliberet , de agendis, & appetendis circa fenfibilia, fenfus ea- 

M dem 




dem exhibent virtuti appetitiva: * quae tanquam potentia neceffaria , non 
poterit fufpendere, aut differre fuum adum ad intelleCtus deliberatio- 
nem , &fubfequentem voluntatis ele&ionem , fed protinus juxta obje&i 
conditionem profiliet in operationem. Analogiam praebent fenfus ex- 
terni, in quibus neceffario fenfatio , cum primum obje&um convenien- 
ter applicatur vel per fe , vel per fpeciem fui operatio fequitur. Sic 
etiam in fenfu interno , ubi imaginatio prima apprehenderit conditio- 
nem objeCti, fieri non poteft, ut profecutio , aut fuga illius fufpenda- 
tur , exlpe&Ctque rationis beneplacitum* Quod fi autem hi omnis 
tranquillis vitae inimici ita indomiti fuerint , ut rationis judicium oppri- 
mant, tollantque habilitatem proximam ad illa opportune confideran- 
da, quae ad rem vel maximi fpe&ant, fupremae poteftati liber ufus eri- 
pietur. At, quaeres, qui poterit corporis motus judicium rationis op- 
primere? aio hoc modo. Dependet habilitas mentis ex ufu quarundam 
potentiarum fenfitivarum, & certa earum difpofitione. .Haec cum ob 
vehementem corporis immutationem , femper cum ferocitate paflionis 
conjunctam , perturbetur plurimum ; hinc malum propagabitur in liipre- 
mam dominam, ligabiturque habilitas intelleClus ad ritC excutienda, 
quae ad rem lummC pertinerent. 

Non folum autem affeCtus , qui voluntatis electionem praeveniunt, 
non pofluntab ejus imperio fubigi ; fed etiam , qui direCtionem rationis 
exaudiunt, non ftatim ad primum inftans obedientiam & conFormitatem 
mandatis reginae exhibent. Politice , ut dixi, fubdi poftulant., ita ut 
nec omnino imperium detraCtare queant , nec omnino cogantur julfa ita 
exfequi , ut motiva in oppolitum occurrentia proponere non liceat. Si- 
militudinem hujus rei cedro dignam exhibet. Philofophus i. Ethic. cap. 
ult. in haec verba : quemadmodum refoluta corporis membra ^Ji ad dex - 
teram movere volueris , e contrario in finijirum deferuntur ; Jic quo- 
que in anima contingit , in contrarias enim partes incontinentium ap- 
petitiones feruntur, Senfus eft , quemadmodum cum per morbum, v. 
g. paralyfin , aut per ebrietatem contingit diffolvi membra corporis , vir- 
tus corporis reCtrix non poteft plerumque membra torquere , in quam 
vellet, partem; fed cum direCtio infleCteret ea in partem finiftram , lpla 
contrarid impetu in dextram feruntur: ita appetitus funCtionۤ non ita 
lubjacent animae ediCto , ut fine murmuratione illius jufta capclfant; led 
fepius in contrarium obnituntur, cum ratio aliquid diCtat. Nimirum 
irritationes pathetiese (ulpendi, aut variari aliter vix pedunt, quam iu- 
(penla aut variata imaginatione , a qua appetitiva facultas immediate 
& univerfaliter dependet quoad omnem operationem , ejdsque omiilio- 



tAn paffionum Atrocitas tollat Ubertatem. 




nem. Unde ficut fieri non poteft, ut feratur in incognitum , ita repugnat, 
ut non tendat in cognitum ea ratione , fub qua ipfi propofitum fuerit* 
fufpenfio autem , & variatio phantafiae non contingit in inflanti , fine 
interpofita temporis mora , qua opus eft , ut fpiritus ad fedem fensus in- 
terni vel avocentur , vel revocentur. Et haec eft caufa, ob quam aliqui 
tantam experiantur difficultatem , & ingemifeant in reijcienda aliqua 
imaginatione , & in adducenda aliqua alia, quam efficaciflim£ defiderant 
rejectam , & addu&am* 



$. III. 

Satisfit rationibus h anticorum . 

Q Uia tamen damnatam fuam doftrinam adverfarii Apoftolo, aliisquc 
gravioribus viris attribuunt , ideo ne fimplices circumveniantur , 
paucis redarguenda funt , quae ad errorem defendendum allegantur. 
Inprimis igitur aiunt Sandum Paulum ad Rom. 7. fub tam duris paffio- 
num catenis gementem non erubuiffe profiteri , fentire fe legem in 
membris fuis , k qua captivaretur in lege peccati , & mox addidiffe s 
Non quod voto bonum , hoc ago , fcd quod nolo malum , illud facio t 
Quid illis clarius poffet in medium afferri , qukm quod a&iones quae- 
cunque potentiae irafcibilis , & concupifcibilis , non fiant liberi , fcd ap- 
petitu quodam prsecipiti , ac impetu caeco ? igitur voluntas ingenuita- 
te fua , ac libertate ab affe&ibus fenfibilibus exuetur ; & in turpiffimam 
mancipabitur fervitutem. Quando erg6 veniet amor in cor hominis , 
tunc ftatim voluntati dicet : fubditus meus es , in illius pulchritudinis 
amore te mihi vendidifli;in illo meretricio concubitu pretium pro te nu- 
meravi. Quando veniet defiderium , ita increpabit ; aurum, argentum, 
reliqua omnia bona , quae habes, fervitutis tuae pretium funt ; poffe£ 
fio , quam tenes , juris tui emptio , venditio tuae libertatis eft : igitur 
placitis meis obfequere. V eniet dele&atio , & dicet : planfc meus es fer- 
vus. Ille epularum fumptus, tui capitis licitatio, tui eft fumma con- 
trarius. Inter calices te redemi, inter epulas acquifivi , fiunc viliores 
ipfb cibo tuo. Veniunt aliae , & aliae paffiones , & dicunt voluntati, ne- 
Icis, qu6d audaciam tibi contulerim, ut meae fervires poteflati? nefeis, 
quod fugam tibi imperaverim, ut ad me properares ? Et voluntas, quam 
tot exigunt perturbationes, non fit vile mancipium ? manet igitur , quod 
cupiditates homini dominium in fe ipfum eripiant, per quod ipfa libertas 
eonflituitur. Mi Ve* 



9 * 



Tdrs 1 . *T)i!prt' /JV* 

Verum iftaad oftentationem magis, & imperitorum fcdudioncm, 
«jukm ad ferium erroris fundamentum ab adverfariis proferuntur. Quid 
in Apoftoli verbis eft, quod non omnes omnium temporum Catholici 
profitentur? quis enim dubitat magnam intervenire difficultatem, & 
fubinde etiam temporis moram triumphandis carnalibus iftis hoftibus ? 
at vero abfoluta impoffibilitas , & fuperioris voluntatis neceffitas non 
agnofeitur. Procul dubio fubinde aeftus rationis advertentiam proveni- 
unt, conanturque animam adamantinis vinculis ftringere, At ubi ra- 
tio vigilat, reludari iispoteft , eaque tanquam fortif fimus Samfon in- 
ftar fili dilrumpere, Denique folum deploratur allatis verbis noftra fors, 
qui fope fymptomatumimpofturis circumvenimur, & prope nefeii, fi- 
mdlque confcii fafeinamur , & ad malum abducimur , quod evitare 
oporteret. Fit n4mque fiepillim£, ut voluntas improvida , & inconfulta 
appetitum blandientem ultro , ac lubens fequatur , non fecutura impul- 
fum in devia, fi efficaciter vellet. Verum enimvero quia, fi refrsena- 
re vellet , experiretur difficultatem non modicam, idcirco pertofa la- 
boris, ac difficultatis cedit , ac eatenus abripi dicitur, & agere, non, 
quod vult bonum , fed quod odit malum. Alterius didi Apoftolici fal- 
lax expolitio etiam jam pridem fuit deteda, Non ufurpat gentium De- 
dor hoc verbum non volo in eofenlu, ut tollatur liberum arbitrium , & 
coada neceffitas inducatur, fed quod rem peradam non laudaret , non 
approbaret; alias dicere non debuilfet , quod non volo , facio , fed ad- 
dere, quod cogor , & compellor , hoc facio. Ideo ad diftindionem ad- 
junxit , quae fequuntur : Sed quod odi , hoc ago. Vides ergo voluntatem 
non corruptam , fed in ipfa adione propriam fervare nobilitatem , & 
ctiamfi vitiofa perpetret , attamen fubinde illa cum adjundo odio, & 
averfione perpetrare. 

A ratione praefidium luis erroribus quaerunt hoc inutili labore. Po- 
tentia necelfaria non poteft impediri , quo minus politis omnibus ad agen- 
dum requifitis erumpat in fuam operationem, praefertim fi adio deforis 
extorquetur; id enim, quod aliunde plan& movetur, quo pado adhuc 
In noftra poteftate erit ? atqui appetitus eft potentia necelfaria, &ob- 
jedum , quod illi eft extrinfecum , non fubjacet imperio voluntatis , 
nec ab illa dependet , qu6d occurrant talia, vel talia lenfibilia bona: 
igitur infallibili neceffitate fequetur seftimatio interior , nec ferreum 
cupiditatis jugum voluntaria mentis inclinatione poterit excuti. Alias 
pueri, bruta , & furiofi libertate gaudebunt. Et quis rationis compos, 
& arithmetica difciplina , vel fuperficialiter tindus extorqueri a fe hoc 
judicium finat , bis duo , non funt quatuor ? nimirum licut evidentia 



An pajfionum atrocitas tollat libertatem • 



93 



rei voluntatem praeveniens legibus arbitrii non obfecundat : ita obje- 
ctum appetitibile tantam habet vim movendi, ut plumbeum pondus cer- 
vicibus ingerat , nulla ratione deponendum. Appellant in hoc ad ratio- 
nem a pofteriori, fcilicet ex frequenti innumerabilium experimento, qui 
quantumcunque renitantur , eo quod clare ipfis conflet, quam dedeceat 
naturam rationalem ; qukm noceat ipfis aliter agere : fervitutem tamenu 
fuam , & vincula , quibus impediuntur , deplorant miferabiliter juxta 
illud: 

Odi, necpcjjum cupiens non ejje , quod odi. 

Vel aliud: 

Aujferor , ut rapida concita pupis aqua. 

Si Ethnicorum fabulas explodimus, divo Auguftino credamus, qui non 
alieno ferro , fed fiua ferrea voluntate vetere, & carnali contra fpiritum 
pugnante ligatum fe efle fufpirat lib, 8. confeff, cap. f, velle meum , in- 
quit, tenebat inimicus , Scinde mihi catenam fecerat, & conftrinxerat 
me. Quippe ex voluntate perverfa faCta eft libido ; & dum fervitur li- 
bidini, fa&a eftconfuetudo; & dum confuetudini non refiftitur , fa&a 
eft neceflitas, Quibus quafi anfulis quibusdam fibimet innexis , unde 
catenam appellavi , tenebat me obflridum dura fervitus. Valedixit igi- 
tur charte libertati primus parens, quando filiorum non folicitus fatali 
appetitum pomo exfatiavit , nobisque nunc deplorandum in corpore, 
quod corrumpitur , & aggravat animam , neceflitatem reliquit. 

Ut htec, quae adeo prolixC funt allata, diffolvantur, fatemur, non 
efle lemper in poteflate noftra , ut fruantur fenfus externi quibuscun- 
que indifcriminatim fenfibilibus, Cseterum aute fuccefliv£ , & feorfim 
(enfibus externis exhibentur, manent conjunclimin phantafite cellulis: 
igitur fub dominio voluntatis erit , ut cuilibet eorum adhaereat vis tefti- 
mativa, utque ex eisdem faciat varias mixtiones , qute fensus externi vi- 
res excedunt. Quis praeterea inficiabitur in noftro arbitrio efle , ut fen- 
fus ifli externi applicentur, cuilibet ex obje&is fimultaneS exiftentibus 
indebita diftantia , vel ut non applicentur? quis negabit pofle me per 
motum localem acquirere vel evitare eandem diftantiam , vel indiflan- 
tiam ? ecce igitur jam duos aditus, quibus potentia fuperior dirigere, 
vel ardare poterit facultatem appetentem ; determinando nimirum, ut 
libet, vim apprehenfivam ad haecpotius obje&a , qukm ad alia. Quod 
fi aliquando proster, aut edam contra rationis imperium ob repentinam 
obje&i imprefltonem , aut mentis ofcitantiam ad aliqua objeCta excur- 
rat , & magno pondere voluntati incumbat , tunc inefcandi & blandien- 
di vim habebit : caufare tamen ipfam voluntatis operationem nullatenus 

M * po- 



94 



*Pars I. Differt < l X. 



poterit. Edic enim , quare rebus appetendis propofitis ifte eas appetit, 
alter refpuit ? fi enim rei appetendas haec natura foret , ut appetentem co- 
geret, Semotus ab ea neceffario proficeretur , opporteret eam appeti ab 
omnibus , quas appetendi vi eflent praedita. Imo ne appetitionis titulo 
quidem infignienda effetilia a&io, fed inter violentos impulfus, inter 
obftinatas a&iones comprehendi deberet. Cum igitur pelledio fit tan- 
tum motio, fivetra&io metaphorica, cui liberum arbitrium renuntiare 
poteft ( fi fimplicem boni (uaviationem , ad primam obje&i propofitio- 
nem neceffarib excitatam excipias ) immerito ab Ethnicis affertur exem- 
plum necefiitationis , quam intelle&us patitur, cum obje&um fub ali- 
qua evidentia clarefcit ; v. g. quod bis duo fint quatuor. Negatur enim 
par ratio inter voluntatem , quae in aStus fuos dominium obtinet , & in- 
telledum *, quem potentiam neceffariam Philofophi nuncupant. Deni- 
que, quod ultimo loco de experientia afferebatur, potius condemnat, 
quam ut abfolvat eos , qui voluntatem in aequilibrio pofitam foed£ exar- 
mant , & vinculis induunt. Nemo enim eft , qui fi velit appetitum fuum 
(ubigerenonpoftit , quod omnes comprobant, qui laborem, &: reni- 
fum in ea luda devorandum non faftidiunt. 



‘Pajstoncs aliquatenus imminuunt liberum? 

C ^\ Ontroverfia non eft de paftionum commotionibus liberum arbitri- 
um confequentibus , feu talibus , qui ab homine in fe ipfo deli- 
berat& excitentur , de his enim manifeftum eft , quod indicent 
potius libertatis augmentum , quam ejus imminutionem. Nam vel fub- 
fequitur fcnfibilis agitatio ex quadam redundantia voluntatis , quatenus 
haecintenfa fecum rapit appetitum inferiorem ? & tunc non auget qui- 
dem libertatem , fed tamen plenitudinem voluntatis darfc offendit. Vel 
nofeitur dulcedo ex eledione voluntatis , quatenus harc opus non frigi- 
di, fed ardenter, ac vivaciter peragere intendit , & ideo pafFiqnes ve- 
!ut igniculos quosdam attentionem . vehementiam , ardorem , vigorSm- 
que operi infpirantes eligit, juxta Ulud Homeri; 




$. i. 



Vir- 



9S 



cAn paffiones minuunt Ubertatem # 

Virtuti immitte furorem , 

Prout Judex ad malos deterrendos iram excitat , & miles adversus ho- 
ftem animum irritat , & acuit : & in hoc cafu potius augebitur domini- 
um liberse poteftatis, quia non foliim (e ipiam , fed etiam fubje&as fibi 
potentias, earumque effe&us exhibebit tanquam arma juftitio. Quo- 
ftionis ergo cardo circa hoc vertitur, an paffiones antecedentes, & vo- 
luntatis exercitium proveniente* libertati aliquam remoram inijciant. 
Quamvis enim fuperiori dilTertatione declaratum (it per hujusmodi cu- 
piditates non tolli ufumlupremo dominae, cum nihilominus prodeant k 
principio intrinfeco , &res tantum ita fe habeat,utnece(Iitas qualiscun- 
que, cum voluntaria (it, exculare non valeat voluntatem , nec volun- 
tas , cum (it ille&a , excludere neceffitatem : attamen faltem videtur 
minui per eam indifferentia ad utrumque , cum& notitia oftu appeti- 
tionum obnubiletur , & adtus fic elicitus abreptio potius fit voluntatis in 
obje&um , quam inclinatio , & prolapfio nativo arbitrii pondere & nutu 
fadta. Abftrahendo apafiione, quo metus nomine donatur , breviter 
(ic fentio. 

Imprimis quomodocunque tandem regnet a(fe£his fenfibilis , ex 
quo aliquid geuum eft , a£his (impliciter, &abfolut& liberi nomen fibi 
vendicabit, Innititur affertio diferte dodrinoPhilolophi j.Ethic. cap. 
i. ubi fic habet : Si quispiam & jucunda , & molefta ejfe violenta id- 
e irco dixerit , quod extrinfecusftnt , & nos cogant ; is efficiet , ut ea 
ratione omni a fibi ejfe violenta unusquisque putet ; quippe cum horum 
causa omnia omn&s agant : alii violent e r>& inviti ob meleftum : alij ju- 
cundum cum voluptate . Sed ridiculum (ane eft , in externa potius cau - 
fdm referre , quam in (e ipfum , quod hujuscemodi rebus facile capia- 
tur t & honefta fibi , turp\ a jucundis fcribcre. Addo pamonum inter- 
ventu caufari voluntarium acutius quoad intenfionem a&fts. Augetur 
enim acriter operatio phyfica ab intrinfeco procedens permotum facul- 
tatis appetentis , & voluntas luo nutu in objedum prascipitata ab ardore 
concupifcentio vehementius accenfa propellitur ; unde intenfionis plu- 
res gradus confurgere oportet. Infuper efficiunt , ut ametur objedhim 
cum minori repugnantiae moleftia : quin potius triftitiam , (i quo eflet 
ingerenda, per media, quo ulurpantur, ablumit, profufione fuavita- 
tis in bono concupito reperto. Hanc autem prorogativam non h; bet 
amor rei ex metu , qui ideo non reddit medium , quod ex eo eligitur fa- 
pidum , cum non tollat renifum voluntatis in obje&um (impliciter con- 
lideratum. Hinc longe probabilior eft illorum do&rina , quo fert pub- 
licarum libidinum vi&imaS non obligari ad reftituendum , quod a procis, 



*Pars 7 . Differt. X. 

excaeeata blanditiis eorum mente extorferunt : hinc verior illorum fen«* 
tentia, qui ftatuunt, non vitiari teftamentum » quod maritus blanditiis 
uxoris dudtus , in favorem illius confecit. 

Nihilominus cum proritationes fenlibiles , ob amicam vim, quam 
voluntati ex fe fragili, & infirmte inferunt , aliqua ratione voluntarium 
imminuunt; efficiuntque, uta&io minus (it in poteftatefita ob aegritu- 
dinem virium voluntatis, qux femota exacerbatione hujus fibi adjun- 
cti ardoris, fortius refifteret illicitis. Tranfeat, qu6d hujusmodi pa£ 
(ionisimpulfus fit homini intrinfecus ; inclinatio tamen hujusmodi non 
eft adaequatC intrinfeca voluntati ; ideo licCt violentus ifte motus non 
lit minus fpontaneus , fi fermo fit de homine ut involvente partem fen- 
fitivam, refpeCtu tamen voluntatis ambigi nequit, illum effe minus vo- 
luntarium, quia pallio voluntati eft extrinfeca. At, inquies, ifta con- 
citatio immanet ipfi voluntati , appetitus enim, & anima ex parte prin- 
cipii funt idem : quomodo ergo movebitur voluntas ab extrinleco ? 
quomodo fic minuetur voluntarietas? an non potius illa magis augebi- 
tur, prout augetur per acquifitum confuetudinis habitum ? dicam, li ac- 
commodaveris intentionem, & fubtilitatem tuam. Materiales operatio- 
nes refpeCtu rationalium dicuntur extrinfecse , quatenus fe habent qua- 
fidilparatC in ordine ad animam, & funt inter fe quodammodo ex con- 
ceptu fuo independentes; unde quando anima determinatur a fcnfb ili- 
bus ad fpirituales a£tus , dicitur ab extrinfeco determinari , non ab in- 
trinfeco. Declarare tibi rem poteris amplius in potentia viliva , & au- 
ditiva, quae lic&t idem fint ex parte animae, tamen ad audiendum per 
accidens fe habet pofTe videre , & econtra. Si haec non fatis faci ant , 
certe per obtenebrationem , quam pafliones inferunt , intentum con- 
fequar. Oculo enim mentis per concupifcentiamhebetat6, & exparte 
obdu&o , tollitur notitiae claritas; hac abfente ipfam quoque volunta- 
rii perfedionem imminui oportet. Ita enim ego mecum ha&enus dis- 
currebam : omnium voce ex hoc capite per paftionem retunditur acumen 
libertatis: igitur eodem jure torpebit etiam voluntarium ; nam quidquid 
libero officit , obfcurando cognitionem , officit quoque voluntario , ad 
quod rerum reprefentatio requiritur. 

Atque hinc expreffit Ariftoteles 7. ethic, cap. 4, peccatum e6 rnr- 
nus fore, ac levius , quo vehementior fuerit cupiditas , quse ad illud pro- 
pulit, & dimidiatum videtur facinus , cui non accelfit diuturnior delibe- 
ratio. Aliter (i tibi vifiim fuerit, perge, per me licet, & Auguftinurrt, 
corrige, qui Iib. 14. de civit, cap. 1 2* inde exaggerat peccatum primo- 
rum parentum , quia nondum > ut inquit , voluntati cupiditas refiftcbat* 



i An pafjiones minant libertatem. 




Quafi diceret, peccatum illud futurum fuifTe minui grave, fi ex antece- 
dente inordinata cupiditate appetitas fuiffet perpetratum.» Veterum, 
monumenta evolve , & deprehendes , ea, qux ex doloris, vel irae impe- 
tu admittuntur, mitius plc&i, ac fxp£ etiam inulta abire, miferante ju- 
dice conditionem animi vel jufto dolore, vel ira affii&i, Sic M Pompe- 
iius praetor neque damnare, neque abfolvere voluit mulierem , qux ma- 
trem fufte percuderat , dolore necatorum filiorum , quos avia filix in- 
fenfa peremerat. Hoc ipfum agnovit Tiberius ed judicio , quo damna- 
vit Mundum equeftris militix du&orem , cum Paulinam, quam deperi- 
bat , in Ifidis templo confluprlffet , corruptis pecuniarum vi facerdoti- 
bus. Namque ipfum Mundum, quod amoris xftro abforptus fcelus per- 
petrafiet, exilio tantum mul&avit : facerdotes autem in crucem egit, 
templum diruit, Dex fimulacrum in profluentem projici imperavit,nop. 
exigua imminuti per concupifcentiam voluntarii fignificatione. )pfe 
Deus Deuteronomii cap. 19. minorem pxnam ejus, qui per animi impo- 
tentiam ex mxftitia hauftam deliquerat , ratam habuit , ut adeo mirum, 
non fit, fi leges civiles , v. g. lex autfaffatf. caufh.Jf \ depeenis, alixquq 
perrr.ultx fuffr agentur. Igitur quando padiones fuavitatem objecfi im- 
portune exhibent, & acriter ingerunt, ex altera vero parte turpitudi- 
nem occultant, adus iubfequens (impliciter erit liber, & quadantenus 
involuntarius , quatenus ad eum voluntarietatis gradum non afeendit, 
quem , fi abefiet vehemens ahftradtio , & per pathemata illectid, fuiffoc 
eonlecutus. 



§. ir. 



j Quid fentiendum de metu? 

Q Ula vero metum fuperius excepimus, nunc , quid de eo fentiendimk 
Jfit , eft enodandum. Adverto , metum poffie fubinde nos impellere 
ad admittenda obje&a alioquin nobis ingrata ; prout metus mortis per- 
trahit ad projiciendas in mare merces , qux abjedtio valde dur£ fufeipf- 
tur ab homine, qui thefauris iftis cor fuum affixit. PofTe item adigere 
ad objedum, in quo alioquin magna percipitur voluptas, vel (altem, 
nulla fentitur difficultas , ubi fi quis mortem comminaretur alteri, nifi 
comederet cibum alioquin illius fapori valde arridentem. Hoc difcri- 
mine pofito fic ftatuo : quando metus infligat ad a&ionem fecundi ordi- 
nis , tunc non minuit voluntarium , fed potius illud auget, eo quod ad- 

N dat 



5 8 Tkrs K X. 

dat novum pondus boni attrahentis. Sic eui ex fe propendebat ad hau- 
ftum ob aridam fitim vel delegationem, fi ftri&6 gladi6 ad hauriendum, 
poculum cogatur, talis timor non reddit ipfi hauftum ulla ratione vio- 
lentum, Si vero objectum, ad quod metus inducit, alioquin tale fit, 
ut ab ea voluntas abhorreat, tunc admitto , a metu vitiari puritatem vo- 
luntarii. Hanc duntaxat, & non aliam necefiitatem in tyranni precibus 
admixtam agnolco , ob metum nempe inflantis damni , ni voluntati pe- 
tentis protinus fatisfiat. Eleganter Antonius exprefUt potiflimum hoc 
imperandi genus effe, cum rogat, qui jubere potefl , quando a Theodo* 
fio ad edenda fua carmina rogatus , ita eft praefatus. 

Scribere me jubet j4u rufius , mea carmina pofeit , 

p£ne rogans , b fando vis latet imperio , ^ 

quod idem alius non infeite lie exprdlit : 

Nonne rogare ducum Jpecies violenta jubendi f 
Et quafi nudato fupplicat enfe potens. 

Ineft igitur vis quxdam, atque neceflitas in eo , quod per ens preces 
efficitur metu imminentis mali , fi , qui rogatur , ad eas obfardefeat : ac 
proinde, quod ex metu fit, non vacat involuntario , fed eft mixtura quee- 
dam ex volitione, &c nolitione. Nolitio enim mali , quod metuimus, 
eft plane voluntaria : volitio autem medii ad malum illud declinandum 
ufurpandi involuntaria eft; quatenus voluntas, quee metu ingruente il- 
lud vult adhibere, aetredlaret fort& id facere, fi metus abeftet. Indi- 
cium hujus mixturae patet iterum in mercatore, qui tempeftate><Scmetu 
interitus prefTus , merces in mare projicit ad navem exonerandam , ut ea 
ratione vitae, ac faluti confulatur. A&io projetftionis fpedlata in fe im- 
pedit inclinationem voluntatis , & idcirco ingenerat moleftiam , nec 
absque dolore exercetur. Aliud indicium hujus mifcedlae defiumi po- 
teft ex eo , quod plerumque leges, alioduin juftx , metu incumbente 
lion obligent cum tanto rigore ; cur enim legislator prudens noluit fub- 
ditum adftringere ad legum obfervationem, quando gravis metus damni 
non facite alias declinandi interponitur cert& alia hujus rei ratio daii 
non potefl, quam quod jus ipfius arbitrii aliqua ratione kedatur. 

Ut tamen ailio metu extorta meritd cenfeatur minus expeditum, 
reddidifle voluntarium , oportet eam nafei ex metu gravi , nec (iifhce- 
tQt qualiseunque animi aegritudo. Ita reftrinxit aftertionem philofo- 
phus noder 2 . ad Eundem, cap. 9 . ubi dixit : Non fi quis , ut centa - 
Sitim vitaret , occidifjet ait erum, vi [e id , coaBumque fecifje dicat : 
majus enim , acerbi usque malum oportet non facienti propojitum Jit. 

Non tamen malum metui illi obje&Uin debet ede gravius malo , quod 

incur- 




^An pajjiones minuant Ubertatem. 99 

hietirveretuf, fi homo metu fuccumbat, fefeque dedat ; id enim neeeR 
farium non ea ad confternationem , fiquidem malum negandi fidem. , 
L n UO d martyr incidet , fi ob horrenda tormenta a fide refihat , long£ 
«ravius eft quibusvis tormentis : & nihilominus ipfa tormenta cenfen- 
?ur malum fufHciens ad urgendum metum indudivum voluntarii. At 
quodnam malum cenfcndum erit grave ad hoc, ut quis mento percel- 
htur metu ? quodnam erit minutum, & indignum nomine mali . fiq 
5‘bp Comparationem illam mali, quod timetur, attendendam effe 
nenes mala , qu* paflun evenientia hominis non meticulofi animam- 
confundere funt apta , & idonea ad eum de Propofito dimovendum-. 
Sin minus juxta leges rationis, confiderata mali acerbitate, & hominis 
conditione, quas non nili magno nifu afiurgere poteft ad fubcundunu 
atrox illud malum potius, quam ut a propofito (copo deflebat. Qui 
enim mali impendentis metu , quod cum hujusmodi malis, qua: pailuru 
cravia habentur , expugnatur ad aliquam a&ionem, quam aliaquin non- 
feci flet , non poteft cenleri leviter attraa.us , & merito judicatur cum dn 

fp 1 lC c n ti a em g rav itas mali metum illum excudentis penlanda 
maximS fit ex natura rei potius , quam ex conditione perfona? timentis ; 
tamen etiam h*c non eft dimittenda in tali aflimatione. Aliud enim di- 
cent e fle opportunum ad percellendam mulierem, vel puetum, quod cir- 
ca virum militice afllietum pro nihilo judicaretur. Hinc palum metus, 
de quo haftenus , vocatur metus cadens in virum conflantem , vel nte- 
tm Mus. Ut habet Ulpianus, Labeo i Celfus partim/. ae eo quod me- 
tus caute. partim ff. de regulis juris, tb quod Icilicet Iit gravis mali , ac 
prudenter fufeeptus. Et hoc vocant metufti cadere in conflantem vi- 
rum. Non enim metum cadere in aliquem eft quodamodo eurn digi- 
t-o tancere ; fic enim metus levis diceretur cadeiein conflantem virmn, 
quod eflet ridiculum : igitur metum cadere in conflantem virum, eft 
hominem ita metu moveri, ut,tametfi alias fortitudine pectus obarma- 
tum gerat , nihilominus concutiatur, & de propofito dimoveri poflit. 

Animadvertendum etiam, nunquam efle neceflarium » ut umulcunn 
a£lione ex metu nata reperiatur haec volitio conditionata : Non face- 
rem hoc i nili me metus impelleret . Nam metui quis fatisfacit ex integro 
eam operationem ampledendo , qus hic & nunc requiritur ad vitan- 
dum malum , etiamfi eam conditionatam voluntatem non habeat. 
Ouod enim actio aliquam difficultatem includat; ut eft projectio mer- 
cmhi . fimitesque natur* contraria;, ad fummum oftendit .poffe volunta. 
tem hunc modum tendendi habere : Non facerem, ft aliter foj/cm t 

N a quod 



f ©€> 



7 \ir* K Difprt. Jf. 

quod vero debeat necefiarit) hoc dicere, nullfi via demonflratur. Imo 
oppofitum manifl.ft& conflat in eo , qui cum fumms arduitate fupoc- 
ftionem peccandi fuperat , ne in barathrum detrudatur; cui ea fugSe- 
ftio eft fecundum quid involuntaria, & tamen nullatenus poteftinhunc 
a£lum prorumpere : Succumberem icntationi , fi aternum fupvlicium 
non timerem ; talis enim a&u committeret fceius, & tentationis noru 
evaderet vidor , fed illi fcede fuccumberet. 

Nihilominus quando a metu , tanquam Tyranno coa&i , opus ali- 
quod fufcipimus, aut admittimus , libertas adhuc potcftatem fuam re- 
tinet. Sic etiam fi mihi fiuccenfi Phalaridis tauri, alirque mortes pro- 
ponantur, nifi genibus flexis, idolis ligneis thus immolavero, adhuc 
® tnc.a eledtionc pofitum eft, in faciem Neroni dicere ; non ijnmolaoo, 
fed potius fupplicia praeligo. Igitur fi poplites curvavero mortis me- 
tu , liberi confentio. Nempe fieri non potefl , ut quidquam collato 
deteriori cum optabili ample&amur, nifi affenfus confultb imperet, ut 
tinum alteri mali metu prapogatur. Neque tantum intendo abhim ex 
inetu profeftum effe voluntarium, fed aio, quamvis voluntarium , & 
involuntarium commifceantur in hujus modi operatione, pradominari 
tamen voluntarium, & robuftam nolitionem ac repudiationem prav*- 
Iere languidos , & inefficaci volitioni ad bonitatem , malitia . feu difficul- 
tate dilutae. 



§. IIT. 

In metu voluntarium pr&dominatur involuntario . 

t 1 

\ 7 Oluntarii in hujusmodi a&ibus praponderantis indicium evidens 
* fuppetit, quod metus non eluat maculam a&ionis ex fe turpis , & 
vetitas. Quamvis enim metus interdum legum aliquarum obligatione 
exfolvat ; tamen alii funt, qui etfi metu interpofito efficiantur , nihilo- 
minus inquinantur , e6 quod lex non obftante tali agrimonia vigeat , & 
perflet integrum malitias fundamentum. Hujusmodi narmque actibus 
fruftra obtenditur metus, cum praftet graviflima quaeque incommo ia 
fiibire . quam fcclus admitteremur omnia juriscon fulti fufiuis ruminant. 
Ratio a priori defumitur ex Angelico, qu6d nempe unum quodque prin- 
cipalius denominetur ab eo, quod ei competit : & non nifi fecundum, 
quid ex eo , quod competeret illi , fi aliqua conditio poneretur , quas 
nunc non ponitur. Illud enim reipfa , & a&u ineft rei ; alterum autem 

non 



IGi 



*An paffior.es minuant libertatem* 

fftsn nifi in apprehenfione noflra : a&us autem ex metu hebefeens , efl 
re ipfa, & de fa£to voluntarius : non autem involuntarius r.ifi fub con- 
ditione ; nempe quia fi feduderetur flatus praefens, & removerentur hx. 
fingulm circumflantia, homo hujusmodi medium non eligeret, dolet- 
que fe eo in flatu effe, quo fatius ducere debet hoc medium eligere, 
quam alteri malo fubjacere : igitur homo in hujusmodi eventu cenfen- 
dus eft potius voluntarie operari , quamvis in ejus a&ionem inimica 
quaedam refiflentia invehatur. Infinuavithanc do&rinam non obfcurb 
magnorum moralium Magifler lib. 5. ethic. cap. 1. ubi aperte agnofeit, 
quosdam a£lus turpes, Sc minus decentes hominum flatum (non qui- 
dem turpitudine peccati) absque culpa, & cum laude exerceri ; quam- 
vis aliud quoddam opus v..g. miniflerium aliquod , usque eo abjedlunL. 
fit,& abhorrens a conditione hominis , ut generofus animus cum laude, 
gravia quaeque potius fit dele&urus, qukm utob exiguum peculium fe 
eo usque demittat, & operi addicat. At quibusdam a&ibus metu erep- 
tis venia potius, &c commiferatio debetur, quod confiderata humana in- 
firmitate & vegeti mali impendentis acerbitate, ac culpae tenuitate lap- 
fas veniam mereatur ; quamvis gloriam relaturus fuiffet, fi generosi 
delegiffet malo notius, & incommodo , qukm probrofie fubjacere culpae» 
& revera mald fe gefferit impari conatu pugnando & cedendo. Quis 
enim non moveatur commiferatione illius , qui flridlo enfe , nifi jo colum 
mendacium effutierit , timore exarmatus fuccumbit ; quamvis immor- 
tali cum laude necem potius oppetere, qukm fe levi illo mendacio foe- 
dare debuillet, & ita plan£ fa&um oportuiifet ? verum mox iflis fubjun* 
gitur ab Ethico , culpae qusedam tam funt graves , ut qui eas admiferit, 
nullum poilit metum obtendere, vel inde commiferationem exfpedare, 
ut morte potius defungi debuiffet , quam tanto crimine fe inquinare. 
Hac ratione mors Eriphilis per Acnamnem filium illata , non caruit gra- 
vi fcelere ipfius filii, ridiculdque fe excufavit pracepto patris, & metu de- 
linquendi in juffa patris Amphiarai , qui ab uxore proditus , proficifei ad 
bellum coaftus fuerat. Tam fsedum enim a£lum nullius magni boni prae- 
textu in animum admittere oportuiifet* 

Nec obcfl hucusque dictis , quod aliqui contra&us injuflo gravi me- 
tu extorti pofitivo jure irritentur , alii vero pro arbitrio metum paffi fa- 
cili refcindanuir k judice , quafi fupponente, confumptutn in eis fuiffe 
voluntarium , idedque praeftimentc effe per vim illatam extortos. Re- 
vera enim Theolcgi morales & jurisprudentes refeindentes hoc non 
fupponunt ; alioquin fi gefla fuiffent incufio jufl£ metu , cequ£ forent ir- 
ritanda , contrii quam juribus cautum efl, Igitur pro certo ftatuendum* 

N z padta 



102 



Pars f t Diffirt, XL 

pada illa , & conventa aliunde nulla efie, qu&m-ex defedu vdunfarif 
& libertatis indifferentia?. Idcirco igitur vel lex naturalis , vel pofitiva 
conventiones, & contradus multos valere noluit, alios vero voluit fa- 
cite refcindi, qui metu urgentur , & ex fua natura fubfifferent , quia 
adus per injuriam obtentus non debet ei patrocinari , qui vim intulit : & 
hoc non parum conducit» ut obviam eatur infinitis malis, quibus aditus 
parat etur , fi injuria? irrogatio utilitate & commoditate faveret irrogan- 
ti. Quemadmodum igitur venditio nulla eft, ob enormem fa?fionem al- 
terius pacifcentis in eodem utique genere bonorum: ita non minus re- 
(cindendiie funt conventiones in diverfe bonorum genere r cum a?qu£ 
enormis Iccfio interveniat , quoties minis , & terroribus obtinentur.. 

Sirpiffme etiam intervenit defedus pugnans cum ratione adus „ j 
qui exercetur r quamvis conlenfus fimpliciter liber interveniat, & tunc 
adus feclufa etiam lege humana irritante» nullius eft valoris. Ita do- 
natio gravis fummse fada ex metu grayi prardoni, ne loco auri vitant, 
eripiat s fuapte natura nihil valet , etiamfi volita fit,. De natura .enim 
donationis eft , ut fiat ex liberalitate , & plena libertate , cui impedi- 
mentum injicit metus 'mortis a prcedone a lio quin imminentis. Quam- 
vis idem non contingat in donatione alicui tertio fada , ut me ab in- 
vadente praedone fuis viribus tueatur ; quod enim ifti donarur , robur 
& vrm obtinet , etiamfi metu adadus donem. Nimirum praeterquam^ 
quod iile praemium ac mercedem operae fua? praeftitie accipere debeat r 
metus ibi intercedens , ex quo proxinte perfolvitur ftipenHium y non eft 
metus ex.trinfec£ illatus, qui folus patienti eft injurius, fed oritur imme- 
diate ab intrinfeco , ac homo ipfe libi eum infert ; proinde injuriam noru 
patitur,, neque leges fufficiens habent fundamentum illum irritandi. 

DISSERTATIO XI. 

Utrum fuerint paffiones in ] ESU Chrifto,& quo- 
modo illae a noflris fuerint diverfae ? 

§. I. ; 

7* a js ion es habuerunt vere locum in appetitu fenfittvo 

Chrijli . 

M Odicum chriftiame religionis lumen illi affulgere deberet, qui igno- 
raret. 



io; 



'Vtrum fajponcs fuerint in f€fu Cbrifto. 

roret, Dei filium voluiffe naturam humanam affumere tam infirmam., 
quhm illa in fe eft: & excepto peccato, ac ignorantiA , defe&tbus cum 
dignitate fuam per fo nam dedecentibfis, in aliis omnibus miferiis, fratri- 
bus fuis fu i (Te aflimilatum. Indiguit per decurfum vita! alimentis ad 
eandem confcrvandam , quiete, ad reficiendas vires > fomno ad inter- 
polandum laborem, aliisque remediis, quibus providentia divina nos in- 
itruxit contra naturales aegritudines. Expolitus fuit injuriis tempefta- 
■tum , paiTus eft viciflitudines temporum, vifus eft obriguiffe gelu fevien- 
te hyeme , & fudore perfufus ardente firio cane. Elementa, qua! ipium 
venerabantur ut Deum, impugnabant ipfum ut hominem . creatuiu. ad 
illius nutum obfecundantes , alio tempore ipfum aggrediebantur , & flu- 
xus , qui eo vigilante flagnabant pacati , eo dormiente inTnavim magne* 
impetu fp limabant. Fames ab ipfo in deferto devicta, iterum in civi- 
tatibus in illum infurrexit ; mors ipfa in perfona Lazari oppugnata , & 
proftrata , aufa eft vires colligere, eiimque in Calvaria monte deprimere. 
Cum igitur etiam paiHones aliud non (mt, quam morbi ab homine infe- 
parabiles , noluit etiam ab iftis eiTe exemptus. Hinc conjunxit lachry- 
mas fuas fletui Magdalence; prius commiferatione particeps fa&us op- 
primentium feminam malorum , quam omnipotentia fu a iisdem mede- 
retur : priusquam patraret prodigium , ligna dedit imbecillitatis , < 5 c 
prius lachrymrs tinxit {epukhrum , ut in cunas converteretur renafccn- 
tis Lazari. Permilit fepius., ut cor illius occuparetur triftijtia, & mira- 
cu!6 ftupendd effecit, ut in anima illius fimul redderet gaudium & do- 
lor. Denique ut varii eventus occurrebant per vitam 33. annorum-, 
varias concipiebat pafliones , amore hominis eo addu&us, ut etiam- 
proprias iliius infirmitates non refpuerct , fed easdem amplecteretur. 
Pereant igitur argumenta philoiophorum , qui negant in lapientem ca- 
dere perturbationes animorum s habeant eas animi chriftianorum , nec 
Stoicorum confentiatur errori , qui profe&o ficut vanitatem exiftimant 
veritatem , fic ftuporem deputant fanitatem , ignorantes fic hominis ani- 
mum , quemadmodum corporis membrum defperatius aegrotare, quan- 
do doloris amiferit fonfum-. 

Ut vero ifta in particulari pateant, imprimis exploratiftimum eft , 
in Chrifto debere agnofei dolorem ex tot circumtonantibus Scripturae 
Textibus. Dolores enim noflros tulit per fuos dolores, &hacmaxitn£ 
ratione Patri Divino fatisfecitpro nobis , quos perdiderant voluptates il- 
licita! juftis doloribus compenfandce, Rurlus ad immenfam triftitiam vo- 
luntatis , qua perfundebatur ob propC infinitorum mortalium k fine fuo 
averfionem, de inutilitate fufi k fe (anguinis } de eluvione denique tot ma- 



104 *Tarsl. Dilftn* XI, 

lorum orbem univerfam inundante , ad hanc , inquam , triftitiara norj 
poterat non fubfequitriftitiain appetitu inferiori, fecluso miraculd , cu- 
jus invehendi nullum plan&eft fundamentum. Solum illud Lucte.' 22. 
Pater , fipojfibile eft &c. Sufficienter vindicat Chriflo dolorem , &tri* 
flitiam, ita ut nusquam magis pietas ejus fit admiranda. Minus enim 
contuliflet nobis, nili & noftrum fufeepiffet affisdum, Su (cepit Trifti- 
tiam noftram , ut fuam nobis largiretur iastiriam , & qui pro fe nihil ha- 
buit, quod doleret, pro nobis doluit, & (equeftrata deledatione Divi- 
nitatis asternas , tasdio noftrx infirmitatis eft affedus. Fuifie in Chrift» 
iram indubitatum eft excap. 3. S, Marci, ubi legimus , eum circumftpe- 
xifteadverfarioscum ira, & contriftatum effefiiper caecitate cordis eo- 
rum. Timofem locum habuifle demonftrant SS. Evangeliftae foannes, 

& Lucas , qui Chriftum paventem & turbatum fine ambiguitate pro- 
dunt. Quid enim i fla verba : Pater , fi fieri potefi , tranfeat a me Ca- ; 
lix ijie ? Quid enim i fla , nifi inbelliduce pufillanimorum trepidationes? 
aegroti vox eft in medico : imo eous que praevaluit, quas fortis eft, u-t 
mors, diledio, ut triftem Dominum Angelus confortaverit. Nomi- 
narim autem concedo etiam in hominum Salvatore eum timorem, qui 
pudor , five verecundia appellatur , nec primus fum , qui poft Dodorem 
mellifluum eam pudoris materiam , quam ex corporis minatione contra- 
himus, (prxfertim fi eas partes pateant, quas natura velatas voluit , ,> 
Chriflo in cruce pendenti non defuiffe affirmo. 

Quibus autem contrarius error adferibitur de pafftonibusin Chri- 
.fto eliminandis , non eo , ut aequum efUenfu fuerunt inteHedi. Refpuit 
has in Chriflo S. Hilarius , fi i li c fecundum deitatem (pectetur ; ad mi*- ! 
tit tamen in humanitate contra Arriartos, cum quibus confligebat, qui- 
que verbum in divina natura doluifte contendebant, edque omnia fin$- 
ftre detorquebant , quas de Chrifti doloribus fcriptur» produnt. A 
probro hoc fanftus vir facile purgatur a]) iis, qui ejus feripta evolvunt, 
ubi commentariis in pfal. jq . fpfendidiliimefeab hac calumnia fic vin- 
dicat: paflusergo eft Deus, quia fe fu b jecit voluntarius paffioni , fed 
fufeipiens naturales ingruentium in fe paffionum, quibus dolorem pa- 
tientibus necefle eft eas inferri, virtutes, ipfe tamen naturi fu& non ex- 
cidit, ut doleret. Ratio autem , qua dolorem a* Chrift o patiente flibla^ 
tum volunt , pro refutatione- aliud non meretur , nifi contemptum^ 
non enim invitus patiebatur , fed volens, ut noftro bono eonfuleret; 
Neque tamen non patiebatur , ficut aegrotus fumit amarum pharmacum,, 
ut fimitati reftituatur, & tamen ejus amaritie maI6 afficitur.. 



Cefpi- 



Vtrum paffiones fuerint in JS fu Chrifto. tof 

Celpitant etiam , qui iram & Chrifto excludunt , quafi Scriptura tan- 
tam in eo manfaetudinern celebraret , ut ne calamum quidem quaffatum 
eflet confracturus, Peffim£ interpretantur, quafi omnis ira vitio facda- 
retur , & fi mediocritatis fines non excedat. Intra rationis gyrum con- 
tenta modum honefti oblervans ab Ariflotcle infignitur , qu6d fit fateUi- 
tium rationis , & cos fortitudinis : Proinde lummopere decuit, irL. 
\ Chrifto tam arduis laboribus intento , relidere affe&um ad eos ade6 
commodum, 

Hallucinantur quoque , qui timorem in Chrifto k fynodo damnatum 
arbitrantur ; refellitur ibi Theodorus Iblum , quod Chriftum purum ho- 
minem ftatueret, cenfueritque , illum non potuifle timorem aut prae- 
venire, autfrcenare, fedin eo fines exceftifte, ut explicatiffim£ videre 
eft ex verbis ipfius S. Synodi. Quterit enim , quomodo timorem in paf- 
fione fufeeperit ? quid vehementioribus orationibus ad imminentem 
neceffitatem indiguerit , quas cum magna, & clamofa voce , cu-m pluri- 
mis lachrymis Deo referebat; cur ex immenfa trepidatione fontes fudo- 
ris emiferit fanguinei ? quid denique Angeli adventu , & vifitatione 
egebat reficientis in experimento malorum, confortantis ejus alacrita- 
tem , urgentis ad patientiam , & tolerantiam oftenfione futuri fru&us , 
& futura? glorise ? quid heee omnia , nili quod verum aliquem timorem 
Chriftus expertus fuerit ? denique» fi qui alii tentafie videntur paffiones 
Salvatori abjudicafle , ncimpegifie ecs dicamus, fumendi funthoclen- 
ffi, quod pathemata non neceffitate aliqua naturali ingruerint, fed iple 
eadem cum voluntate libera fufeeperit , adeoque parfio nec non fuerit 
pallio , nec tamen naturam paffionis exercuerit. Hoc tunc vel maximC 
videtur contingere, cum motus fenfibilis patientem velit , nolit, ad do- 
lendum poteft compellere; cum juxta impetum , quo ifte luperveni- 
ens ingravefeit , ille vel animo , vel corpore contabefcit. Hanc autem 
vim motus fenlibiles in Chrifto nequaquam adhibuerunt, cum eorum., 
amaritudo adversus fimclillimam perfonam praevalere non potuerit, quia 
etfi appetitionum ftimulatio fuerit gravis, & multiplex infii&a, ille ta- 
men nonnifi quando , .quantum , & quomodo voluit , eft afflidlus. Un- 
de non usque adeo mal£id, quod fenfit , dicitur quodammodo non. 
fenfifle , 6 1 vim poenae ftevientis , fine fenlu poenali excepifte ; qui vide- 
tur non fentire poenam , qui e& non gravatur , & videtur non gravari, 
qui voluntatis imperio gravedinem moderatur. 

Maxim£ vero decuit Chriftum ver£, &non tantum apparenter, 
affedtiis fenfibilis fufeeptio ad veritatem myfterii incarnati detegendam, 
& oftendendam convenienter ipfi fa&am collationem appetitivse facul- 

O tatis. 



I o6 *■ ^Tars. I. ‘Dijjert . XI. 

tatis. Si enim naturam humanam ver& integram fortftus eft , & non 
tanquam phantalma nobis illufit, debuit non carere apetitu fenfitivo. 
Sic autem femper judicavi, facultas , quae non erumpit in a&um caetero- 
quin non dedecentem , otiofa videtur, &fruftra: igitur congruentifll- 
mum fuit, ut humanis affectionibus , prout tamen defe&ibus expertes 
funt, locum prafoeret. Infigneplan£ hujus rei teftimonium prcebet Au- 
guftinus Lib. 14. de civit, cap. 9. Quamobrem etiam ipfe Dominus in 
forma fervi agere vitam dignatus humanam, fed nullum habens omni- 
fio peccatum adhibuit pafliones , ubi judicavit effe adhibendas : neque 
enim , in quo erat verum hominis corpus , & verus hominis animus , 
falfus erat humanus afFe&us, Aliud fundamentum petitur ex eo , quod 
Chriftus alfuroptione , acfan&ificatione aflfe&ionum , quas funt in no- 
bis omnium prop£ malorum fcaturigo, praebuerit (e eximium exemplar 
ben£ compofitorum affe&uum , sieque obftruxerit in nobis caput proflu- 
vii iniquitatum, noftrbsque morbos fanaverit. Confidenter ergo dicen- 
dum non exuDfle in ipfo triftitiam ; non tulifle tantum ftuporem vulne- 
rum , fed etiam dolorem, ut fortitudinis haberet laudem , nbsque eru- 
diret, ut, qui in Jolepho Aegyptiaco didiceramus carcerem non timere* 
futuras mortis triltitiam vincere difeeremus inChrifto. Sine haefitatio- 
ne pronunciandum trepidalfe adveniente hora mortis , ut non mod6 
paffio corporis, fed etiam cordis affe&io pro nobis faceret; & quos vi- 
vificabat mors , timor robuftos , moeftitia lastos, & taedium alacres red- 
deret, aedefolatio confolatos. Quomodo enim illum imitaremur , ni- 
li iit hominem fcqueremur ? multi certi: mortuum non crederent, nifi 
morituri triftitiam comperiflent. Accepit ergo aegroti infirmitates, ut 
infirmitatibus virtutem perficeret ; & , qui hominis carnem propterea 
mortalem aflumpfit , ut mortalibus plenam conferret immortalitatis 
gratiam. Hominis animam cum infirmitatibus fuis fine tamen crimine 
lufcepit, ut noftris animabus impenderet medicinam» Vulneratus efi 
propter iniquitates nofir as , quod proprium carnis fuit, quando jiefun- 
dfi latus lancea fuit apertum. Infirmatus efi propter Jcelertt, nofir a * 
quod eft animae , cujus pro nobis infirmitates fufeepit, 

$. 11. 

Qua peculiaria fuerint Chrijlo circa pafsiones. 

Q Uemadmodum autem illi in fide vacillant, qui praetextu quodam ve» 

nerst- 



Vtrum pAfJiones fuerint in j Chriffo, j 0 y 

«erationis partiones Chrifti illufiones , & impofturas dicunt , & reve-; 
rendo hoc fu6 obfequio fundamenta falutis concutiunt : ita ex alia par- 
te cautio adhibenda eft , ut relinquatur intafta majeftas Redemptoris , 
& dum idem partionibus fubijcitur, adhibenda eft cura, ne affe&uum 
nstvis fubijciatur. Nimia enim eflet temeritas , credere velle , partiones 
in illo non fuifle k noftris fordibus delicatas, ad quas noS virtutibus in- 
digemus. Primus noftrarum partionum defe&us ex eo adverfatur h©- 
nefto , quod infeliciter absque fatu fobolefcant , & rationem liberam 
praeveniant ob pernicem phantafiae noftrce mobilitatem ; appetitionum 
autem fcnfitiyarum fames (it quafi rabida, circa efcam boni fenfibilis in- 
honelti per imaginationem prcducentem propofiti, Tam fuMto infiir- 
gunt, ut etiam fapientiores.nec praevidere, nec impedire poflint eorum, 
impetus; tam delicati dormitant, ut murmure tenuirtimo excitentur * 
ita ardenter propendent ad bellum , ut ad primum tympani fonitum ar- 
ma corripiant, & propriae telluri talem ruinam inferant , quam non ar- 
matus hoftis externus. Hae ergo cupiditates , quae rationem antever- 
tunt > a Chrifto penitus funt amoliendae. Non affero afte&us qucscuri- 
que appetittas fenfitivi non potuifle , aut debuiffe in Chrifto naturalitet 
exfurgerepofito objedlo fenfibili , v, g. dolorem pofita objedi difeonve. 
nientis immiftione; ifte enim ex neccrtitate exfurgere debuit, nifi ratio 
praeveniens eum intercluderet. Quod igitur Chrifto lingulare tribuo , 
illud eft, pathemata quatenus in nobis moraliter noxia, "hoc eft, qua- 
tenus in quibusdam circumftantiis inftigarent ad aliquid ex fe inhone- 
ftum,fi voluntas confentiret; aut quatenus in nonnullis occafionibus, 
nifi cohiberentur , fegne redderent, ac difficile honefti exercitium ; has 
partiones non prius in novirtimo noftro Adamo fuiffe excitatas, ac in 
primo , nifi ratio pofitiv£ eas permifirtet, autadvockrtet: ea vero exor- 
tum prohibente , nunquam exfurrexiffc, contra quam nobis evenit poft 
Adami naufragium. Cum igitur Chriftus nobiscum degeret , fuit tunc 
quidem inter mortuos , fed liber, fuit inter parvulos , fed magnus , in- 
ter infirmos, fed validus ; fiquidem ipfe femetipfum turlKivit,\it Joan- 
nis it>, dicitur : ipfe oblatus eft, quia ipfe voluit , & omnis ejus agri- 
monia de. voluntate fuit , non de neccrtitate. Nec folum hujusmodi 
partiones januam anima? fanSirtimn? nunquam inopinati pulsaruut, fed 
quando etiam jubebantur aderte , id non nifi gravibus de caufis contin- 
gebat. Homines a fi e 61: us fuos affigunt obje<ftis eorum amore indignis , 
& fapirtim&ex motivis futibilibus induunt catenas gravirtimas. Incau- 
ta alterius aftione commoventur ad furorem, & fine diferimine majo- 
•rum, & minorum errorum vindi&am fpirant, tam ob verbum afperius, 

Q * qukm 



lot *P4rs 7. Differt . XI, 

quam ob homicidium perpetratum, Sic Confiil Romanus mancipium^ 
brutis devorandum expoluit ob confragum vitrum ; fic Princeps iratus 
inundavit urbem (anguine fiiorum civium , & ut vindicaret injuriam fta- 
tuae vclsere fufa? , vel marmoreae illatam feptem millia hominum vivas 
Dei imagines ad mortem condemnavit. Dolor pro confolatione (ibi 
fculpfit idola , & cum filii non poflent b mortuis refufeitare parentes de- 
functos, ob exccflum amoris & doloris , poft ere&a ipfis maufolaea, etiam 
templa confecr&runt. Denique nulla hominum paflto debitam obfervat 
jnenfiiram : noflrum odium ferocitate excedit injurias irrogatas , quae 
ipfum parturiunt ; amor plus ardet , qukm flamma, a qua accenditur; 
Ipes noftrae magis firma? videntur, cuin tamen debili nitantur fulcro. Alii 
1 ong£ ratione regebat filiusDei pafliones;ut nempe cum caulae nobilitate 
«qui ponderaret affe&us. Non apparebat in eo indignatio , rufi ob inju- 
rias inflictas omnipotenti fuo Patri , vel ad puniendam templorum pro- 
fanationem: amabat perfonam nullam nifi juxta meritum, & ubi perfe- 
ctionem fuo affedtu dignam non invenit , benigno fuo intuitu animas 
amabiles reddidit, effecltque , ut amor eflet caufa & effedtus amoris. 
Non admifit timorem, nili ex motivis graviflimis; & quamvis crucis 
patibulum ad eum incutiendum fuflfeciflet, credo tamen magis animam 
turbatam noftrorum fcelerum, quamfuppliciorum ignominii 

Ex quo altera labes paflionum noftrarum colligitur, quod nempe 
In nobis lex membrorum pugnet adversus fpiritum fine ullis indiciis ; in- 
d^que jugis pugna , & irrequietum bellum exoriatur. Spernunt noftra 
confilia, ficut non curant noftra imperia ; folumque quiefeunt, quando 
diuturnitate laflantur. Haec contrarietas procul cxulavit in Cnrifto , 
jirout patet ex fynodo f. conftantinopolitana, quae anathema efle jubet 
defenaentem , qu6d Redemptor nofterdefideria carnis, ali&sque mole- 
ftias paffus a deterioribus tantum paulatim receflerit , & fic ex profe&u 
operum melior fa&us fuerit. Nihil ergo anima fublimitati virtutis habe- 
bat adverfum , nec difeordia defideriorum gignebat oppugnandam vo- 
luntatum. Nullam talem , five brevem , five diuturnam moram paflio- 
num rationi infeftarum , ejusque pacem labefa&antium, aut nos viato- 
res concutiendum in Chrifto fuifle pleniflim^ verfat origenes tra£t, ;j\ 
expendens , cur Evangelifta de Redemptore non pronuntiaverit trifta- 
tum efle , & taedium concepifle , fed c&pijfe pavere , & tidcTt. Ait 
enim, paffionem in ipfo fadtam non efle fecundum fimilitudinem huma- 
nae naturae ; fed folum principium triftitiae , & pavoris. Videns enim in- 
ftans certamen, quod non erat ei adversus carnem & fanguinem , fed 
adversus tantos reges terrae afliftentes, & principes congregatos in unum 



ZHrum pefltones fuerint in fu Chriflo . 109 

adversas fc, quantos nunquam ; csepit pavere , vel triflari , nihil am- 
plius triftitiae , vel pavoris patiens , nifi principium tantum. Hoc au- 
tem non contigit ratione alicujus habitds divinitus per fe infufi , fed inter- 
ventu habituum facilitantium appetitui infuforum per accidens , quibus 
conferebatur potentiae appetitivae facilitas ad fequendum rationis du- 
ctum. Maxima vero ex parte hoc contigit per providentiam Dei extrin- 
fecam,& curam Dei fpecialcm ; nullus quippe habitus appetitui immiC- 
fus poteft formaliter excludere motus ejus inordinatos ; cum habitus 
nonfintftupefa&ivi, & inhibitivi operationum , fed earum potius pro- 
fufivi. 

§. in. 

An flantibus ijlis Chrijflus potuerit tentari? 

/^um iftis cohaerere non videtur, quomodo Chriftus potuerit tentatio- 
nibus impeti : tentatum autem fuiffe diferte traditur ab Evangeliftis, 
neque id ejus fanditatem dedecuit. Prima ratio , cur tentari fepermi- 
ferit, eft, ut hominem, quem gerebat, ad noftrx imitationis tempera- 
ret exemplum. Vita enim noftra in hac peregrinatione tentatione ca- 
rere non potuit, nec coronari quis poteft , nifi vicerit, ruee vincere, ni- 
fi certaverit, nec poteft certare , nifi qui inimicum habuerit. Quoniam 
igitur nobis, qui fumus corpus ejus, voluit prsebere exemplum elidendi 
daemonem, &anfam dare confidendi, illuc fecutura membra, quo ipfe 
prxcefilt ; ideo tentari voluit in eremo. InChrifto ergo nos tentaba- 
mur, quia ille de nobis fibi habebat carnem, defefibi falutem: de nobis 
fibi tentationem , dc fe nobis vidoriam : modo nos non foluminillo ag- 
nofceremus tentatos , fed agnofeeremus nos in ipfo etiam vincentes. 
Poterat a fe diabolum prohibere ; fed ii non tentaretur, nobis vincendi 
magifterium non praebuiffet. 

Congruum etiam fuit, Chriftum tentari , ut iisdem lineis, quibus 
perierat primus Adam, per fecundum falus reftitueretur. Cum enim 
primus Adam adhuc in inviolata Dei imagine perduraret , devolutus 
cft in gaftrimargiam , cenodoxiam , & fuperbiam ; gaflrimargia enim eft, 
qua interdidi ligni praefumit edulium ; cenodoxk eft , qua dicitur, ape- 
rientur oculi veftri: fuperbia, qua dicitur , critis fient Di} [cientes ho- 

num , & malum^ Hac tripartita tentatione Salvatorem legimus tenta- 
tum fuiffe ; gaflrimargia , ubi fuggeritur ; dic >ut lapides ifi i panes fiant; 

O 5 ceno- 



IIO 



Pars 1. Differt. XK 

ccnodoxia, ubi de pinna templi admonetur, ut fe deorfum mittat ten- 
tandi gratia, utrum ab Angelis fufcipiatur; fuperbia , ubi in monte con- 
ftituto offenduntur omnia regna terras , & horum gloria , quae omnia 
promittuntur, fi cadens adoraverit. Sic igitur iisdem tentatiorium li- 
neis eft appetitus , quibus primus Adam fuit m ruinam pertradus, Por- 
ro quantumvis his tribus tcntationibus pneci^puC intenderit expiorare 
Divinitatem Chrifti , de qua ob multa indicia ambigebat ; nihilominus 
intervenit admixtio pelledtonis ad peccatum , quod femper in testatio- 
nibus quatientibus dasmon fibi pro fcopo proponit. 

Longi tamen diverfa via fuit Chriftum tentandi , ab ea , quam ten- 
tator inire confuevit ad nos corrumpendos. Nam in nobis tentatio- 
nes cientur, concitatis diverflmodi paftionibus a daemone, abutente 
complexione noftra corporea, & adhibitis aliis artificiis , quibus fcintil- 
las in nobis , imo incendia vel renitentibus excutit,& adurente fumo 
commaculat. Nec robuftis adeo machinis fatana? laborandum eft, ut 
aliquid de fua fpurcitia immittat , quce ex carne putrida per fe ipfarrL, 
cum abominabili nautea feri perpetuo fcaturit. Affiduae iHufiones ubi 
viderint animam minimi occupatam , & ad lui circumfpedioncm minus 
follicitam circumvolitant velut fuci in favo apum ; continuo importu- 
nos edunt bombos, coguntque nos in his mufcarum populis abigendis 
perpetuo laffari. Hi autem nefarii motus-, qui tam audader nos ad ma- 
lum proledant, funtcue prolufiones ad peccatum , tametfi fedufo con- 
fenfu innoxiae-, in Chrifto non profiliebant fponte fua, nec extrinfeco ar- 
tificio , complexione corporea irritata, aliisve malorum incentivis adhi- 
bitis enafeebantur : fed tunc tantum excitabantur , cum advocabantur, 
nec erumpebant nifi fign6 per rationem fuperiorem dato. Quare pro- 
pofitus modus tentandi in Chrifto non habuit locum, fed ille tanturrt. 
admitti poteft , qui peragitur per meram exteriorem fuggeftionem, & 
objedorum propofitionem realem vel vocalem. 

Hanc de externis tantum fuggeftionibus , & non per internos ma- 
tus doctrinam aureis verbis exponit S. Gregorius, quando tres tentatio- 
num modos diftinguit ; nimirum fuggeftionem , deledationem , & con- 
fenfiim : refirtque nos plerumque in deledationem , aut etiam in con- 
fenfum labi , quia in carnis peccato propagati in nobis ipfis gerimus , unde 
certamina toleramus. At vero Deus , qui in utero virginis incarnatus 9 
mundum fine peccato eft ingrefius, nullum criminum fomitem contra- 
xit. Tentari ergo per fuggeftionem potuit, fed ejus mentem peccati 
deledatio non momordit ; atque ide6 omnis diabolica tcritatio de foris 
fuggerebatur , non intus nafcebatur, Pulchri vocat tentationem perde - 

lecta- 



Utrum p a jfioms fuerint in fSfii Chrifto. i 1 1 

fcB (itionem, qua abftrahimur,& a propria illicimur concupifcentia, a- 
gro mortalitatis noftrx has per fe ipfum urticas proferente. Tentatio 
ver6 per fuggeflionem in nobis plerumque eft interna : cum (cilicet fa- 
tan idoneorum humorum commotione fpecies ad tentandum opportu- 
nas prius quali fopitas fufcitat, & ignem concupifcentix antea fuppofi- 
tum dolofo cineri vegetat , non absque aliqua prxguftatione peccati in- 
de progenita. In Redemptore noftro tentatio per fuggeftionem fuit 
mer£ externa, qualis eft in nobis ea , qua per accumodum obje&orurrL, 
fenfibilium applicationem proritamur ad malum. Sed in nobis vel invi- 
tis excitantur motus aliqui, qui, fi prorfas defit aflenfus, funt innoxii : 
fi autem rudimentum aliquod auntaxat aflenfus interveniat , procreatur 
culpa levis , quo tamen via munitur pleno afienfui , ac ruinae fan&itatis. 
Sumam huius difcursus fic accipe. Non admittitur in Chrifto tentatio 
per confenfum , neque tentatio per dele&ationem intrinfeco incentore 
nata, vel quae eft per internam fuggeftianercw 

$ IV. 

Ex qua pajsione ortus fuerit (udor [anguineus 

Cbrijli ? 

C Anguineum fudorem , quo facratiiTimum Chrifti corpus iminente pak 
fionis tempore perfufum legimus , ver£ contigifle credo ,& profiteor 
contra infanientes nonnullos fe&arios , qui jure infignis impudentiae 
convincuntur, qu6d effedum in ipfis facris paginis proditum, commen- 
ti arguere, ipsumque Evangelium ea narrationis parte truncare non e- 
rubuerint. Ut vero caufam Tlupendi huius effedtus aperiam , fuppono, 
duplici ex ratione fanguinem per poros corporis emitti eo fer£ modo, 
quo naturaliter fudor effunditur. Et primo quidem , ficut fudor aquo- 
lus , & fimpliciter di&us , vel caloris efficacitate per latentes exprimitur 
poros , vel absque caloris impetu per virium , & virtutis contentivx im- 
becillitatem emittitur., ut contingit in fudoribus , quos fyncopticos ap- 
pellant , aliisque frigidioribus : ita fudor fanguineus ex utraque hac cau- 
la emanare poteft. Sic fcribit M.ichae ‘1 de Palacio in cap. 18. Joann. e- 
nar. $. fub finem , quendam nobilem Pincianum cum capite minuendus 
eflct , fanguine fudaiTe Sic Benefinus de medela occultorum morbo- 
rum refert , fe hominem vidific , qui ad certa temporum intervalla ex 

late- 



1 1 2 'Tarsi, Differt. X l. 

latere fano, & integro fanguinem mittebat, ultro fidente (anguine at- 
que adeo pons naturaliter fe laxantibus ad fanguinis fluxum, & fe com- 
primentibus adcoiiTiftentiam» donec fcifla vena hepatica falutem attulit 
Utrumque hujusmodi fudorem fanguineum tribuit philofophus com- 
plexioni vitiatae. Ita enim habet Iib. 5 . hift. cap. 1 5). Si J mgui* imvL 
dicehumejcit , morbus mfeJUt ; ftc enim in fpeciem fkniei diluitur , 

Adeo fer e fc it , ut jam nonnulli fudor e cruento exfudarint. De altero 
ita loquitui lib. 3. de part. cap. f. Nonnullis Accidit , ut cruentum ouod- 
dum excrementum e xf udarent propter vitiatum corporis habitum , 

Sudor tamen ifte non in omnibus ex hac caufa proficifcitur; ubi enim 
deficit materia, nec fanguis admodum eft aquofus, fed per magnitudh 
nem paflionis magis attenuatur, accidere poteft, ut fanguis effluat per 
coipus fpongiofum , & rimofiim, & omnino ob vehementiam fecer- 1 
natur. Sic deficiente Iadte, fi nimium per fu&ionem extrahitur r fan- 
guis elicitur , quia vena? , qua? funt fanguinis conceptabula , toto cor- 
pore fparguntur tanquam tubi ad deducendum benignum humorem, qua 
uni ver fa? partes rigantur. Si ergo interveniente extraordinario teftu ca- 
lefiat , & rarefiat fanguis , forks expelletur per cruentum fudorem. Sic 

feribitui vii ubertate fanguinis ,&?pra?fervida temperie pra?ditus, txitio- 

dica ad ludum applicatione non femel , fed fiepius fudaffe {anguine p lic£t 
ludus vehementem intenfionem non exigeret, nec efTbt periculum magni* - 
difpendii ex colludentium vi&oria. In hanc ultimam caufam refero fan- 
guinenm Chriffi fudoiem, Neque enim ille oriri potuit ex tempera- 
menti corruptione , vel cutis nimra tenuitate , aut virtutis retent i va? im- 
becillitate , qui omnes deFedtus a Chrifti corpore optime conftituto funtr 
femovendi : neque nafei potuit ex mera triflitia, qua? potius fanguinem» 
ad cor traxiffet , quam foras propulsaftet. Igitur natus eft ob extraor- 
dinarium a?ftum,. qui fanguinem rareiccit, & ad exteriora membra pe- 
pulit , in ftio quidem exitu tenuem, paulo poft tamen vi externi frigoris 
iterum condenfatum. 

Ardor autem ille vehem en tifii mus fecutus eft in Chrifto poft imma- 
nem triftitiam , qua? eum primo adeo gravavit , ut usque ad mortem af- 
fectum fe maerore fateretur. Ea enim triflitia aliquamdiu conflictata eft. 
cum generofo audacia motu, infurgentis adversus imminentia tormen- 
ta triftitiarn inducentia ; qui conflimus agonia? nomine donatus eft h fa- 
cro codice , aliquamdiu a Chrifto habenas affectibus laxante fufeeptus 
eft , donec heroico impetu fuperavit audacia , & eredtio mentis. Unde 
tantus in fandtiflimo Chrifti corpore ceftus exftitit , ut fanguis, quens 
prius timor ad cor retraxerat > calefactus , & rarefactus ex omnibus 

parti- 



<>An fuerint pAjJionesin fiatu innocentia ^ II j 

partibus exfudaverit per venarum rimulas & poros ardore laxatosT Ad* 
ftipulatur noftrsehuic fententiac philofophus fed. 2, problem. q. 26. ubi 
qucerit, cur in luda, five agonia fudent pedes , & partes alias admodum 
frigidas , & in aegris omnium maximi operimenti egentes. Problema 
enim hoc more folito per interrogationem fic diffolvit: an quia agonia 
non efl caloris transmutatio (quemadmodum in timore ex fupernis ad in- 
feriora ; quare etiam timentium ventres folvuntur ) fed ejus potius aug- 
mentum, quemadmodum in ira ? igitur ex interna luda, ficut fudor 
aqueus , ita etiam diffufio fanguinis exoriri poti>'t, nec alia illius caufii 
potefl excogitari, 

DISSERTATIO XII. 

An fuerint p-afliones in ftatu innocentis, vel etiam 
in ftatu purae naturae , & cujus indolis illae fuerint? 

I ‘ ’ §. 1. : 

Explicantur dtverfi flatus. 

P Er flatum hfc intelligenda efl certa vivendi conditio , in qua homi- 
nes fecundum ordinem Divinas providentis, aut fuerunt confti- 
tuti, aut faltem conflitui potuerunt, Omiffo flatu viae ,. qui tunc 
dari dicitur j quando creatura rationalis tendit ad pofTeflionem ultimi fi-, 
nis , feu flatum patriae, qua beati fruuntur in caelo, ad alios intentioni 
noflra? magis accomodos pergo. Hi autem vulgo nominari folent, pri- 
mo flatus puras naturae, quilLcdexfliterit nunquam, fupponitur tamen 
efTepoflibilis , £flque imprimis neceffaria illius cognitio ad exterorum 
intelligentiam hauriendam. Tum fubfequitur flatus naturas integrx , act 
deinde flatus juflitix originalis , ac tandem flatus naturae lapfx , ejusque 
poflmodum per Chriftum reparata?. Status pura? omnino natura? ille au- 
dit, in quo homo quidem inftrudus fuiffetperfedione effentiali, & facul- 
tatibus illius natura? congruentibus , cum adjundo Dei concurfu , & 
providentia circa illum occupatft ;pra?ter ha?c tamen dotatus non fuiffet 
I donis aliquibus natura? de fe indebitis , ac proinde ordinaretur non nifi 
finem naturalem , nec media alia ipfi fubminiflrarentur, quam oppor- 
| tu na adbeatitudinem naturalem. Statum natura? integra? implet ille, in 

P quo 



1 14 ?*rt t,- Differt. X 1 U 

quo uftaomnes facultates naturales, apparet in homine fpeci alis prae- 
rogativa, quae confideret in carentia fomitis , & efFraenatas concupifcen- 
ticE ; feu inperfeCa fubjeCione appetitus fenfitivi ad rationalem , ita ut 
inferior contra fuperiorem moveri , aut rationem praevenire non permit- 
tatur* Cum enim ex difTidio duplicis appetitus natura humana difficul- 
tatem, & repugnantiam ad bene operandum patiatur maximam, fi pax 
acceflerit , & concordia , cenfetur tunc ita perfici , ut redi , non autem 
quafi cfaudicando in moribus progredi valeat ; ac proinde vox illa inte- 
gritatis vifa eft idonea ad iftius perfeCionem fignificandam. Huic pro- 
ximi accedit datus innocentiae , & juditiae originalis , qui primis nodris 
protoparentibus obtigit , quique praeter natura: integritatem involvit 
primario gratiam fanftificantem , quae vu!g6 in facris litteris juditia ap- 
pellatur, e6 quod maxim£ conftituat hominem reCum in ordine ad De- 
um* Accomodatur etiam illi nomen juditiae originalis , quia fan&ita- 
tem illam cum aliis donis protoplaftis acceperunt , utad pofteros per ori- 

t inem , id ed , per generationem naturalem k fe propagandos transfun- 
erent, nifi transgreffio praecepti Divini obditiflet. Quod podremum 
quidem contigit, atque ita fucceffit ille , qui cum proprietate datus na- 
tura lapfae , feu per peccatum corruptae exprimitur , & in quo lapfus 
Adami non tantum fuit perfonalis , fed potius capitalis , & totius natu- 
rse humanae. Quamobrem ipfe cum poderis orbatus fuit omnibus prae- 
rogativis , quae datum innocentiae illudrabant, sicque fublatk juditik 
©riginali , quatuor haec vulnera naturae humanae per peccatum Adami 
infli&a fuerunt ; primo ignorantia intellectis ; malitia in voluntate ; con- 
cupifcentia in appetitu concupifcibili ; & infirmitas in irafeibili; quibus 
accedit in corpore mortalitas , & pravi morborum affe&us. 

Tam longum tempus elapfum ed , ex quo ornamentis innocentiae 
fuimus fpoliati, utnon riifi obfcura nobis idea de illo remanferit; & nifi 
Deus continuo pergeret punire peccatum parentis in filiis, jam una cum 
memoria excidiffet omnis fenfationodroruin vulnerum. Nonpodumus 
quidem ad vivum deferibere nec delicias loci , qui Adamo pro aula fer- 
viebat, nec perfeCiones animae, aut corporis, quibus in datu juditiae 
fruebatur ; obligamur tamen admittere, locum ubundade omnibus, qui- 
bus avaridimadefideria ad fatietatem adimplerentur, & exulkffe °m nc 
illud , quod quacunque ratione poterat quietem fuccutere, juxta i.lud 
Augudini : abfitenim , ut illabeatitudopoflet , aut in Joco illo non ha- 
bere, quod vellet, aut in fuo corpore , vel animo fentire , quod nollet. 
Paradifus nec admittebat ardores sedatis , nec frigora hyemis , femper 
dives fruCibus autumni , & plenus deliciis vernantis jvftatis, Noru 

aderant 



zAn fuerint p affines \n fatu innocentia. 



u$ 



terant tumultus, qui efTent componendi 5 non inimici , qui impugnan- 
di ; non infortunia , quae timenda. Omnes creatur* unanimiter con- 
fpir^runt in fervitutem hominis, bruta omni fubmiffione venerabantur 
illius authoritatem, ac ficut fupra terram null* germinabant fpin*, uc 
aliqui indicant , fed mera fuccrefcebant gaudia, ita fer* in mediis fylvis 
omnem exuerant ferocitatem. Caeli ipfi non poterant demittere , nili 
felices influxus , nec fidera alio , quam benigno, & faventi nos intuita 
fuiflent afpe&u. Conftitutio humani corporis tam erat excellens , ut 
lanitas nunquam alteraretur, & , fi fort£ temporum injuriis fubjaceret, 
foloefu fru&tis de ligno vitae novo inftaurabatur vigore, quo rebullior 
reddebatur adverfus quoscunque infultus. Erat immortalis non qui- 
dem exfua natura, fed per gratiam, cogtofcebatque homo non pofte 
peccatum vit* infidiari , nifi ipfe aditum aperiret infeliciflimo innocenti* 
deftru&ori. Nec anima debebat invidere haec bona corpori , cum etiam 
ipfa frueretur felicitate non minus seftimabili : nempe fcientik rerUm na- 
turalium infusi tant& , ut occultiflima quaeque cognofceret. Videres 
in illa memoriam oblivionis incapacem , voluntatem ad ordinatas (olunt 
inclinationes propendentem , affe&us omnes ita rit& compofitos , ut 
nihil illius quietem poflet interpellare. 



Status innocentia k pafsionibus non fuit immunis. 

Twl On credo , me offenfionis anfam praebiturum Theologi* Magiftris , fi 
JLN aliquid de felicifiimo hoc flatu protulero , quod veritati confenta- 
neum judico. Ita autem fentio. In fortunatifiima illa conditione, quam, 
nefeio , ar\ dicendi fimus potius perdidiffe,vel projecifle ; in illa, inquam, 
conditione tamen pafliones non defuerunt. Sicut enim homo defenfus 
gratia originali immortalitatis robore erat inftru&us, quamvis cx corpo- 
re compofitus mortalitati eflet expolitus ; ita videtur pari ratione infe- 
rendum, paffionibus fulfle obnoxium , e6 quod purus fpiritus non effet, 
quamvis ili* fuerint pacatiflim* , & a rationis norma penitus cicurat*. 
Ut vim hujus argumenti melius perfpiciamus , ponderemus explicatius 
principium , unde confequens derivatur, & ftatim patebit, hominem ab- 
jiciendo gratiam potuiffe morti fiiccumbere,& immortalitatem magis 
fuiffe donum a coelo defeendens , quam natur* proprietatem. Si reve- 
ra immortalitas hominis ad illius integritatem pertineret , opus non ha- 




V 2 



buiffet 



tl6 Tursi. Differt, XI 1. ' 

,buiffet alimentis , & neceffarium non fuiffet privilegium , ut liberaretur 
a malo , quod non erat pertimefcendum, Igitur cognofcimus, eundem, 
ficut indiguit cibo ad vitam con(ervandam,ita eandem perdere potuiffe; 
& quia vita debilis redintegranda erat auxilio fru&uum miraculo exco- 
ctorum, (equitur , eum a morte non fuiffe immunem , & vitam illius x- 
qu£ indiguine remediis obdantibus , ac nodram, Verum ed, hujusmo- 
di remedia fua virtute fuperkffe noftra , & operata fuiffe efficacia lingula*- 
ri, & validiori , ita ut vitse curffis nunquam tam funedo fine terminatus 
fuiffet, ac noder : verum etiam ed , fuiffe eliminatam omnem corporis 
k corruptionem , fed fatendum pariter ed , fi homo talibtis remediis ufus 
non fuiffet, a calore naturali abfumendum fuiffe humidum , ut vocant : 
Philofophi , naturale, & feneftus indifpenfabiliter illum ad confinia mor- 
tis protrufiffet. Ab hoc, quafh parum abfitHipponenfis Antides, patet 
luculenter ex lib, i, Quted. vet. & novi tedamenti , ubi fcribit : Non cor- 
pus ejus tale erat , quod dijjolvi impojjibile videretur , fedgufius arboris 
vita corruptionem prohibebat . 'Denique etiam pofi peccatum potuit 
indijjolubilis manere >fi modo permijfum ei effet edere de arbore vita. 
Si igitur Adamus naturaliter k morte exemptus non fuit -ob annexum fi- 
bi corpus, etfi morti nonfubjacuerit un&us balfamo divina* gratite ; dici 
aeque poterit illum non omnibus padionibus caruiffe, eo quod anima cor- 
poreo ergadulo fuerit mancipata. 

Solum igitur datuendum,manfuetiores tunc fuiffe paffiones , a judi- 
tia originaria (anatas has tegritudines timuiffe Adamumin datu innocen- 
tiae, fed timorem natum non effe fine ratione; fpe in varia abdudluim 
fuiffe, (ed (pem idam fundamentd non deditutam. Credo equidem, , 
non omnes in Adamo paffiones locum inveniffe,eo quod animam ad 
quietem ordinatam infedare non potuerint illi affeCtus, quorum prteci- 
puum munus ed fana confilia praepedire , aut perniciem advocare ; non_ 
dico , cor illius fuiffe occupatum triditia , aut defperatione, eo quod ma- 
lum ipfi appropinquare non potuerit , & inundatus folum gaudiis , maero- 
re, folis miferis proprio, caruerit. Interea tamen cert& exidimo, cum 
perlpiceret fe fubjechim legibus a fuprema Majedate fibi impofitis , fubin- 
de (pem ipfi blanditam fuiffe, vel timore abderritum, ant ab utroque af- 
fe£bu inter repagula debiti officii coercitum. Ita cert£ cenfc°> in infeli- 
eiffimo illo contradfu inter incautam Matrem riodram, & dsrnonSifi in- 
dituto , repertas fuiffe omnes illas paffiones , qua; communiter infurgere 
folent, ubi de negotiis majoris alicujus momenti confultamus , mihique 
perfuadeo, promiffa infernalis fedu&oris arrexiffe illam ad fperanduiru; 
minas a Deo intentatas timore illam perculiffe; pulchritudinem pomi 

vetiti 



An fuerint pafftones in flatu innocentia. I tf 



yetiti induxiffe a d defiderium ; & difficillimum erit concipere, tantam- 
voluntatis immutationem fine ulla corporis alteratione , aut immutatio- 
ne. Atque ho c ‘eft fulcrum , cui innititur aflertio , hominem in ftatu in- 
nocentiae pafiionibus fuifle expolitum , quas nos experimur, cum fuerint 
ipfi metuenda fupplicia, praemiaque relpedanda. Sicut ufus eft fenfi- 
bus ,tanquam inftrumentis corporis fui, ita adhibebat pafliones ad ani- 
mse fuse fundiones* Nec differebant illae anoftris pathematis ex earum 
natura , fed folum magis dociles fe exhibebant rationi, & per gratiam ori- 
ginalem earum rabies , & confufio extinguebatur. 



f^Omparando ftatum hominis poft infeliciflimum Adse lapfum cum fila- 
vi tu ejusdem in puris naturalibus (fi culpam originariam detrahas, ho- 
mindnque folum quoad intrinfeca confideres ) non fiunt in uno ftatu alite, 
aut vehementiores pafliones, qukm in alio ad bona fimfibiliainconcefta, 
experiretiirque ille eandem in utroque pugnam partis inferioris cum fu- 
periore. Videtur hoc fequi ex hac propofitione damnata : Integritas 
prima conditionis non fuit indebita natura humana exaltatio , fed na- 
turalis conditio , quam confixerunt SandusPius Quintus, & Gregorius 
Decimus tertius. Ex ea enim infero fic : igitur tenenda eft ejus contra- 
didoria : integritas primas conditionis , prout illa abftrahit ab elevatione 
naturae humante , fuit indebita naturas humanae. Sed , amabo ! quid eft 
aliud integritas naturae, prout illa ab elevatione praefcindit,quam plena 
fubjedio partis inferioris adfuperiorem ? fi ergo integritas non fuit de- 
bita humanae naturae, neque fubjedio partis inferioris adfuperiorem ei 
debebatur, & quod ulterius concluditur, tales nunc exfurgent ex hoc 
fonte pafliones , quales excitatae fuiflent, fi donum illud removens haec 
mala nunquam interveniftet. Indicant hoc ipfum non obfcur& facrae lit- 
terae GeneC 3. illis verbis ; pulvis es , &in pulverem reverteris. Hujus 
fententias juxta purpuratum Bellarminum fenfus eft : quamquam mea 
benignitate te vald£ gloriofum effecerim , ita ut nec mors , nec alia tibi 
mala formidanda eflent ; tamen ex natura tua mortalis, doloribus, labo- ; 
ribus , paftionibdsque fubjedus eras ; verbo pulvis eras. Et quia dono 
illo me6 fliperaddito es tua culp& fpoliatus , & in ftatum tuum naturalem- 
ecidifti, in antiquum pulverem tam phyficum, quam moralem, tam- 



§. iii. 




afs io net fuerint in flatu pura natura ? 



P i 



1 1% Pars I, Differt, Xil, 

In mortem , qukm in eoncupifcentiam reverti te finam. Sic etiam mira- 
tur regius Propheta pfal. 8. hominem fer^ Angelis aequatum dum inquit 5 
Jpuid ejt homer , quod memor es ejus &c, quafi dicere vellet , obftupePcen- 
tlumeO: , hominem exnatura Tua corporeum, mortalem, animalium, 
ceterorum aife&ibus obnoxium, ad eum honorem, & gloriam evecium, 
ut parum omnino ab Angelis diftaret, Et quid defignant honor , & gfol 
ria,quibus dona primo homini colfata comparantur, nifi aliquid extrinfe- 
cum, & fuperadditum ? de veterum, San&ifllmbrum Patram teftimo- 
niis fi loqui vellem , infinitus effem, Sic enim S. Dfonyfius Areopagita 
libro de divinis nominibus cap. 4. parte 4. loquens , Nec Angelica, ait, 
munera his tributa aliquandopermutata , fed integra funt , penit us- 
que conjpicua. Ex quo Schofaftiri Theologi communem illam fenten- 1 
tiam acceperunt , naturalia in damonibus poft deti&um commiffura. 
manfiffe integra» Si autem in Angelis mafis natura dona inta&a fue- 
runt refi&a , quare multum dubitemus , ut id de homine quoque intelli- 
gamu* ? fic etiam S. Auguftrnus Lib. 4. in Julianum cap. uft. ait rquid eft, 
guflato cib6 prohibit6 nuditas indicata , nifi peccati nudatum, quod 
gratia contegebat ? Gratia quippe T)ei magna ibi erat , ubi terrenum 
& animate corpus befiiatem libidinem non habebat. Jpjui ergo veftitus 
gratia , non habebat in [ito corpore , quod puderet poliat us gratia fen- 
(it, quod (perire deberet. Vides hoc foco femper ab Hipponenfi inno- 
centiam illam , ju&itiam que originalem primi hominis , gratiam appella- 
ri : vides eam indumento , quod fuperadditur extrinfeeus humano cor- 
pori perpetuo comparari. Vides denique beftialcm libidinem terreno 5 
& animali corpori naturaliter convenire, & ideo non cx natura fua , fed 
cxDei favore corpus Adami terrenum, & animale in flatu innocenti# 
caruifie. Accedit S» Ambrofius , qui libro de Elia , & jejunio cap. 4. fic 
fer ibit. Opertus erat Adam virtutum ve tamine , priusquam pr avari- 
caretur , fed t an quam exutus pr avari catione vidit fe ejje nudum , qui st 
indumentum , quod habebat , amiferat. An non iterum veflis appel- 
latio gratuitam innocentia flolam indicat ? 

Addamus hisce argumenta ex ratione petita. Conflat, naturale e£ 
fe corpori animaFi fenfibuS', & appetitu pradrto inclinari versus bonum 
fenfibile : naturale efle fprritui rationali concupifcere bonum fbirituale, 
ac rationale: quare fi ex corpore animali , & fpiritu rationali una natura 
completur, ingenitum huic compofito erit diverfas, & inter fe pugnan- 
tes propenfiones elicere. Quocl igitur primi parentes noftri ante fata- 
lem pomi efum pugna iM violentiore ,& maxime periculofa diverfarum 
appetitionum caruerint , donum erat natura vires excedens , & non con- 
ditio 



An fuerint pdffiones inflatu innocentia, I It) 

ditio naturalis- Secundo , fi major claretur partionum rebellio in natu- 
ra lapfa , quam in natura pura, tunc harc provenire debuiffet ex morbida 
aliqua qu alitate* At quaenam hujus caufa idonea affignari poteft ? certi 
aon alia , nifi peccatum protoparentis* At vero hoc ineptum eft ad pro- 
ducendam in nos , dcnvandimque hujusmodi qualitatem , quia adus 
manducandi vetitum cibum inaplo protoplafte remanfit, & ideo in aliis 
qualitatem illam morbidam procreare non poteft. Rurfus an ex pecca- 
to primi hominis produda fuiflet naturaliter qualitas aliqua in ejus femi- 
ne , cuivis ineffet venenatam illam qualitatem in appetitu ,fubinde aliam 
in voluntate pofterorum producendi? igitur peccatum in omnibus ho- 
minibus eadem vi polleret , & exteri parentes fcelerum fuorum fece pa- 
riter pofteros inclinarent ex vi generationis naturalis , quod ex innu- 
meris titulis cuilibet difplicere debet. An dices , non virtute generatio- 
nis naturalis , fed exfola Dei voluntate aegritudinem traduci ? at recla- 
mant Scripturae 9 quee conoapifeentix adus noneflek Deo multis locis 
teftantur. ItaD. Joannes eandem affirmat non efle ex Patre , fed ex 
mundo. D. Jacobus feribit: neminem a Deo tentari , fed k fu a concu- 
pifcentia ; 1 exmn concupifces , fanda, & bona line dubio promanat a 
Deo: quomodo igitur lex membrorum, qua: illi repugnat , ell a Deo ? 
quomodo , fi ipfe hosftimulos produxiftet , non effet ille caufa , & Author 
peccati? 

Neque partiones indomitae allicerenuncportuntvoluntatem inten- 
fiore conatu ratione habituum vitioforum , quibus affeda eft in uno 
homine potitis , quam in alio ; haec enim confideratio eft extra rhom- 
bum pnefentis controverfae , cum homo lapfus ratione folius peccati 
originalis non induerit aliquem habitum vitiolum , utpote qui folum 
erumpit per plures adus frequentatos. Quin heri pollet, ut horno quis- 
piam genitus in natura pura, poftea per pravam confuetudinem fibi ad- 
fcifceret intenfiffimos vitiorum habitus, quibus pathemata aeque redde- 
rentur effraenia , ac nunc in homine lapio aequaliter vitiolo. Denique 
tertio , fi vires appetitus in homine poft perpetratum peccatum in felunt 
minores, quam fuiffent in natura pura, hocloliim accidere poflet per 
ablationem alicu jus boni intrin feci in ea facultate; vel per introdudiq- 
nem cujuspiam qualitatis nocivae; ve! per imminutionem inclinationis 
naturalis ad honellum. Qua enim vft alik deterior flatus exponi poteft? 
At vero nec potuit detrahi anima, nec corpus auferri fine totius homi- 
nis deftrudione* Non fecundum ; quia qualitatem illam prorfus com- 
mentitiam erte nunc primum oftenfum eft. Non denique tertium ; quia 
etfi per quodlibet fcelus luperinducatur aliqua pronitas ad fcelus fimile 



120 



Pars 7. ■ Differt. XH. 

tn futuro perpetrandum ; haec tamen major inclinatio tantum oritur e£ 
fpecie relida , quae fucceffive augmentari potuiffet in ipfo Adamo non. 
autem modo in illius polleris. Addo tantum hoc, quod fi per admiffum 
delidum intrinfecam corruptionem humana natura palfa fuiffet , tunc 
janua aperietur afferendo , per plura , & iterata crimina poffe ex tofo 
congenitam naturam deperdi. Credo autem , cum.Hipponenfilib.de 
Spiritu cap.28.hominem etiam extreme impium fine aliquibus bonis non 
inveniri. Credo cum eodem nullius animam adeo effe perverfam , inu 
cujus corde Deus non loquatur, qute locutio interior locum non videtur 
habere in eo , a quo omnia naturalia intrinfeca excluduntur : credo deni- 
que in ipfis damnatis remanere , naturalem inclinationem ad virtutem., 
fine qua in eis remorfus conficientia vix fialvabitur. Igitur videtur mul- 
tipliciter manifeltum, paffiones nunc ex fie non parturire peculiarem dif- 
ficultatem ad peragendum bonum , & malum evitandum , quse non etiam 
in ftatu purae natur je emerfiffet. 



§. IV, 

Quomodo homo per peccatum fuerit vulneratus in 

naturalibus ? 

CEd qua ratione nos in hac lententia exponemus fimifituefinem illam k 
D. Luca nobis propofitam hominis ficilicet deficendentis ad Hierufia- 
lem qui in latrones incidens non fiolum fipoliatus vehibus , fied etiam im- 
politis plagis fiemivivus fiuitreliiflus ? huic enim Patres communiter com- 
parant hominem poli Adas Iapfum , voluntque hominem a fede gratia? 
dejedlum , non modo fpoliatum fiuiffe gratuitis donis, quae vehium ex- 
trinfecarum nomine intelliguntur ; fed advertunt etiam, in naturalibus 
vulneratum fiuiffe. Nodus ille adeo difficilis non ell , ut praeunte Do- 
lore Angelico folvi nonpollit, qui i. i. q. gp. art. in corpore con- 
cupificentiam lanatam effe docet per jullitiam originalem , qua jultitia 
poli peccatum perpetratum potentiae naturales fuerunt dehitutce: addi- 
turque : & ipfk deftitutio vulneratio dicitur natura. Quod non ita 
cum Calvino , Luthero , janlenio , & horum gregalibus ell accipiendum,, 
quali juhitia originalis ideo dicatur naturalis, quod debita fuiffet; fed 
quia fuit fanativa natura ad rebellionem propenfie , & quia fuit reducti- 
va natura ad ordinatam fubjedlioncm ; hineque appellatur naturalis non 

enti- 



5 An fuerint pajflones in flatu innocenti <. 12 f 

entitativd , & ratione fui , fed terminativd, & relati ad id, ad quod 
fanandum erat deftinata. 

Ut autem hxc clarius perfpiciantur , fervit nobis Philofbphus, qui 
dolorem & vulnus indudlivum doloris in animalibus ex divifione, aut 
feparatione quadam continui oriri docet» Cum igitur in homine duae 
partes (nimirum anima rationalis, & corpus , ac fubinde duplex appeti- 
tus , alter rationalis , alter fentiens ) in feliciffimo illo juftitiae originalis 
ftatu edent conjundx , & amica unione convenirent in bono agendo, 
& malo vitando , etiam intra ordinem naturalem ; poftea ver6 per ami£ 
fionem ejus doni fupernaturalis fuerint invicem divifce , quodamodo , & 
in oppofita inclinent fuo nifu, jure merito dicitur homo lapfus non fo- 
lum fuifle gratuitis fpoliatus , fed etiam vulneratus in naturalibus. Si 
unio nulla praeceffiffiet inter utramque partem , prout antecellit ftatum- 
natura: lapfae , tam parum naturalium hominis partium divifio vulnus di- 
ceretur , quam parum labiorum feparatio rationem fciffionis haber* 
Porro vulnera homini illata per crimen originale quatuor numerari fo- 
lent ; nimirum infirmitas, ignorantia, malitia, & concupifcentia. In- 
firmitas in eo lita eft, quod natura humana fpoliata donis gratuitis, ac 
fibi relicta non folum fubjaceat aegritudinibus, & morti corporis, fed ne^ 
que polleat robufta vi ad bene agendum , careatque inpaenam delidi ad- 
mifli iis auxiliis , quibus alias munita pie vixiffet. Ignorantia eft infcitia 
veritatum quam plurium non modo ad theoriam , fed etiam ad morum- 
praxin fpedantium ; five defectus eonfiderationis motivorum ad fandi 
operandum utilium, qui facit, ut homo tenebrofo quodam ,«& profun- 
do finu ignorantia delitefcens , non nifi cum magno labore falutarium; 
meminerit , & perceptorum facile oblivifcatur. Malitia potiffimum ha- 
bet locum in voluntate, quse ob perverfum amorem a Deo ultimo fine 
fuit averfa , & inclinata ad bonum commutabile fibi oppofitum. Con- 
cupifcentia denique ex eodem fonte orta eft propenfio ad bonum lenfibi- 
le & deledtabile rationi repugnans : haec amifso aureo framo juftithe ori- 
ginalis, quo in officio continebatur, fponte fua belluinos excitat motus, 
ac ftepd adeo effrsenes , ut rationem impotenter abducant, nifi gratiae ve- 
ribus inhibeantur. Sed haec tam gravia , & exitialia vulnera non habu it 
homo ex mftitupone divina atteftanteHipponenfiPraefulelib. 5. delibe- 
ro arbitrio cap. 18. non pofle k libidinofis operibus temperare non effie 
naturam inftituti hominis , fed paenam,& vindidam damnati : coibant 
prius mutuo fcedere anima , & corpus , vires hominis fuperiores , & infe- 
riores in cognitionem veri & amorem boni honefti , non modo fuperna- 
turalis, fed etiam naturalis ; at ubi feparatio fada eft non folum fubfc- 

cuta 



m 



*Tars 7 . Di/ftrt. XU* 

cuta eft fpoliatio donorum fupernaturalium ; fed praeterea haec quatuor 
vulnera naturalibus viribus fueruut inflicta , etiam fxpiflim£ pafliones 
praedominantur. 

§. v. 

Opponit [e hifce Thomas de Lemos. 

H lfee fe acerrimi opponit famofus divina gratiae contra Molinam pugil 
Thomas de Lemos qui in panoplia fua demonftrat fententiam nobis 
adverfam effe DiviThomae , ut refert Henricus a S.Ignatio in ethica a- 
moris. Hic ( fi fides adhibenda celeberrimo Hiftorico Sery, contra Gre- 
gorium de Valentia noftram opinionem fuftinentem in congregatione 
decima de auxiliis , multis declamavit, ex e&que peccatum originale ex- 
tindum iri contendit. Quin confultores juffu Pauli quinti jam elabora- 
runt Canones damnandae hujus dodrinae, ut adverfie Tridentinis decre- 
tis ; profertiirque illa ab eodem Hiftorico non quidem ut authentica ob 
legitimae promulgationis defedum , fed ut veritate Scholaftica nixa. 

Bene eft , ampledor adverfarium, & illius didis levi impendio dif- 
fertationi meae firmitatem ftatuo. Demonftrationem ventilat ; fed pu- 
to effe talem , quae fit digito , & aliud non eft , nifi indicatio : pernego au- 
tem effe demonftrationem talem , de qua Ariftoteles in libris polterio- 
rum ait , effe fyllogifmum evidentem per caufam , donec allegetur de- 
monftratio. In congregationibus habitis declamaverit Lemofius , con- 
tenderit ad raucedinem usque ; quid inde ? elaborarint Confultores Ca- 
nones ; quid mali evenit ? quis nefeit, ex his pro Molina ftetifie Herni- 
cum Sylvium Vicarium generalem Ord: Carmel. Anton. Bovium ejus- 
dem ordinis prccftantem Theologum poftea Melvitenfem Epifcopum-, ’ 
alidsque viros omni exceptione majores. Ad bullam quod attinet dor- 
miamus fecuri dum illa authentizetur. Interea legat Lemofius conftitu- 
tionem InnocentiiX. in qua decernitur affertis adis manu fcriptis,& for- 
fitan typis excufis , congregationum habitarum fub Clemente VIII. & 
Paulo V. nullam omnino fidem effe adhibendam, neque gb alterutra par- 
te , feu k quocunque alio allegari pofie. Nec tantum Pontifex adis > & 
conftitutioniPaulinte preetenfie fidem in judiciis decifivam, verum etiam- 
fidem hiftoricam ademit. Lemofii enim , Pegntcque ada , nec non bul- 
la prtetenfa Pauli V. prius , & antecedenter ad conftitutionem Innocen- 

tii jam carebant fide in judiciis decifiva, cum multo ante fumus Pontifex 

per 



r- 






* An fuerint frajjiones in fatu innocenti*. f 2 J 

»>er folennc decretum permiferit in Ecclefia citra cenfiiram doceri tam- 
do&rinamMolinse, quamBanefii : igitur Innocentius ademit ipfis fidem, 
ouam pur£ habebant , puta fidem hiftoricam. 

J Tam multus efl hic au&or in fua opinione flabilienda , ut in primo 
Tomo partem pofteriorem fere totam impendat ad perfuadendam liberi 
arbitrii leefiorsem velut certam omnino.&manifefte traditam a Conciliis, 
& Patribus ; velut dodrina catholica circa gratiam, & culpam origina- 
lem vix ,.ac ne vix quidem poffit fubfiflere , fi afferatur naturam infedam 
peccatoWiginis habere easdem vires , ad bonum agendum , & vitandum 
malum, quas poflideret condita in nuda natura. Sine, ut firmitatem tan- 
tum praecipui fulcri periclitemur. Sic autem habet : in flatu naturas lapfie 
tanta communiter cenfetur rebellio paflionum , ut absque prtefidio fuper- 
naturali non poffit moraliter homo fervare diu legem naturae , & vivere 
fine crimine mortali : haec autem imbecillitas repugnat in flatu naturas 
purte, & innocentis , ciim obflet jufbitise, bonitati divinae hominem- 
condere in tali flatu, in quo fit moraliter ineptus ad confeeutionem fui 
ultkni finis , & coa&us ad transgreffionem alicujus praecepti gravis : igi- 
tur non tam indomitae paffiones inclinarent ad a£ius turpes contra prae- 
ceptum naturale hominem in puris naturalibus conflitutum, quam re- 
belles nunc in malum , & perniciem pertrahunt. Et quis unquam pru- 
denter optarepoffet in ea conditione creari , in qua ex una parte morali- 
ter effet necemtatus ad aliquod crimen grave faltem indeterminati fum- 
ptum : ex alera vero parte perpetrato femel fcelere, remiffio illius ipfi 
non deberetur, cum remiffio peccati gravis fit beneficium prorfus inde- 
bitum, & tranfeendens omnia creaturarum merita ? an non ambae au- 
res tinniant animae piae , fi audiat , Deum juftiffimum , optimum, & fan&ifc 
fimum fub graviffitna comminatione aeterni fupplicii homini imperare 
confeeutionem ultimi finis, & tamen innocentibus per effraenes paffio- 
nes obicem ponere moraliter infuperabilem ? nec lufficit reponere, ho- 
minem in ea hypothefi habiturum vires ad praevalendum paflionum (edi- 
tioni per auxilium fibi k Deo conceffum. Vel enim hoc adjutorium- 
confifleret in ordine gratiae, vel naturae ? per primum tolleretur, five 
diflolveretur flatus purae naturae, a quo procul exulatomne fpedans ad 
gratiae claffem. Secundum non fufficit ; chm illud adjutorium in alio con- 
fidere non valeat qukm in generali ipfius Dei concurfu,qui ficut nunc non 
efl potens ad gravem tentationem luperandam , ita nec tunc inclinationi- 
bus praevalentibus adversus rationem prseponderkffet. 

Hoc efl potiffimum fulcrum adverfie opinionis , majorem fortfc, 
qukm pro merito , prsefeferens fpeciem, Aio igitur , homini in natura 

Qja pura 



114 ‘ 2 **™/. Differt. XII.' 

pura condito fempcr futuras fuiffe moraliter fufficientes , St expeditas vi- 
res ad refiftendum inordinatis paffionum motibus , vel ex vi concursus' 
generalis Dei , fi affe&us infurgerent nifu leviori, & non fuperante conna- 
turalem rationis , & arbitrii facultatem ; vel ex vi fpecialis auxilii intra 
ordinem naturae collari , & nullatenus foedante ad clafTem fupernatura- 
lem, quo folo flatus purorum naturalium fiibverti poffet. Hocipfum- 
divinae benignitatis praefidium intra ordinem naturae dupliciter diftingui 
deberet, in unum , quod effet fufficiens ad tollendam moralem neceffita- 
tem peccandi, & alterum, quod eflet efficaciffimum , ut modo contin- 
git in exaltatione gratiae fupernaturalis. Si fermo fit de adjutorio effica- 
ci , faltem refpe&u hujus , vel illius hominis in individuo , liberrimum ef- 
fet Deo illud pro libitu denegare, aut liberaliflimC , five ex gratia lat£ di- 
&a, & intra naturae limites contenta ( quae fan£ excludi non potefl k fla- 
tu purae naturae ) conferre* An enim divina liberalitas thefaurorum- 
fuorum domina non efl , ut eos tribuat , quibus vult , & quos voluerit , 
repellat ? negata autem hac divinae benignitatis protectione, & cOncef- 
ceffafolum moraliter fufficient*i,manifefl£ conflat hominem in ea hypo- 
thefi liberrimi peccaturum. Adjutorium porro fpeciale fufficiens, feu 
praebens homini in natura moraliter fufficientes, & expeditas vires in a- 
&u primo proximo ad refiftendum paffionum tumultibus vehementiffi- 
mis nunquam a Deo negaretur innocenti , fed potius deberetur. 

At, inquies, quomodo potefl gratia deberi? quid gratiae magis ad- 
verfum , quam debitum ? an non ideo gratia , quia gratis datur, ex 
nominis etymologia , & communi mortalium fenfu ? an non Ariflote- 
les hisce lib.7. Rhetor, cap. 7. quid efl gratia ? gratis data? quid efl 
gratia? gratis donata, non reddita, manifeitC oppofitionem involvit? 
verum enim vero cuperem , ut intelligeres medium hoc , quod ego 
nunquam gratiam nuncupavi , dupliciter deberi poffe. Non efl idem-, 
Deum aliquid debere fibi , & debere homini. Fidelis efl Deus , qui 
non patietur mortales ab appetitionibus fenfibilibus tentari fupra id , 
quod pofllmttefle Apoftolo. Hocmedium igitur debuiffet Deus fibi, 
ut imbecilles homines in flatu naturae purae viventes , vel non fineret 
in graviores ad malum impulfus incidere , vel auxilium iis praepararet 
fufficiens ad refiftendum. Nondum tamen dico, Deum fic hominibus 
debere gratiam : & multa potefl Deus debere fapientise fuoe , & jufti- 
tiae, ad quae praeftanda nulli obligatur creaturae, fapientiae, & juflitiae 
fuse debet Deus , ut non praecipiat homini, praecipue innocenti, impofi. 
(Ibilia: juflitiae fuse debet, ne paenas exigat ab eo, fi quid non fecerit, 
quod in fua pofitum poteflate non habuerit, Ita , fi redC memini , com 

tra 



tAn fuerint paffoncs in fatu innocentia i 1 2 J 

traLutherum* & Calvinum definitum fuit k Patribus Tridcntinis, ita 
contra Janfenium a Pontificibus* Unde ficut nunc, quoties Divinus 
Legislator homin^ praecepta imponit, quae absque fupernaturali gratia 
adimpleri nequeunt. Exigit k Deo fuafapientia, &juflitia, ut tale au- 
xilium , licdt naturae hominis indebitum , omndmque ejus ordinem 
tranfcendens , nequaquam ctemeget , prsefertim , fi transgreflionem ad 
culpam, & fupplicium imputare decreverit : ita ad ejus quodammodo 
juflitiam pertinet homini in natura pura prorfus innocenti oportuna , 5c 
neceffariafubminiftrare auxilia ad confequendum finem ultimum natura- 
lem , ad quem creatus findet. Imo non tantum fibi, fed etiam ceraturae 
deberet auxilia fufficientia. Alioquin verum effet , quod argumentum 
intendit , fcilicet , qu6d homo in magna infelicitate primum pofitus k So- 
lo Deo effet , ac fruflrk in eum finem conditus, quem nec propriis viri- 
bus , nec conceflis fibi k Deo intra ullum flatum affequi valeret, quod 
fepius ut plan& abfurdum k D. Auguflino , & aliis efl rejedtum. Infii- 
per ciim in eo flatu homo adftringendus foret prseceptis naturalibus Dei 
ad adtiones prsecellentes quarumlibet fere virtutum moralium, & prae- 
cipui ad diledtionem Dei fuper omnia, prout efl naturae audior, & ul- 
timus finis ; daretur utique aliqua exigentia ad fufficientes , & expeditas 
▼ires , quibus ejusmodi praeceptis obfecundaret ; alioquin , fi iflce non 
praedarentur creaturae rationali , imponeretur fubdito obligatio, & onus 
impoffibile, Sed haecPhilofopho fufficiant in re altioris fori, 

DISSERTATIO XIII* 

An , & quales dentur pafliones in plantis, & bru- 
tis animantibus, 

§. I. 

Cur quidam plantis pafs tones attribuerint ? 

U T nullum adeo abfurdum delirium, quod non fautorem fuum in- 
venit , ita quoque trunci quidam exfliterunt , qui non modo per- 
fectioribus , fed omnibus omnino plantis fenfum , & appetitum 
tribuerunt, necaliudeffe diferimen k brutis volebant , nifi quodiniflis 
fenfus magis acutus , in plantis vero magis obtufus vigeret. Inter ho- 
rum fomniorum Patronos recenfent Empedoclem , Anaxagoram, Hie- 

Q_3 rony- 



\l6 P<*rs 1. Dtjfert. XIll % 

ronymum Cardanum , nec ipfutr, Platonem Plutarchus eximit ; jurdne, 
an injuria , non decido. Iit ita fentirent , & pafTTones arboribus tribue- 
rent, fuadebant fimilia : quod plantae res alias amor^, alias odio profer 
querentur , nec non ad invicem amicitias, oc inimicitias exercerent. 
Sic fcimus hederam ad vicinas arbores adrepere , e.\sque amico com- 
plexu ftringere: vitem exadverfoita ab t^dera refugere , ut juxta plan- 
tari nolit. Eadem vitis implacabili odio non modo hederam , fed & co- 
rylum, brafficam , & laurum profequitur. Unde Androcides praefens 
temulentiae propulfandae remedium exhifcequatuor plantis confeciffe di- 
citur aTheophrafto. Quam perpetuas invicem confervent inimicitias 
geminee hae plantae , ex eo etiam eruitur , quod , fi , dum coquitur bra- 
bea, vel modicum quid vini affundatur , illa nec probC coquatur, nec 
ipfius color bbi amplius conflet* Si hoc experimento non convincimur, 
jubent nos intueri quercum , quae referente Dioscoride, ade& non fert 
nucem juglandem , ut juxta illam conbta extabefeat : cui tam ingens 
cum olea diffenfus , ut altera in alterius ferobem depa&a emoriatur , 
quemadmodum glandes eommeffoe capitis dolorem provocant , ita 
oleum ex olivis exprefium eundem fugat. Exhibent nobis arundinem, 
& cicutam , quae adeo fibi invicem adverfantur , ut una alteram interi- 
mat, h quidem perit filix , quam paulo uberior arundo circumdat. Vi- 
cifTim evanefeit arundo , quam multa filix in orbem cingit. Quin fama, 
bnon fabula eft, radicem filicis contufam arundinea fpicula corpori infi- 
xa eijcere , & fi filice , vomeri impofita aretur campus , nullam in e» 
arundinem nafei. 

Ut autem haec , & fimilia difeordiam , ita alia plurima amicitiam co- 
lunt, uti oliva, & myrtus; oliva, & ficus; ulmus, & ficus , juxta il- 
lud juvenalis Satyr. 8. 

Stratm humi palmes viduas dejiderat ulmos , 

Congruunt cum iftis apprimi, quae de amore lingulari feribuntur, qu© 
vitis profequitur olivam , oliva , & malus punica myrtum ; quo allium 
depereunt rofie , & prope id haud paulo odoratiores evadunt. Palmas 
adeo fe mutu6 amant , ac quaerunt , ut fimul ac ramus unius ramum al- 
terius contingit , una mox alteri fe implicet , nec una fine altera fruCtum 
procreet. Quisnefcit, plantas quasdam dici pudicas^ quas memorat 
Scaliger exercit. 1 8 1 . n. 28 «» quae appropinquante homine , vel anima- 
li ramos conftringunt ; recedentibus pandunt ? quis fidem negabit Dio- 
doro afferenti arborem aglaophitim noctilucam , quae prehendere conan- 
tem refugit, verita contaCtum prae metu incommodi ? hae ipfae tamen 
multum diferepantab illa alia herba, quse impatiens appellatur, quia 

appro- 



An i ft} quales dentur pafftones in plantis. 1 27 

appropinquantibus digitis filiquas contrahit, neceft tentandum mutare 
velle hliquas in folia ; tangi enim impatiens eam mutationem non admit- 
tit. De herba viva notant, qu6d, fi quis apprehendere attentaverit , 
eandem fe fub tenues ramufculos condere , & quafifugafubducere. Si- 
milia tradunt de herba minofn , aliisque fimilibus , qui arcana naturae 
fcrutantur. 

Imo nec opus eft exempla ifta in medium afferre, ut paffiones plan- 
tis vindicentur, ulteriori nos examinis labore fiiperfedimus , ubi ex Pli- 
nio, Columella, Theophrafto, Cardano, aliisque Potamicis intellexe- 
rimus, in quibusdam plantis, ut in quercu, robore, filiquis, palmis, ac 
cypariffis utrumque fexum reperiri, ubi audiverimus communi voce her- 
bam tabaci , aliam marem , aliam fceminam appellari. Paffim conju- 
gium vitis cum ulmo reirufticae fcriptores celebrant , quibus ulmus mas 
eft , & vitis foemina , ex quo conjugio feraciflima uvarum , ac vini fo- 
boles enafcitur. Denique totum negotium confe&um volunt hoc ra- 
tiocinio, in plantis perinde, ac animalibus adeft caro , medulla , nervi, 
vense, oculi, cor; nervi pleni funt fpiritibus, venae fucco, ac fanguine, 
ubi cortex totus per circuitum fecatur, arbor omnis arelcit eodem pla- 
n£modo, quo animalium , ita & plantarum nutritio, ac augrnentatio 
peragitur. Sicut enim animalia cibum per os in ftomachum traijciunt , 
ac chylum per du&um thoracicum in reliquum corpus difpenfatit , ita 
plantae alimentum per radices, velut per os , ex terra in truncum tanquam 
in ventrem accipiunt, ae poftea in ramos, caeterasque partes porofas di- 
ftribuunt, donec in fingulis in propriam convertatur fubftantiam. Nec 
defunt, qui cum clarimmo Domino Perraut , Malpigio, Mariotte , & 
aliis eximiis naturae ferutatoribus exiftiment,fuccum nutritium in plan- 
tis non fecus , ac fanguinem in animalibus perpetuo circulari , & ex ra- 
dicibus in truncum & ramos afeendere , & ex his rurfum in radices relabi. 
Secundum exteriorem quoquepartium configurationem plantae fat mul- 
tae abfoluti animalis (peciem reterunt; ita ut Kircherus afferat, feorchi- 
des apiformes , ac mufeiformes Romae vidifle , quae non modo figuram , 
fed& nomen commune cum apibus, & mufeis habeant, quid igitur de- 
eft, ut plantis fenfibilia pathemata denegemus ? quiddeeft, ut formi- 
demus dicere , easdem profperis rebus laetari , triftari adverfis , moe- 
rore contabefcere; cum alias quoque vitibus lachrymas tri- 
buamus ? 



128 






rPars..L 'Differt, XUL 

§. II. 

Quam infulse hoc fecerint ? 

N Olim ego infra bruta partiones diffundendas exiftimes * ArirtoteH 
Auguftino , aliisque fanioris Philofophia? Sedlatoribus adhtcreo* 
non huic lignatorum fententiae. Horum primuslib.$. de anima, cap.i?* 
tex. 66 . diferte pronuntiat , plantae nullum habent fenfum. Et Iib. 2 . do 
anima cap. explicans animae potentias tex. 27. plantis , inquit*, fola 
ineft vegetativa. Hipponenfis vero Praefui lib. de quantitate animx 
cap. Gum Sarcafmoreijcit contrarium : Non eft audienda , ne feto 

quA impietas , rufii cana plane , magisque lignea , quamfmt ipfa arbo~ 
res , quibus patrocinium prdbent , qua doler e vitem , quando*' uva de- 
cerpitur , atque audire credit : de quo errore facriiego alius efi dicen- 
di locus , fcilicet libro de morbis Manichaeorum, qui hanc fatuitatem ad- 
miferunt. Si prodeflet deliram hanc fedam colere , & arrideret reve- 
rentiae officium ligneis illis hominibus exhibere, ratione lic tueri portet 
noilra aflertio. Si plantis affedus qui-dam inelfent , aliquo illos , e6que 
fufBcienti judicio proderent : exhiberent nempe aliquod fignum doloris 
cum lecuris idum excipiunt, fe v. g. contrahendo, ut animalia etiam! 
imperfe&iflima, puta, oftreae, fpongiae , cochleae , alidque conchylia 
alfolent ; quae , fi quid afperi i piis impingitur , protinus fele contrahunt.,, 
& ingrata refugiunt: explicantur autem, li quidhumidi, & grati acci- 
dat. At quis unquam in plantis talem motum obfervavit ? nimirum 
terrellria nimis funt , ac denfa plantarum organa , ac proinde inepta 
corpora ad tam nobiles operationes eliciendas. Ipforum fenfuum ex* 
ternorum organa , etiam tadvts foliim temperamentum fubtilius ,& ma- 
gis delicatum exigunt ; quanto magis interior cognitio , & appetitio 
perfediorem nervorum , «St tunicarum ftruduram requiret ? 

Praeterea verus affedus praevio fenfu elicitus poteft diuturna affue- 
fadione etiam in ipfis animalibus mitefeere , aut prorfus deponi. Cum 
enim fenlus internus , & appetitus illi fubjundus non fint facultates us- 
quequaque determinatae, poterunt acceffuhabitfls infledi ; hinc bru- 
ta alioquin ferorillrma cicurantur , fateturque Scaliger fe lupum vidiffe 
inter oves cicurem , ac leporem inter canes venaticos afuilfe. Quam, 
autem vereor , ut tu mihi plantas etiam poli longiffimam indaginem 
invenias, quae radicata fua deponant odia, aut in luis frige Icant amori- 
bus, Caient igitur hujusmodi fu b liant ice affedibus fcnlibilibus , deni- 
que 



tdn & qtules dentur pajfiones inpLntis. 1 2 9 

euc ut cum Philofopho lib. f. de generat. animal, cap. 1. di (curramus , 
ficcum rllo inferimus: ubi fenfus viget , etiam fomnus,& vigilia locum 
habet ; & quo vigilia eft major , eo etiam, perfedior erit vita , & fenfus; 
unde infantes recens nati omnium maximi fomno dediti e(le (olent. 
Quia , eum intra maternum uterum totum tempus dormiendo confu- 
tant, confuetudine contrada , vigilandi quali nefeii , fentire , ac vive- 
re quafi dormiendo videntur. At , ut opinor , non voles plantas dor- 
mire , neque vigilare ; cum nullus fomnus fit inexpergifeibilis. Igitur 
nonnifi inepti in plantis fingitur appetitus, & motus illius, qui virtu- 
tibus opponuntur. . . 

Nec adeo multum valent phoenomena : quae priori loco contra rem 
noftram animo parum philofophanti videbantur. Sic igitur habe. 
Quamvis fort& non omnia, quae de his plantis circumferuntur, fabulis 
fint accenfenda; cum improbabile omnino fit, tam omnibus antiquis na- 
turam harum plantarum fuiffe incompertam , quam parum prudenter 
fadum, tot cornicum, feu recentiorum oculatorum teftium oculos vel- 
le configere: nihilominus ubi in aliquibus plantis tam mirandi pudicitiae, 
impatientia, minarum , aliique eftedus recenientur , dici poteft, eas 
non ede plantas fola anima vegetante inftrudas , fed plant-animalia, & 
arbores (entientes juxtaNemefij appellationem 5 hoc eft, vera animalia 
plantis quibusvis nobiliora. Fort£ etiam fola tranfpiratio tangentis ho- 
minis hujusmodi virgineis , & delicatis plantis nociva eft 5 cumex aliis 
arbuftis eluceftat, eadem (olo animalium halitu emarcefcere. 

Qux de diverfitate fexus , & conjugio vitis , & ulmi fuerunt allata, 
rifum potius , qukm refponfionem merentur, funtque anilibus fabulis 
accenfenda. Omnis nempe fimilitudo , proportioque, qba nomen fe- 
xus fortiuntur, vel confiftit in hoc, quod quasdam arbores reperire 
fit, quee quidem frudum ferunt, aliae autem non ferunt, ferentes ta- 
men adjuvant ad frudum maturandum. Vel ex hoc in aliqua (pecic 
una dicitur mas, quod (uperiora illius (int majora, robuftiora, & effi- 
cactoris fer& virtutis ad medendum ; femella autem illa , cujus partes 
fuperiores funt minores. Exaugmentatione , & nutritione animalium 
adduda non plus evincitur , quam analogiam quandam intercedere; 
nunquam tamen plantas elementi elaboratione perfedionem animalium 
affe quentur. Imitatur enim natura prudentem patrem.familias non mod.6 
in alendis membris diverfis ejusdem animalis , ut (apientiiftme advertit 
Arilftoteles ; verum etiam in nutriendis diverfis. viventium fpeciebus. 
Quemadmodum enim cura rei familiaris hoc exigit , ut cibus optimus 
difp enfetur liberis , deterior detur fervis , yilillimus proijciatur (ociis 

R, ani- 



r $0 Tars 7, Differt* X lll. 

animalibus ; ita fpeciebus viventium praeftantioribus praeftantiorem vi- 
ctum tribuit natura, minus praedantibus craiTiorem , natura tamen , & 
forti (use confentaneum* 

Denique ex eo , quod aliqua planta animalis (pedem prafeferant, 
nequaquam conficitur, quod paflionibus proprii , & non metaphoric& 
didis nnt obnoxia. Sit , quod anthirrinum caput hominis , napelli flos 
mortui cranium, mandragora figuram hominis prafeferat : an inde di- 
cemus , plantarum aliquas efle homines ? fic(an£, volupe (i eflet , cum 
veteribus Aigyptiis parem furorem furere , quibus ut canit Juvenalis i 
Porrum , dr cePe nefas ‘violare , ac frangere morfn. 

Quod numen aliquod illis inefle crederent, infani& gentis vecordiftimac 
merito farcafmis , & cachinnis irridendi. Aliud itaque eft : animalis 
fpeciem prsefeferre , & aliud ver& effe animal , & proprias illius propen- 
fiones fentire. Prius admitto, quibusdam animalibus competere: ne- 
go ulli competere pofterius; alias etiam Zeuxis uva, & piaus Apellis 
equus, ad quarum primas decerpendas avoferunt avicula, huic vero 
pratereuntes equi adhinnierunt, non mera fimulacra , fed veris formis 
pradita effent, 

§. iii. 

An bruta flnt obnoxia pafsionibus ? 

J Am quod ad- beftias attinet, an nimirum illa capaces fint fimilium ai- 
terationum, qua a nobis pafliones nuncupantur; fciendum, Stoi- 
cos cum recentioribus Atomiftis arbitratos fuifle , beftias pallionum 
capaces non efle. Confundebant nimirum antiqui pathemata cum vi- 
tiis , voleb&ntque omnes motus partis inferioris criminofos efle; unde 
non mal£ inferre poterant bruta omnibus affeCtibus fenfuum carere, eo 
quod omni libertatis umbra deftituta, nec condemnari ob aliqua vitia , 
nec laudari ob virtutum decora poflent. Dicebant, bruta animantia 
folo inftinCtu duci, qui aberrare non poteft ; &fi quandoque debitam 
in fuis aCtionibus menfuram excedant , id non accidere ex eorum bene- 
placito, fed ordinatione fupremce Providentiae, quae his tortoribus uti- 
tur tum ad hominum fcelera punienda , tum ad triftiores cafus prsefa- 
giendos. Quare illis feculis animalium motus omnibus populis erant 
futurorum nuncij , ftatueruntque ex avium volatu , ex victimarum inte- 
ftinis cadi voluntatem , & venturorum fecreta cognofcere, Nituntur 



An 5 f£j quales dentur pafliones in flantis* Igi 

h^c teftimonio ipfius Seneca: lib, i. de ira cap. & 4. pronuneiantis. 
Dicendum efl feras ira carere , & omnia frater hominem . Nam 

4»m fit inimica rationi , nusquam tamen nafeitur , nifi ubi rationi 
■locus efi. Impetus habent fera , rabiem , feritatem , incurfum , />/*/» 
quidem * non ‘magis , luxuriam . Et in quasdam voluptates in- 
temperanti ores homine f unt , Ab» quod credas illi , 

* A 7 0» aper irafei meminit , »0» fidere curfu 

Cerva , armentis incurrere fortibus urfi \ 

Irafei dicit , incitari , impingi . /z-vz/?;' quidem non magis fciunt , 

quam ignofeere , Multa animalia humanis affeliibm carent : habent 
autem fimi les illis quosdam impulfu s. Alioquin , /» illis effiet , 

^ amicitia , ef fimultas : fi diffienfio , ef concordia , 
quorum aliqua in illis quoque exfiant vefiigia , C At erum humano- 
rum pettorum propria bona , malaque funt cfie* 

Verum licet bruta avitiis eximantur , gaudeintque natura inno- 
centi ; nihilominus tamen non funtinfenfibilia, ied capacia tum veri do- 
loris , & deledationis ; tum defiderii, & metus. Edic fodes! an non 
hoc arguitur ex naturali inftin&u, quo bruto condolemus cegrotanti, 
aut innocenter percuflo ? fan£ non crediderim Cartefianos, anteques 
omnes Ethici affe&us in rationales , & irrationales diviferunt , adeo 
omnem fenfum exuifle erga (uos catellos, fifort£ difeerperentur, aut 
in flammas conijcerentur ; quidquid interim anima in glandula pineali 
judicaret, canes efle meras machinas indignas commiferatione. Cer- 
t£ nemini hucusque incidit, ut calamo fra&o condoleret, aut ligno in 
flammas proje&o. Et cur homines cenfes ver£ dolere, & dele&ari? 
an quia probent indicia harum propenfionum ? fed n*ec hsec indicia in 
brutis defiderantur. Dices , homines ita teftari : at praeterquam 
qu6d communis perfuafio doceat , bruta dolere , & delectari , etiam 
ipfE beftiae teftantur per gemitum fuum dolorem. Ais , hominem ha- 
bere experimentalem notitiam , non vero bruta. Sed unde hoc tibi 
innotuit, nifi ex fignis exterioribus, quae aequ& in animantibus ratione 
deftitutis deprehenduntur ? repetes , homines verbis pofle explicare fuas 
afledfciones. Efto : nam & bruta faltem per naturales voces easdem 
fignificant. Deinde quomodo probas , abftrahendo a Divina fidei reve- 
latione, inlantes dolere, delectari , defiderare, amare , timere &c.? 
an ex vocibus articulatis ? at has formare nefeiunt. An ex gemitibus, 
aliisque fignis naturalibus? at hsec etiam in brutis audies. Ex quibus 
judico, evidenter concludi pofle, vel etiam in brutis hsec fign a fuffice- 
re ad pafliones ibi adftruendas , vel neque in infantibus fufhcere : cen- 

R. x feo. 



1 3 2 *T ars 1. Differt. XI II. 

feo , ineptllftmb defendi , naturam brutis concedide facultatem ad figna 
doloris , & omnem dolendi facultatem ademiffe. Et mirandum fane 
eflet, k cane herum tam animosi defendi, fi omni lenfibili motu defti- 
tueretur; k tympanorum & tubarum ftrepitu , imo ab inflictis vulne- 
ribus animari equum ad pugnam , fi aliud prieterfp i rituum agitationem 
nihil interveniret. Plura iftis addere nolebam ; fed inexfpedato memo- 
riae incidit taurorum aftucia, quam fortitudini adjungunt, ubi in circo 
aperto non minori calore pugnant pro obtinenda gloria, quam Princi- 
pes pro regnis acquirendis. Occurrit prseterea leones aftultibus fiuis 
non tam expetere vindidam , qukrn honorem. Ubi enim adverfarium 
ad pedes proftratum intuentur, mox iram deponunt; quafi arma ad aliud 
non arripuiflent , quam ad excellentiam fuam protegendam; hac con- 
fervata libenter vitam condonant , qui vidorias palmam conceflerunt. 
Denique non minus Zelotypia , quam amore aduruntur : fufpiciunt cequ& 
fidelitatem , ac vagam libidinem puniunt , & occiforum fanguine macu- 
lam pluunt; ita ut dubitari non poflitin beftiissequ£, ac in hominibus 
nigram pafiionum cohortem caftra metari. 

Imo non miniis bruta , quam homines fua fibi invicem fcnfa , defi- 
deria, pafliones, &aftedusper voces communicant. Sic aviculae fuo 
pipitufe fame laborare parentibus indicant : fic vilo accipitre conclamant, 
& hunc fuum ingeminando clamorem aliae alias follicitb convocant; fic 
gallina invento inter quifquilias piso fuos convocat pipiones; quodque 
magis mirum, alio clamore utitur , cum eos evocat ad paftum , alio, 
cum visk milvi umbra illos jubet capeflere fugam. Memorabile efl. il- 
lud vindidae genus, quod Colonise accidifle refert B Albertus Magnus 
lib. 8, de animalibus cap, 2 . paller hirundinis nidum occupaverat , cui 
expellendo cum hirundo fe imparem vidilfet, lugubri ftridore convocat 
focias, multa apud illas de injuria fibi k pallere illata proferens , atque 
ad eam ulcifcendam querulis vociferationibus excitat. Et vero id luis 
hisce lamentis apud focias eft confecuta , ut omnes illico ad colligen- 
dum lutum fe accinxerint, illudque roftro praeferentes fimul fado im- 
petu ad nidum concurrerint, cjusque oftium ea celeritate obftruxerint, 
ut importuno hofpiti , Inque rem alienam involanti nullus patuerit effu- 
gii locus , fed in cavea emoriendum fuerit ; cuminterim hirundines luo 
trinlatu lelfum accinerent, vel vido infultarent. Res adeo manifefta eft, 
ut multi non parum dodi non folum ligna naturaliter indicantia mole- 
ftum , & jucundum , fed facultatem quoque fermocinandi , & colloquen- 
di brutis inefle contenderint. Sic Malch: Porphyrius feribit naturany 
omnibus animantibus , quibus fenfum £c memoriam conceftit, de fermo- 

ne 



±An 3 $ quales dentur pafftpnes in plantis. I 3 $ 

ne quoque tam interno , qukn externo profpexiffe ,ad)ungitque Apollo- 
nium Tyaneum , Melampum , Thyreliam, & Thaletem brutorum fermo- 
nes dijudicftiTe, ac intellexiffe. Quod autem non perinde & nos illorum 
affequamur idiomata, dicunt novum nonefle , cum plurium etiam natio- 
num linguas non calleamus. In eandem opinionem eonfentit Plato ; 
nec fuo tempore defuifte tradit Prasful Hipponenlis , qui gloiiati fuerint j 
fe gallorum cantum, ululatum luporum, barritum Elephantorum, ca r 
numbaubatum, ranarum coaxatum, cygnorum drenfatum &c. intelli- 
o-ere. De Salomone difertd pronunciant, eum poft infufam divinitus 
Fcientiam , & a fomno experredtum avium cantus , latratus canum , cas- 
teriksque animalium voces intimi cognoviffe. _ Nolim ego magnopere 
litem de vocabulo movere, an vociferationes iftas brutorum ad Termo- 
nem proprie didtum fint revocandas ; cum fortd ad Termonem proprii 
didtum pracrequiratur in loquente cognitio diftindtiva, & comparativa 
figni cum re fignificata , quod animaftica brutis denegat : hoc tamem 
videtur omnino neceffarium fuifTe , ut natura brutis tribueret ligna 
de Te fignificantia moleftum , ac jucundum , tanquam media ad illo- 
rum felicitatem aoprimd neceflaria. Cum enim tota beatitudo illo- 
rum in hoc confift at , ut bene fentiant , & omnes interna; affedio- 
nes illorum eo tendant , ac ordinentur , ut vitam confervent fugien- 
d6 , quidquid elt moleftum fenfui ; profequendo autem id , quod 
jucundi accidit vitas fenfitivas : ciimque non quodvis brutum fem- 
per fe folo poftit depellere moleftiam afferentia , aut confequi naturas 
fuas conducentia ; ideo opus fuit , ut natura de liifficienti , 8t com- 
petenti inftrumento provideret , quo fuas affedtiones , nimirum-. 
Eetitiam de objedlo jucundo , triftitiam de molefto &c. manifefta- 
re po fient , ut fic fimilis fpeciei focise in auxilium opportune ad- 
vocarentur. t 

Sub plerisque tamen affeduum generibus fubfunt quaedam lpe- 
cies , quae e6 ipso , quod fupponant rationis exercitium , & aliquid 
in fuo objedto involvatur non nifi per intelledtum perceptibile , in- 
forura non poflunt cadere. Sic omnes affedtus pertinentes ad appe- 
titum irafcibilem , fi conliderentur fecundum conceptum fuum omni- 
no perfedfum , & plenum beftiis competere nequeunt ; polfunt au- 
tem fi fpedtentur folum modo confuso. Cum enim objedtum fpei 
audaciae , & irae cum fuis contrariis commifceatur ex bono & malo, 
& moveat fenfum internum , prout in hac mifcella unum fupra alte- 
rum eminet , includunt prte^erea poflibilitatem , & futuritionemu 5 
ac denique ira infuper comenfurationem vindidtas cum laslione facta , 

R 3 ut 



IJ4 Pars U Differt . XHl% 

ut ex fecunda parte de fingulis patebit, Hsec omnia non nifi imper- 
fe£te , & obfcur£ k pur£ fenfitiva facultate apprehendi poterunt * li- 
cet diftin&iffim& ab intelleftu attingantur. Sic etiam omnes deletta* 
tiones fenfibiles in animantibus mente carentibus revocantur ad de- 
legationem fecundum ta&um , & canes non gaudent odore lepo- 
rum , fed comeftione , nec bovis voce dele&atur leo , fed carne. 
Sic etiam non capiuntur harmonia muficte , aut pidarum imaginum.* 
pulchritudine , fed reliquas omnes animalium operationes ad deleda- 
tionem tadus tanquam ad finem ultimum , & intrinfece ipforum. 
perledivum ordinantur. Sic quando Ariftoteles anfercm verecun- 
dum fcribit , eo quod a coitu aquis fubmergatur , pudorem meta- 
phorice , & pro aliqua pudoris humani delineatione , & imagine ac- 
cepiffe cenfendus eft ; cum veram , & (impliciter didam verecun- 
diam , quas eft timor infamiae , vel ignominiae brutis nunquam attri- 
buifle legatur , utpote bonae famae , & oppofitx ignominiae tanquam 
rei , quae fub fenfum non cadit, expertibus. Nonnihil tamen exten- 
fa voce ufurpata verecundia in anfere admitti poteft , ficut eadem, 
etiam in pavone confpicitur ; animal enim hoc fuperbiffimum , quod 
antea femetipfum oftentans , tanquam coelum fideribfis diftindhnru 
imitans , quafi in pompa quadam fe circumducebat : mox caudd per 
annuam viciflitudinem amifsk , pudibundum quierit latebram , tam- 
diuque arborum foliis coopertum delitefcit, donec decor priftinus re- 
currat , quafi nuditatis ignominiam non fuftineret, 

$. IV. 

‘Vtrum plure * , acvehementiores pafsiones nofira , an 

brutorum? 

P Otiftimum vero dubium hoc loeo nafcitur , plifone in brutis , qukm 
in homine vigeat afFe£hium ferocia. In qua re fatendum eft , 
excellentiam ipfam homini plurimum nocumenti afferre , & ab ap- 
petitu infeliciter fertili , ac multiplicius in nobis fru&ificante , ob ra- 
tionem acuentem. , numerofiorem paffionum feriem effici. Bruta 
non pertimefcunt mala , nifi fenfibus prsefentia ; non attendunt fu- 
turis , nec multum adeo recordantur praeteritorum , vel ab iisdem, 
abforbentur. Verum homines cafus etiam longinquos curiosi per- 

Icru- 



An y $ quales dentur paffiones in plantis . 1 g y 

fcrmantw* ; anxi& videntur invitare ventura fibi infortunia , & fpon- 
te velle fubjacere malleo finiftrae fortis , quando adhuc i&um non- 
infligit , fed a long£ folum offendit. Exhorrefcimus ob mala tam- 
prseterita , qukm f utura $ contremifcimus propter turbinem non am- 
plius nos afflantem , & impallemus ob fulmen nondum exco&um-, 
Commoventur bruta paucorum obje&orum occurfu ; exceptis illis , 
quse ad vitam confervandam funt neceflaria , reliqua omnia indiff<£ 
renter praetergrediuntur : ubi tamen mortales nullam defideriis fui$ 
metam , nec terminum ftatuunt. Non fola neceflitas exfatiat cupi- 
ditates : excedimus finem utilitatis ; fuperflua inveftigamus , ut no- 
bis ipfis plura fupplicia augmentemus. Adeo faecundae funt noftrae 
propenfiones , ut illud ipfum , quod eas delinire deberet , easdem- 
magis exafperet , & quod conceditur ad earum famem explendam- , 
ordinarie ad aliud non fervit , qukm ad eam magis acuendam ; ita 
ut homo potiores fuas facultates applicet , vel ad fe ipfum magis 
miferum , vel fceleratiorem reddendum-. Quid ? quod tempera- 
mentum beftiarum magis ftupidum , ac plurimum de terreftri gleba 
participans easdem fere infenlibiles reddat , & fic innumeris eximan- 
tur malis , quae mille modis phantafiam hominis excruciant. Sti- 
mulis pungendi funt tauri , ut in furorem concitentur ; fecus car- 
nea haec maffa non facile irritabitur , fed languebit , quafi aliam ani- 
mam praeter corpus non haberet. Elephantes duriffima quasque 
a fuis magiffris fuffinent ; nili viderint emanantem ex crebris vulne- 
ribus fanguinem , vix fe laefos exiftimabunt : fi dolor ceflaverit , 
etiam ira fubfidet , revertenturque ad priftinam manfuetudinem-. 
Homo econtra tam delicatae eft conftitutionis , ut leviffimis quibus- 
libet offendatur ; fanguine abundat igneae alicujus natura ; facilli- 
mi commovetur, & ubi femel eft accenfus , in reliquas quoque par- 
tes faevire non defiftet. Tam facili excitabiles funt in hominibus pafi 
fiones , ut minima atomus fufificiat ad easdem eliciendas. Unicum- 
verbulum , unicus capitis motus offendit ; filentium ipfummet non- 
raro in fugam convertit. Hinc Poetae occafionem fingendi fumpfc- 
runt , animam humanam in varia animalium corpora transmigrare ; 
ibi ex fingulis exfugere (aevum toxicum , sicque in fe ipfa congrega- 
re odium ferpentis , rabiem tigridis , ir&mque leonis &c. qua fabu- 
li nos edocere fatagebant , in folo homine tot ftabulari paffio- 
num nifus , quod in fingulis animantibus feorfim ob fervan- 
tur. 

Quam- 



I Pars Differt' Xlll. gjc m 

Quamvis autem longe denfior turma abfurdarum appetitionum, 
in homine deprehendatur , qukm appetitui brutorum refpondeat ; <$c 
iit Ariftoteles i.politic. cap. 6. prodit , humana cupiditas infinite pa- 
teat; nihilominus affedtiones , quibus bruta tentari folent, acriores in 
brutis efle pronuncio, cum nullo rationis fraeno coercita toto impetu 
in objedtum propofitum ferantur. Non ficut unus homo mitis , alter 
crudelis, fic idem in beftiis ratione carentibus contingit: non una fe- 
lis infe&atur mures , & altera tuetur. Omnes vulpes procreantur 
fubdolte , omnes lupi voraces , omnes tigrides ftevce , omnes in ope- 
rationibus fuis in praeceps rapiuntur , nec tam agunt , quam aguntur. 
Nunquam feles deliberant , an parcendum muribus , nunquam vul- 
pes confultant , an abftinendum fit gallinis ; csrco impetu feruntur, 
•ad quod determinantur. In homine non parum de ceftu, & fervore 
remittitur ob efficacem rationis vim , ad affe&uum immoderationem 
naturaliter reclamantis : ita , ut ficuti ad moderatam , & honeffam. 
a&ionem obflrepit nativa appetitus inferioris pertinacia, ita iftam quo- 
que reprimat, acretundat vigor rationis , nunquam prorfus dedoike, 
quid humanam naturam dedeceat. Palmari hoc fimilitudine expreffit 
Philofophus , quando utrumque appetitum hominis contulit orbibus 
cteleftibus. Namque ficut ifti contrariis motibus feruntur , ita , ut 
quamvis unus alterum abripiat, retardetur nihilominus , & rcmoram 
ab altero fubeat : ita potentia inferior inhibetur a fuperiori , ut n©n_ 
adeo vehementer, & expedite cieatur, quam fi renifus fuperioris 
facultatis non interveniret. 



Finis Fartis prima. 




PARS 



39KBC '37 ]SCS 




De paflionibus animas in fpecie. 

DISSERTATIO L 



De affe&u amoris. 

§. I. 

De natura amoris. 



JN ampliflimo campo , & grandi lingularum paffionum. 
«■Nf^/Z.1 meffe > quce delibanda magis erit , quam demetenda, 

omnium dux & choragus affedtuum fefe primo offert 
amor, pallio , quo magis communis , eo minus nota. 
Quemadmodum enim nihil ab intuitu noftro remotius 

& oculis noftris vicinius apparet, quam Deus , cujus 

magnitudinem, & omnipotentiam in creaturis manibus palpamus, & 
tamen nunquam fentimus , nec comprehendere poffumus ; itares le ha- 
bet in amore. Defideria noftra teftantur exiflere amorem , fpes plenae 
lunt hac paflione , omnes affe&us commixti , & compofiti iunt il- 
lius calore. Ille nihilominus profundioribus tenebris ablconditur $ 
quanto fortius homines illius vim experiuntur, tanto minus effentiam 
explicare valent: quod etiam intelligitur de illis, qui vel maximi amo- 
ris legibus obediunt, aut fub illius imperio vivunt. Ipfe Ariftoteles , 
qui in abditiflimis rebus definiendis ubique aliis palmam proripuit, con- 
tentus fuit nobis folum defcriptionem aliquam illius relinquere , sicque 
quali omnibus polleris fpem pnefcidit , manifeftius cognofcendi rem , 

S quan) 



Ij8 Pjrs //. Dijjert . / # 

quam ipfc fufficienter exhaurire non poterat. Alii amorem appellarunt 
complacentiam, & inclinationem ad bonum , alii inftrumen-tum com- 
mutandi naturas , & proplafticen compaginandi corda , ac orbis gluti- 
num : non defuerunt , qui dicerent efle vulnus amabile ab obje&o gra- 
to infli&um , eiTe radium , qui inflammat, dfc incantationem, cujus 
occultis myfteriis fu avi ter trahimur; quibus tamen tot diverfis termi- 
nis aliud non impetrarunt, quam ut magis oftenderent fumraam diffi- 
cultatem integre amoris naturam exhauriendi. 

Fort6 non multum a vero aberraret, qui aflereret, amorem eiTe 
concitationem animx cum idonea fibrarum acfpirituum animalium agi- 
tatione ad fefe conjungendum cum re, vel objedlo , quod exhibetur fla- 
tui noftro conveniens. Habet nimirum amor patheticus in animalibus 
aliquid non abfimile amori eorum, qus fenfu, & vita carent, quique 
vocatur k D. Diony fio amor naturalis. Amor autem ille non eft aliud, 
nifi propenfio, & inclinatio rerum cognitione carentium in fuas perfe- 
ctiones juxta illud Auguftini lib, n. cie civit, cap. 28., amores corpo- 
rum momenta funt ponderum , (ive deorfum gravitate , [rue furfum le- 
vitate nitantur . ReCte igitur etiam dicitur amor vitalis efle incitatio 
in bonum, confentiente iterum eodem magno Dodtore eodem loco: 
amor meus pondus meum , illo feror, quocunque feror. Nec alia mens 
fuit Dionyfii , cum inquit, amorem efle vim quandam conjungentem, 
& mifcentem , qui fuperiora quidem impellit, utinferioribus profpiciant, 
& confulant; paria autem, ut inter fe focietate jungantur ; ac denique 
inferiora , ut fe ad fuperiora convertant. Voluit namque duntaxat amo- 
ri inefle pondus in rem dileCtam. 

Hinc nullo mod6 approbare poflum dodtrinam fubtilis Scoti in r, 
difj)ut. 1, quaeft. y. ubi amorem efle adtum vitalem, feu ab intrinfeco 

f irocedere negat, eo quod oppetitio hetenon fit libera. Vel enim nul- 
us alius appetitus eft vitalis operatio, vel hicmaxim£, cum fit fons, & 
origo caeterorum omnium ; & fi negetur amoris actum ab intrinfeco ori- 
ri, anfam dabimus Atomiftis , ut magis in fuo errore confirmentur , 
quo defendunt , caufas fecundas nihil operari , & omnes adtiones in 
Deum debere ita reduci , quafi ille folus ad praftentiam creaturarum, 
operaretur. Nunquid experimur nos habere ejusmodi adtus, excitari 
ad illos per cognitionem, in eis defatigari &c.? quid ergo amplius re* 
quiritur, ut credamus eos a nobis prodire ? aut cur tunc ad Deum re- 
curremus? qu6d verbScotus dicit de neceflitate ejus appetitus , non eft 
ad rem ; quia ut aliquid procedat ab alio, non eft opus , ut procedat li- 
beri ; alioquin nec calor produceret calorem , nec lux lucem, nec arbor 
fru&us , cum nihil horum liberum fit. Ad* 



7 ><? afje 



■f 1 r-f 



u amoris 4 



139 



Additur fecundo loc6 , hanc inclinationem involvere fibrarum , & 
fnirituum infolitam agitationem, ut fufficienter ab amore fpirituali, qui 
in fola voluntate refidet, diftinguatur. Tertio dicitur, amorem mtiad 
conjungendum fe , quae unio ita proprii amori tribuitur unanimi confen- 
ih ut apud feriptores & facros , & prophanos nihil frequentius, nihil 
fi»nificanti£is fit decantatum. Recolas velim celebria fapientum viro- 
rum effata quibus mirabiliora amoris officia prodicantur; & fallar , fi 
ouidfepius expreffum deprehendetur. Sic lib. 2. polit, cap. 2. tradit 
philofophus ex Ar iftophane , ex amantibus fieri quafi unum . Idem ef- 
feSustanquam amoris proprius exprimitur Ad. 4. dum dicitur: mttitt- 
tudinis autem credentium erat cor unum,& anima una i ex vi utique 
charitatis Quid aliud indicat refpofio ejusdemStagirito, qua interrogatus, 
ouid amicus effiet , repofuiffe fertur effe unam animam duobus corpori- 
bus inclufam ? quid aliud denotat ofculum , quod peregi advenienti- 
bus exhibetur, quam quod animo conjungi affe&ent , &, ut Petronius 
bell^ exhibet , conentur transfundere hinc , & hinc errantes animas ? 
ouid aliud vult illud Hipponenfis Antiftitis , amorem transformare in rem 
amatam amantem ? fi terram, inquit, amas, terra es , fi Deum amas, 
audeo dicere, Deus es : quod amantem amorinipfo extinguat , ut in eo, 
ciuod amat, vivere ille incipiat. Quid denique defignat amantis animam 
non habitare , ubi animat , fed ubi amat ? quid fimilia plurima quotidia- 
nis fermonibu* trita? eo nempe haec omnia delabuntur, ut denotent com 
iun&ionem illam amori propriam effie. 

Ultimo denique additur ab amore occultis ponderibus , atque mo- 
mentis urgeri animal in obje£tum fibi conveniens fecundum fe , hoe eft, 
ut prafficindens ah exiftentia, vel carentia exiftentiae , per quod fufficien- 
ter differt a deliderio & laetitia. Per hoc tamen non excluditur omnis 
amor ab appetente facultate brutorum. Quamvis enim ifta non confi- 
derent bonum cum ea praecifione , fed propofitum bonum abfens appe- 
tant, depoffeffio gaudeant : nihilominus ex propofitione bonitatis re- 
fultare ineispoteit quasdam complacentia, qua bene afficiantur erga il- 
lud objectum : quae complacentia ex natura iua fubfifterepoffier, etiamfi 
apprehendiffent illam eandem bonitatem abftrahendo ab exiftentia, 

vel abfentia. 



S 2 



$. II. 




140 Tars. II. 'Difert. /. 

$. II. 

T) i fer i m en pervulgatum Amori* Amicitia , & con 

cupifcentia. 



1h his erueie incipiamus vulgatam divifionem in amorem concupi- 
^ icentia? , & in amorem benevolenti#. Amorem amicitia? appello 
quo fubje&o bonum volumus , ita ut ipfum ametur fecundum fe , & prol 
pter fe , atque in ipfo fiftatur impetus amoris tanquam in centro : amo- 
rem concupifcentia? dico , quo tendo in rem amatam alteri , ita ut in il- 
lam fecundum fe non ferar , fed tantum ut bonam alteri : ideoque noru 
tam amatur, quam coamatur, & concupifcitur. Per fecundum ama- 
mus plerumque bona infra nos pofita, & externa , ut hortos , equos , per 
ambitionem gloriam, & honorem. 5 per avaritiam divitiarum cumu- 
lum &c. qua? non amantur propter fe, fed a nobis propter nos, & ex 
amore noftri proprio ; fcilicet, vel ut proximi deledemur, vel ut inde 
poteflatem confequamur ad fruendum pro libitu noftro. Amor ifte 
non tam urget , ut amanti conjungat rem amatam , quam ut eandem, 
ipfi fubjiciat ? idque fa?p& aflfedu tam inordinato , ut diligens ex concu- 
pifcentia nihil prorfus intendat, ac (pedet , nifi fe ipfum ; veluti unus il- 
le effet in rerum natura dignus bono , & ideo ex fe ipfo idolum quodam- 
modo conftituit , cui res amatas omnes devoveat , & madet. Parabit 
amicum, ut habeat, qui (ibi a?gro ahideat, qui fuccurrat inopi, vel in vin- 
cula conjedo : fed quemadmodum ca?pit,ita mox definet. Paravit ami- 
cum adversus vincula laturum opem ; cum primum (oluta fuerit catena, 
«1 latere difcedet : qui causa utilitatis affumptus eft, tam diu placebit, 
qukm diu utilis fuerit. Initia, & exitus inter (e non congruent, quod 
tot nefaria exempla demonftrant, in quibus hunc aliorum metu relinqui, 
hunc aliorum metu prodi cernimus ; & modo florentem magna amico- 
rum turba circumdari , modo everfum in ingenti folitudine deferi, & 
tunc amicos fugere 3 ubi fe maximb tales probare deberent. 

Long& fublimior eft idea amoris amicitia?, qua: defumenda eflexillo 
ipfo amore proprio , quo quisque (e ipfum ex naturali inflindu amat. 
Hunc profedo non admitto efle amorem concupifcentia?, fed vel largio- 
ri appellatione amicitia? nomine donandus eft, vel fi vox amicitia? juxta 
ufum communiorem refpiciat alios ab amante diftin&os , benevolenti# 
titulo erit compellandus, eritque in confideratione morali idem amor 
amicitia? erga alterum , atque amor fui proprius. Hoc affe&u quis ami- 
cum 



De tffi chi moris, J 4 1 

«cum habere vult , ob nihil aliud , quam ut exerceat amicitiam , & ne tam 
ma^na virtus jaceat : non ad hoc, ut habeat , qui ad segri iettulum aflt- 
deat,aut e carcere liberet : fed ut habeat aliquem , cui argro ipfe aflideat, 
quem ipfe circumventum hoftili cuftodia liberet. Non venit ad tempo- 
rariam amicitiam ,non lucro captus negotiationem inftituit, non fortu- 
na varietate perterritus amicitice fuam detrahit rnajeflatem. in quid er- 
©5 amicum expetit ? in hoc, ut habeat, pro quo mori poflit.ut habeat» 
quem in exilium fequatur, cujus (e morti opponat, & impendat. Verbo, 
hic amor incitat, ut cum obje&o amato amans velut ex sequo conjun- 
gatur ; fcilicet ut neque illud nobis , neque nos illi fubdamus $ ut no. 
Uri, rerumque noflrarum oblivjfcamur , ac veluti in nihilum abiviffemns, 
aut ex transformatione idem cum eo, quod ampledimur,eva(iffemus ; 
ut fi m ili amore , quo quisque fe iplum diligit , amicum amemus. Gene- 
rofifitmahsec pallio m ater eft ,& femen, vel comes omnium heroicarum, 
operationum , quse in hiftoriis leguntur : hsec in ftuporem rapuit tyran- 
nos , qui aliud a Tuis non defideramnt, quam hanc amicitiam : hsec Prin- 
cipibus oftendit omnem illorum potentiam imbecillem efle , nili innita- 
tur tanquam fulcro amicitise fuorum fubditorum. Multis quidem do- 
loribus , aerumnisque indivulsi conjun&a eft : affert tamen fecum lin ce- 
ram , &c omnium purgatiftimam voluptatem, vixque unquam cum ex- 
ceflli conjungitur, nili in amorem concupifcentise degeneret, & abeat. 

Hsrc tamen non ita funt intelligenda, ac fi efiet pollibilis amor nu- 
dae amicitiae , nullam in fe involvens rationem concupifcentiae refpe&u 
ullius obje&i ; hoc enim efiet a mente noftra deviare , qui duas illas de- 
nominationes conjungimus , ita ut omnis amor amicitiae habeat adjun- 
<ftum amorem concupifcentiae , & viceverla. Amare enim juxta defini- 
tionem philofophi eft ve/ie bonam alicui : igitur amor femper , & necet 
fario fertur indivifim in duo objecta, quorum alterum fe habet per mo- 
dum fubje&i, cui defiderat bonum, & alterum eft hoc ipfum bonum.. 
Impollibile nimirum eft, ut quis optet bonum aliquod perfedtivum ali- 
cujus , v. g. fapientiam, fanitatem , divitias , gloriam &c. , quin ifta velit 
alicui ; cum res hujusmodi non fint bonae libi ipfis , fed aliis, adeoque nul- 
lam includant bonitatem, aut amabilitatem , praeterquam cum refpedhi 
ad fubjedtum , cui prodefle poffunt. Subjedum autem cui intenditur 
bonum perfe&ivum ipfius , amatur utique & ipfum , nec fieri poteft , ut 
non eo ipso multo magis annetur. Rurfus repugnat fimiliter, ut quis 
amet fubjedum capax aliquorum bonorum , quin illi haec velit. Nam- 
qui amore alterum profequitur, vult ipfum bene habere, aut quoad om- 
nia , aut quoad aliquid. At quomodo bene habere poterit , quin adfint 

S 2 ea, 



142 27 . 4 2 . 

€a, qu3eipfipjodeffe, jpsiimque in ordine ad finem intentum adjuvare 
poliunt ? quin etiam in co amore perfeditlimo , quo quis uni perfonte 
vult fuum intrinfecum bonum , v. g. Deo infinitam fuam perfedionem. 
diftinguere licet expolitam partitionem,. Nam Deus eft, qui amatur 
amore amicitia: : divina vero ejus perfe&io Deo concupifcitur , & dili- 
gitur amore concupifcentise. Tandem etiam amor , quo quis vult bene 
effe equo fuo jam emerito , & cui ob fervitia antecedentia praebet pabu- 
lum abundans, nullum ab eo amplius commodum exfpedtans , veram, 
habet rationem amoris amicitia: refpettu illius, cujus commodum que- 
ritur in eo affe&u , nempe ipfius amantis. In ea enim ecui cura , & pro- 
vida pabuli fubminiftratione homo confiderat bene libi fuifle per equi la- 
borem, & inde movetur, ut ei vicem rependat , quod plan£ eft moveri 
ex amore fui ipfius , adeoque verus ibi cernitur amor amicitiae erga fe ip- 
fum. Quamvis autem in omni amore involvatur ratio amicitia’, & con- 
cupifcentia , cum fit de natura illius , ut velit aliquid alicui , & refpe&u e- 
jus, cui vult bonum, dicatur amicitia, & concupifcentia refpe&u rei ei- 
dem volita, tamen adeft iufficiens fundamentum diffinitionis eodem, 
modo, quo motus contritionis alius eft amoris erga Deum, alius deteftst- 
tionis adversus peccatum.. 

§. in. 

Caufa amoris primaria. 

Q Uaenam fit amoris primaria caufa, fruftra docerem , cum omnibus na- 
tura duce , perfpe&um fit , amorem ferri in bonum, & pulchrum, , 
ut ftipervacaneum fit, pluribus id dilatare. Nomine boni fignificatur, 
quod honeftum , utile, & jucundum ; & quo majus eft bonum , eo ap- 
tius eft ad amorem fui efficiendum ; ac ideo Deus , cum fit fummum bo- 
num , fummum etiam eft amabile. Qui ulterius quttrit, quare bonum, 
fit caufa amoris, ignorat fignifieationem boni ; bonum «lim , & conve- 
niens appetitui idem funt. Bonum autem magis amanus labore par- 
tum, & magis earum, quia in eo, quod labore aquifitumeft, labores ve- 
luti noftros infpicimus ; nec alia eft caufa juxta phifolephum, cur ma- 
tres liberos ardentius diligant, qukm patres. Pulchrum etiam , cur a- 
metur , caeci effe interrogationem , refpondifie dicitur Stagirita apud La- 
ertium. Platonici referunt hoc ad memoriam primi , fufii , & puriffimi 
pulchri, ab anima, priusquam corpori infereretur , perbicue percepti , 



De fifftftu moris . 145 

& di ledi , cujus veftigia, & participationes aliquas in his inferioribus 
occurrentes , refricare fumi illius pulchri memoriam , afferunt , atque ita 
ejus cognitione excitari amorem cujus vis pulenii. 

Quia vero psffionis motus, quem in appetitu venuftas procreat, 
eft fimmlare numinis donum, quod vitee civili nos aptos efficit, difere- 
tos etiam eloquentes, ac folertes , breviter quaedam de ejus indole addu- 
cemus. Requiritur ad pulchritudinem primo , ut qua: pulchra vocan- 
tur ueffint vel ab intelledu , vel potentia vifiva , vel auditiva percipi : 
hinc Deus, anima rationalis , color, mufica pulchra dicuntur, quia ex fa- 
cultatibus omnium diftin&iffime fu a objeda cognofcunt memorata po- 
tentise. Ulterius cum pulchra omnia etiam bona appellentur ; bona 
autem debeant effe convenientia , & apta aliis rebus, ideo ut aliqua fint 
pulchra neceffario ad potentias cognofcitivas , quarum funt objeda, 
proportionem habere debent. Ex his fequitur aliam pulchritudinem, 
effe intclledualem , aliam fenfibilem, eo quod alia potentia cognofciti- 
va fit intelledualis , alia fenfitiva. Quodfi itaque pulchritudo confiftat 
in bonitate rei, in quantum habet convenientiam ad potentiam cogno- 
fcitivam ; bonitas vero fit ipfa effentia & perfedio rerum, infertur, eo 
rem aliquam effe pulchriorem , quo in fe majorem continet perfectio- 
nem. Cum igitur Deus , Angeli , & anima rationalis perfedione reliqua 
omnia multis parafangis fuperent, erunt etiam in ordine ad potentiam-, 
intelledivam ex omnibus pulcherrima?. Aliter multo fe res habet de 
pulchritudine fenfibili ; haec enim non dependet ex fola rei perfedione, 
fedex ipfis etiam organis, qua: eandem percipiunt, uti & aptitudine re- 
rum, quam debent habere in ordine ad corpus, cui infunt. Quare fi 
quaedam objeda, oh nimiam fui intentionem potentiam vifivam , vel au- 
ditivam laedant , in fe licCt fint perfediora , non tamen pulchra appare- 
bunt. Quod fi autem etiam aliqua ipfis potentiis cognofcentibus plus 
congruant , fint vero improportionata ad totum , cui infunt, necdum, 
pulchri cujusdam nomen fibi vendicabunt. Quem enim colorem plus 
oculos delini re fcimus , quam viridem ? fi tamen hic hominis faciem, 
tingat, tantum aberit , ut htec pulchra appareat , ut etiam fumC defor- 
mis habeatur. Cujus rei ratio alia vix invenietur , quam qu6d color vi- 
ridis temperamento homini^ minus conveniens deprehendatur. Quodfi 
igitur de fola pulchritudine corporis humani loquamur , videtur haec ef- 
fe jufta compadio fingularum difpofitionum , quae corpori Eunt neceffa- 
rise ad fundiones , quibus obeundis eft deftinatum. Quamvis igitur 
pulchritudo creata abdita fit intus in animo, quia tamen anima in fuis 
adibus dependet ab organis materialibus , quo haec perfediora fuerint, 



144 Tttrs II. Differt* / # 

co praeftantfores etiam a&us eliciet r & ex ifla externa conflitutione 
etiam internarum potentiarum , & adluum praeflantiam colligere poteri- 
mus. Si itaque illud inter pulchra numeratur , quod in fu o genere ex- 
tremam perfe&ionem obtinet , & tale habeatur , quod fuum finem , qui 
in aclione confillit , efl confecutum ; bene inferre poterimus , illamVem 
abfolutam efle ad operationes fuas rit£ peragendas, quam optimis, queis 
indiget , organis inftru&am cernimus : fic autem ex facie formofa mutfc 
animi imago comendabitur,& per hunc florem bonitatis foris promican- 
tem pertingemus ad ejus femen , internam fcilicet bonitatem fumo , & 
vero bono derivatam-. 

Ciim vero juxta axioma philo fophicum corruptio optimi veneratio 
fitpeflimi , nihil novi erit, fi fublimis ille ignis , ubi corruptus fuerit, <$c 
noxiis materiis immixtus, vetitos , & noxios fecumfumos fufeifaverit. 
Et ifti quidem, quando turpiflima , quando ea, quae cum periculo, aut 
damno funt conjunfta, quae inmiferiam , & in calamitatem deducunt r 
quar in poenitentiam delinunt, dicuntur amare, alieno affeflum fuum- 
exornant nomine , & ipfi vim veritati inferunt. Non funt veri amato- 
res, fed aequivoc£ tantum, qui paflionem amoris prodigunt in objefta 
revera non pulchra '; cujusmodi funt omnia fada, rationi adverfantia, 
& moraliter mala. Nam fi quod pulchrum, five bonum pro amoris oh- 
jedo ftatuitur , plane illud erit veri amoris obje^um , quod non tantum 
videtur efle pulchrum , & non eft, fed alterum , quod videtur , & efl. 
Homini autem, qui ad rationis amuflim omnia dirigere obligatur , nihil 
revera debet , pulchrum videri , quod pugnet cum regulis rectae rationis, 
skque moraliter malum. . Quidquid igitur hujusmodi efl , fpurius, & 
adulterinus amorelt, potius amoris idolum , coinquinatio vera amici- 
tiae perfordes concupifcentiae , obnubilatio candoris per tartaream libi- 
dinem , bullientis picis exaefluans torrens, ac animi exlegis , & eflfraenis 
petulantia nominandum efl. 

$. IV. 

Caufz amoris minus pracipH&. 

A D primariam amoris caufam ex objecto duftam pullulant aliae qusc- 
** dam minus praecipuae , quae per ordinem ad illam radicalem alli- 
ciendi vim , & amorem ingerendi funt adepta'. Hujusmodi imprimis efl 
iimilitudo. Omne enim animal > ut eft apud fapientem Ecclef 13. dili- 
gi 



De affectu amoris. 




git fimile fibi , fic & omnis homo proximum luum* Omnis caro ad 6- 
milem fibi conjungitur, & omnis homo fimili lui fodabitur, Sic etiam- 
philofophus !ib- 7- Magn, Moral, cap 4 4. id confirmat, dum ait : fimilia 
fimilibus mox gaudent , & homo homini eft jucundiffimus. Adhaeret 
iftis Ovidius fuo ingenio : 

Sei. licet ingeniis aliqua ef concordia junttis , 

Et Jervat fiudii foder a quisque fui . 

Ruflicm agricolam , miles fera bella gerentem. 

Rectorem dubia navita puppis amat . 

Fundamentum hujus rei eft, quia in iis, qui nobis fimiles fiunt, elucemus 
lpfi quodarhodo velut in fpeculo ; at nemo eft, qui peculiari cum inten- 
fione, ac vehementia non afficiatur erga bona (ua ? quia haec eft judi- 
ciorum noftrorum qualitas, ut fiemper quae noftra fiunt, bona, & opti- 
ma judicemus. Unde fit , ut eodem amoris impetu , quem unusquisque 
(ibi ipfi impendit tanquam in aliquid optimum , eodem etiam feratur in 
eos, quosfimilitudine fibi proximos confpicatur, minimdmque a fedifft- 
tos, atque adeo bonitate conjun&os. Quare adverfa patientes compa- 
tiuntur magis fimilia patientibus , magisque mifierentur eorum , ac pro- 
inde magis eos eatenus amant. Eodem modo eminentes in fidentia, aut 
arte militari , aut aliqua alia dote naturali, vel acquifita fpecialiter applau- 
dunt , eosdimque eatenus magis aeftimant. Deinde quodvis fimile pol- 
let peculiari vi fovendi , juvandi , & promovendi fibi confimile in ordine 
vel ad fiuam confervationem, vel ad fiuum aliquem effe&um feu phy ficum, 
fieu intentionajem , & confiequenter praeeminet peculiari aliqua bonitate 
refpe&u ejusdem fibi confimilis ; igitur novus eft titulus conciliandi mu- 
tuum amorem. 

Nec fiola fimilitudo , fied etiam diuturnior convi&us lodalium , & 
animalium amorem progignit , nifi hic per accidens ob naevos quosdam 
dete&os benevolentiam reficindat. Sic bovem videbis, quod aberr&fi- 
fiet ab armento , folusque fibi reli&us effiet , miferabiliter mugientem , 
mont6sque , & faltus percurrentem , dum ad gregem reducatur, k quo 
receffierat* Nec brutis homines duriores fiunt; videbis enim quemadmo- 
dum, quos via publica junxit, iddnque tedum,acdiverforium,autumbro- 
fa per seftum meridianum arbor excepit, quomodo fortuitum occurfium 
in occafionem amicitise rapiant , &cum ad divortia viarum pervenerint, 
non fine aegrimonia divellantur, ac fixis alter in alterum oculis confi- 
dant, fymbol&que mutua largiantur: utprogrefli deinde paululum rur- 
fus fefie convertant, revoeatfsquefauftaac felicia apprecentur : ut de- 

T nique 



T4<$ 'Pars H. Di/fert. I. 

nique brevis ulura temporis tam arGam jungat anicitiam , Httfgri di- i 
gredi, cogendique tantum non videantur» 

Quodfi fimilitudo fubinde conjun&afit cum dffimilitudine ,ut con- 
tingit in duobus mercatoribus, quorum uterlibet velit augere fuas di- 
vitias impediendo diredte, vel indiredtd augmentun earundem in altero, 
idque profletur toto conatu ( quod genus difiimili udinis nociva: quoad 
lucrum , pl&ufum , vel gloriam plerumque adjacei fimilibus in officio, 
juxta vulgare illud Philofophi 2. Rhet. cap. 4. Figdus figulo invidet.} 
in hoc cafu mutuo fimultates, & odia excitantur nter ejusdem condi- 
tionis, &inftituti homines ex adjundla diffimilituqne & contrarietate , 
quafefeimpediunt a confecutioneboni, quod utriqie confe&antur. Imo 
propter coexiftentem fimilitudinem attemperaturaliquatenus odium ; 
minus enim figulus figulum odit, quam alterius aris hominem tantun- 
dem nocentem , ac facilius unusquisque adducitur , ut fubveniat egenti, 
ac periclitanti fimilis, quam diffimilis profeffionis, vitae, ac artis coteris 
paribus; ade6que eft infperfa aliqua amoris indulgentia odio fimilium, 
tametfi odium loleat abfolutd praeeminere. 

Altera amoris conciliatrix eft ipfemet amor , jixta illud Senec. epi- 
ftola<?. monftrabo tibi amatorium fine medicamento , fine ullis veneficae 
carminibus: fi vis amari, ama. Ratio eruitur ex ioc, quod exiftimc- 
museum, k quo diligimur, bonum efle; unde nilil promptius , qukm 
ut in illum concitemur benevolentik : econtra aitem , eum , qui nos 
amore non profequitur , nominatlmque fi amatus noi reda m et , facile ad- 
ducimur, ut credamus deftitutum bonitate, ad qum opinionem rigor 
voluntatis confequitur , & amoris , fi prius conceptis fuerat, reftindio. 
Deinde amori proprium eft unire affective amanterr cum amato , ac effi- 
cere , ut bonum amantis fit quodamodo amati , atqie ideo , ut ab amato 
ametur juxta illud lib, 8. Ethic. amabile bonum , uHcuigue autem ma- 
xime proprium. Scilicet fi amare pigebat , fialtem redamare non pigeat, 

& humaniflimo invitationi refpondere , qua: fit jtmore proveniendo. 
Nimis durus eft animus, qui dilectionem fi nolebat impendere, nolit <$c 
rependere. Et hinc videmus in ipfis flagitiofis , & ibrdidis amoribus ni- 
hil aliud eos agere, qui amari viciffim expetunt, nif ut documentis, qui- 
bus valent , aperiant, & offendant, quantum ammt, ekmque imagi- 
nem juftitise protendere affe&ant , ut vicem fibi reddi qiiodkmodo flagi- 
tent ab eis animis , quos illecebris capere moliunt;u’ , ipsique ardentius 
arftuant , cum jam moveri eodem igne etiam illas mentes , quas appetunt, 
fentiunt. Quodfi in turpibus amoribus verum efl, nullam efle majo- 
rem caufam, qua vel inchoetur , vel augeatur amer, quam cum amari 

fe 



De ajfi Hu moris. 

fecognofcit, tqd nondum amat, aut redamari fe velle pofle fperat , vel 
jam probat , qiuiamat ; quanto plus hoc mamfeftius erit lii amicitia ? quid 
enim aliud cavemus in offenfione amicitia:, nifi ne amicus arbitretur, 
quod eum vel non d ligamus , vel minus diligamus , qukm ipfe nos diligit? 
n enim hoc crediderit, frigidior eritin eo amore, quo invicem homines 
mutua familiaritate oerfruuntur. 

Referunt ur etkm ad caufam hanc beneficia collata ; funt enim in- 
dicia amoris latentis. Imo , cum fe ipfum quis valde diligat , neceffe eft, 
ut etiam amet ea , cuce fibi funt bona , quales funt amici. Etiam ferae 
pro exiguis liod beneficiis amorem rependunt , & canis gladius vivus no- 
minatur, quod domini, kquo alitur, &domo excipitur, amantiffimuf 
fit,illique defendendo alacriter operam navet. Ac tandem ab Ariftote- 
le 9. Ethic. cap, 7. ;cutiffim& obfervatur, beneficos magis amare eos , 
quos bonisaffecerin: , quam ab illis amentur; unusquisque enim magis 
fuum opus am at , qukm ab eo amaretur , fi opus animatum foret : bene- 
ficio autem affedus opus ipforum eft. Adde , quamquam & fuperiores 
velintfeab inferioribus diligi , eorumque infe ftudiofo deledentur obfc- 
quio; attamen quanto magis id fenferint, tanto magis eos diligent , Sc 
(emper gratior erit amor , ubi non ceftuat indigentiae ficcitate , fed ex uber- 
tate beneficentiae pr ofluit. Sunt & aliae plures amoris conciliandi caufe, 
ut eft vinculum conianguinitatis , quo copulantur , qui fanguinis necefc 
fitudine junguntur : converfatio , & alloquiorum commercium , qua 
ratione per fomenta epiftolarum amicitiae jam dudum inita: inter amicos 
etiam locis divifos convalefcunt. Pretiofa etiam nobis redduntur & per- 
chara, quee multo paravimus labore : rei raritas etiam pretium auget; 
fic unicus filius parentibus fuperftes impenfius ab iisdem diligitur;& pere- 
grina, quae a diffitis regionibus ad nos transvehuntur, folemus pium 
SftimarCj & abundmtia res contumeliofiores efficit, 

§. V. 

7)e proprietatibus amoris. 

P Oft naturam , diferimina, & caufas amoris proprietates ejusdem con- 
fequuntur. Inter illas ea fe primo offert , qua fit , ut nunquam amor 
pacate quiefeat , fed inceflanter , quamdiu viget , inveftiget , quod amat; 
& hoc amori cuilibet vel fandiffimo commune eft, dicente Auguffino : 
habet omnis amor \inn fuam, nec poteft vacare in anima amantis. Hinc 

T 3 , con^ 



148 //. Differt, h 

continui amans infinitas imagines venuftatis , quam aderat , animo ver- I 
fat ; unde fovetur continuo pallio ipfa, & ubi unus m otus defierit, fufci- 
tattir alter, &hoc prar caetcrispaflionibus , quae per intervalla cientur, 

& iterum deponuntur. Sic odium fopitur quandoqu e , nec feri excita- 
tur, nili extremo incurfu, aut commemoratione inimici: ira facile eva- 
nelcit: dele&atio ipfa citidime tollitur , quoniam in fruitione polita ell:, 
quae breviffim^ mor& ablblvitur, Verum amoris affe&us , quamdiu 
jirorfus non aboletur , continenter vel ut fagitta haeret in corde. Ex alio 
capite paflio haec nihilominus apprime inconftans & vaga eft: excurrit, 

& circumvolat ab hoc bono ad illud , ut in multitudine inveniat, quod 
eb inanitatem , & exilitatem cujuslibet boni creati in lingulis non repe- 
ritur : haeret in lingulis folum tam diu , donec propriis experientiis do<5U 
deprehendat , pofifdlionem boni , cujus idololatra fa&aeft, non explere 
iJefideria* Inde poenitet ipfatn admidi erroris , & ad aliud obje&um 
transfertur, paulo poli etiam ab illo feparanda, in quo non nili modica 
portio univerfalis illius boni latet, ad quod illa tanta fuljjirat anxietate* 
Haec ipfa inconftantia , etiamli ratio naturalis deeflet, deberet nosin- 
(Iruere, invifibiliaeffe, quibus inhiamus, & non polfe nos pertingere hic 
ad eadem pofTidenda* fed folum fperanda elfe. 

Ex hoc oritur fecunda proprietas , quod fortidimus , & juxta liia- 
viffimus fit fiipra reliquas omnes pafliones amor ad exequendum id, quod 
fibi propofuit: & lic^t in cunis fit quali fafeibus conftri&us, tam genero- 
rum tamen oftendit robur , ut omnes labores fubeat alacriter, pericula 
invadat intrepidi , dolores etiam ultro excipiat , quos tamen intuitu rei 
amatae proximi conlcquendse mira fuavitate perfundit. Secari , & uri 
fe homines patiuntur , ut dolores non aeterni, fed aliquando diuturnio- 
ris ulceris, ac eorum dolorum pretid redimantur, languida, & incerta 
mora ultimae vitae. Immaniflimis miles bellis atteritur, pluribus for- 
talse annis inquietus in laboribus , quam in otio quieturus. Quibus 
tempeftatibus , & procellis, quam horribili , & tremenda faevitie coeli, 

& maris impliciti funt mercatores , ut divitias ventolas acquirant, majo- 
ribus , quam quibus acquifitce funt , periculis & tempellatibus plena ? 
quosaeftus, quae frigora, quae pericula, ab equis, a fodis, k praecipitiis, 
a fluminibus , a feris perferunt venatores ? quem laborem eluriendi & 
fitiendi , quantas vilitfimi , & fordididimi cibi , & potili angliftias , iit 
beftiam capiant, & interdum nec iplius beltise carnes, propter quam 
haec tanta fuftinent , epulis necelfarias? fed in his omnibus nu!I6 modo 
funt onerofi labores amantium fed etiam ipfi delebant, ficut venan- 
tium , aucupantium > pifcantium , vindemiantium , vel lud6 aliquo fefe 



De afflfitu moris . 1 49 

csbie&antium , & in eo , quod amatur , aut non laboratur , aut & labor 
amatur Difficultas nulla deterret , & fi fort& quaedam opponantur , ad 
amorem retardandum , ille fibi perfuadet , haec alio ex fine non fieri , 
cjukm ut fu orum incendiorum vim periclitentur ; unde gloriae ltimulis 
incitatur, non quserit, nec admittit ullas excufationes;fed omnia arma 
arripit ad’ pugnandum & vincendum , ac omnes vires colligit. Ante- 
quam fe impotentem, & imbecillem profiteatur, omnia tentat , & faep& 
debellat inimicos, quos etiam magis heroicae virtutes non fuiflent aufae 
aggredi Hinc venit , quod in facris litteris morti affimiletur , non tan- 
tum quia amantem feparat a feipfo , ut eum conjungat rei diledae ; fed 
vel maximi quia nihil poteft illi refiftere, Quare pulcherrimi D, Augu- 
llinusin pfal. 121. magnum verbum , fortis utmors diledio: magnificen- 
tius exprimi non potuit Fortitudo charitatis, Qtfis enim morti refiftit? 
ignibus , undis , ferro, poteftatibus Regum refiftitur : venit una mors, 
quod ei’re(iftat, nihil eft. Propterea viribus ejuscharitas comparatur. 
Ratio phyfica hujus proprietatis eft, quod natura hujus pamonis cum 
Entelechia ftatusipfius corporei perficiatur: itaque admodum vegetae, 
validseque operationes exeruntur, & potillimum circa bona corporea, 
quz intuitiv£ , ut dicitur, percepta impellunt ad fui amorem efficacius. 

§ VI. 

Effeci hs amoris ad animam feci antis* 

"Kl Unquam finirem, fi omnes amoris proprietates deferibere in animo 
IN effet; ideo ad ejusdem efFe&us progredior, qui ut imagines illius 
nielius nobis naturam hujus repraefentabunt. Praeter effedus corpori 
imprimi folitos dantuf alii in ipfa anima recepti, qui tanquam rivuli ex 
prima motione , ut e Fuo fonte emanant , & animae ad fuum finem inten- 
- tum aliquid conferunt. Ex his primus eft unio, & transformatio quae- 
dam amantis in dile&um , & diminuti de amore fentit , qui amantem pu- 
tat dimidium amati : non fic ; eft totum , eft unitum , eft unum. Haec 
autem unio tripliciter contingit ; primh per affe£tum , quatenus magna 
propenfione, tendentia, 6c motu inclinatur amans in diledum, qua ra- 
tione San&i cum D. Paulo fateri coguntur : vivo autem jam non ego y 
vivit vero in me Chrijtu s. Ut ver6 in alio incipiant vivere , oportet , 
ut prius in feipfis moriantur, & nec facri , nec profani amatores dilige- 
re poliunt , nili prius in fe ipfis moriantur : nec integri intelligi poliunt 

T 5 illa 



150 



Pars II, Differt. 1, 



‘ l h Mortui ewmtfiu, & -vita veJlrA eft Meniit» 
cum Chnfto , fi fise ventas non admittatur. Qusftuofa tamen eft hac 
mors . quia mater alterius vita, & quidem magis chara , quiun ca oua 
tuerat perdita; rdufcitatur ut novus Phcenix ex cineribu s miracul6’a?no 
ns ob objectum , quod deperit. Copulatur amans cum re amata per £ 
militudmern voluntatum, ut idem velit , idem fapiateum diledo- im 
pellitur ad ejus oblequium , Se fit quali illius inltrumentum DemW 
proprium amoris eftcoalefcere cum bono fuo per continuam cogitatio- 
num catenam ; iliud enim temperante mentis oculos prudens haber ,V 
memoria tota occupatur & defixa hasret circa ipfum amatum ’ 

Secundus internus amoris efferus vocatur extafis, qu* non mul- 
tum differt ab unione, ac fignificat alienationem quamdam amantis i (e 
ipfo , ac fpontaneam quamdam peregrinationem. Qui enim de alt-ro 
afiidue cogitat, & eiusdem cum altero eft voluntatiT, totus in rebus 
alterius vetiatur, & extra fe quodamodo egreditur , totus in dikaum 
translatus, fui , & rerum luarum oblitus , &c cum de lenon cogitet nec 
in fenee fecum habitabit. Hac alienatio eft per folum itffea£ m &in 
tentionem , qua: per cogitationem validam, & intenfiun adhsfionem 
non raro eu usque crefcit.ut fiat extafis etiam fecundum ipfum effettum 
Hoc autem tunc accidit , quando fequitur interftitium in ipfis externis 
lenfibus ob internum amorem , ita ut homo vel fblum tenuiter, vel omni- 
n 6 nihil audiat , videat , aut fentiat. Cum enim menlura virium animx 
nnitalit, cx jpnitus , quibus. vitae a£tualis miniftris indiget, in contenti!^ 
limam appetitionem infumpti , non poliunt ad reliquas operationes lun- 
petere, necefleeft, animam quoad eas feriari , nih de ea contentioAe 
aliquid remittat. 

Tertius amoris efferus internus dicitur zelus , ver£ , & ndn tantum 
metaphoiic£, prout priores duo , ab amore diftin&us, quo quis ex ve- 
hementi punio ne determinatur ad repellendaea, quae vel amato fiant ad 
verfa , vel integram pofteflionem boni amati impediunt. Et hic maximi 
locum habet erga bonitatem creatam, quando ad Zelotypiam tranfit * 
nam infinita bonitas , cum fit potens omnibus perfeaiffim& fatisfacere’ 
non eft timendum , ne , fi ametur ab aliis , mihi ideo defit, ut periculum 
eft in amore limitatae bonitatis. Ex quo capite homines tegre tolerare 
iolent, quod alij vald£ diligantur ab eis perfonis , quas ipfi dcpeFeum 
ab Amafia , a Regibus &c. imo non tantum zelus , fed omne paftlonum 
genus, iis exceptis, quae neceflaria? funt ad eorum confervationem aut 
propagationem , vel qua? procedunt a potentiis usque adeo remotis hra 
uone, & fenfu , ut propter Jfummam earum imperfetonem nulli dire. 

ftioni 



T>e affettu dmris. I $ I 

aioni fubflnt; omne, inquam, hoc paffionum genus ab amore elicito, 
vel immediati , vel mediati certiffim£ procedit. Quaecunque enim 
fiunt, propter finem utique aguntur, & prima operatio circa finem eft 
ori^o &caufa reliquarum omnium. Prima autem operatio circa finem 
eft amor , cujus objedium , &. caula conliftit in bono fecundum le , qua- 
tenus hoc eft uni ver fal ius , & prius , quam bonum abfens, aut praefeos* 
Unde etiam , quie fiunt ad reprimendum ,.aut etiam extinguendum amo- 
rem aliquem oriuntur ex alio amore, cujus fini nocet amor, quiiufto- 
catur, 

§. VII. 

De effectibus amoris , prout ff edant ad corpus . 

Q Uia vero amor circa cordis penetralia, id eft, circa interiores illius 
fibras potiflimum regnat, in quibus mira viget potentia motrix; 
fan& fit , ut etiam in venarum , & arteriarum vafii , imo & membranarum, 
k corde , quafi & principe radice affectionis motus traducatur. Quan- 
tum fe diaphragma agitet , ipfo fenfu percipitur , crebraque teftantur 
fufpuia. Animus enim converfus ad id, quo follicitatur , negligit, & 
quafi officii fui oblivifcitur, ut mufculis thoracis vim movendi fuppedi- 
tet. Cor igitur cum neque per intentionem peCtoris aerem capiat, quo 
ventilari, refrigerarique poftit, neque per remiffionem (evocet , qu?e 
(anguinis ardor favillacea excrementa commifit : ne ftranguletur , ani- 
mam cogit, & addefertum officium revocat , portaturque, ut amplio- 
rem infpirationem , cxfpirationCmque mufculis praeftet; & ut copiam- 
aeris frigidi capiat , & excrementorum largam eijciat maffam : ita ut 
quod vices minutae , crebraque fpirandi effent faCturae , hoc una major 
refpiratio reficiat. Ex nimio hoc nifu , & conatu calor amantium; 
hinc ardere, & flagrare amore dicuntur , quod certe non tantum per 
metaphoram , fedre ipfa quoque intelligendum eft, cum caput , labia, 
oculi, peCtus, reli quasque partes per fummum amorem incalefcant, oc 
tantum non accendantur. Calor ifte ab ignitarum particularum colle- 
ctione provenit; cum nunquam in animqm inducere potuerim, calorem 
ab anima procreari. At quomodp potarunt ignis partes colligi? aio, 
per fegregationem humidarum partium , quae fit expreffione, percola- 
tione , obftruCtione. Ubi enim multus (anguis arterioftis per motum 
cordis , & arteriarum nifu in carnes effunditur , k venis tanta vis exfugi 

nequit; 



1J3 



^Pars II, Tiijfert, /. 



nequit; fed fubtiEor, «chumfctior duntaxat illius portio oua feerecars 
particulas ignis colligi, & calorem augeri eft neceffe. pV us 
magnus , altus , & fatus obfervatur ob uberem materiim k finiftro cor 
d,s ventriculo in magnam arteriam efFufam , quar vafa maeri* copi W 
quoverfum inflat, ex quo magnos, altus, & latus pufus oriri delet 
Inde quidam fpeoalem pulium amatorium agnofcunt , nxi experimento 
Galeni , qui de jufta Romana , Boetii Viri confularis ux»re fcribit eam 
no^Tffe" 6 ^ 1 ^ m theatro fa{tantis flagrantem inter venu ejusdem fignl 

. hifce motibus varii alii effettus fenfibiles formintnr, quorum 

mitium ab ocu.is ducamus, qui m amore duces habentur Supponimus 
autem amoris perpetuum comitem effe deleSationem : hberi infimer de 
amato fummam adlimationem, ac erga illum reverentian ;quadfi etiam 
amati boni poffefho denegetur , follicitari amatum corflarki defiderS 
ejusdem potiundi. Hos omnes ver6 affettus omnium maximi expri- 
munt oculi , lattms P&ttd ldh , & & veteribus amorum Pece confecrati 
Splendent imprimis ocuh, ob-afFufum enim uberiorem himorem fpfen- 
dentem turgent, & quia tenfiores tunicae , expungis ormibiis rugis la? 
viores funt , hrndumen inftar fpeculi melius refte&unt. libantes etiam 
funt; vel quia nimium luminis appulfum aegr£ ferunt, cuus appuFfu re* 
tina ealore au&a , ne nimium inflammetur, time, & ideo pal- 
pebris holtem pro viribus arcet : vel quia reverentia , quserga amatum 
geritur , easdem palpebras deprimit. Ipfa pupilla furtiv^dene-idem ver- 
ius amatum objectum fulgurans propter lumen affatirr rep ercuffum 
languorem , quem amans patitur , fignificat, Semiclau tenentur, ut 
intra le firmius conceptam de amato ideam confervent obtentam nue 
contemplentur attentius. Quia autem deamiflione pri-ris ideae folli. 
C!tj novam aliquam identidem ex afpe&urei amatae acquiere laborant 
lubfufum oculos aperiunt. Quod fi aliquando fixi, mc* inquieti, ac 
lubfilientes; modo triftes, jam hilares circumferantur id ex diverfis 
pallionibus, quae cum amore conjun&ae funt, proveniet ratione qua- 
rum luae etiam non defunt amanti laehrymse, Ciim nanque multa hu- 
moris copia in caput effunditur , partem aliquam in pelv*n defeendere 
oportet, & hinc per du&us deftinatos in Iachrymas abire. 

Ab oculis ad frontem fit tranfitus , quae femper expiffeSa & fe- 

& conr« l h 1 0 f re< v’ > >*h Ur ’. nifi vf' E v u * P*ffioni* foderas e nf lem efferet. 
Venit hoc a calido humore, quipercarnen difFufusru- 
gas omnes , & falebras cutis expungit , & ferenitatem cnciBat. Hic 
>pfe affedus rubore floridam frontem potiffimum tingit jquis enim ia- 

fici a- 



De affeffiu amoris, IJJ 

ficiabitur, in frontem multum fanguinem appelli, etimque arteriofum, 

perpetuo id atteftaate calore ? labra quoque impense rubent, tum qu6d 
partes hse molli ore, delicatam cuticulam Imt forne* , tum quod ficco & 
humido calore accmfa fitnul& delibuta modico r.fu explicentur. P.K 
lefcere vero ad finem palfionis exficcata labia incipiunt eo quod fub- 
tiliores partes ITangunis a nimio ardore eonlumpti, velfpiritusle adm- 

teriora contulerint^ ^ fcena partes luas agit ; nempe membrum hoc 

mobile , mimis que csteris fulcitum affufo ubertim (anguine ad tremu- 
lum nuendam motum determinatur : bliefa evadit, & fatpe ob nimiam, 
motuum vim & agitationem mentem fallit Mira eftm hac paffione vo- 
cis inflexio ; mollis pnefertim, & dulcis evadit , cum calidi amoris appul- 
fu af D era arteria teafior efficiatur, ad leniora verba emollienda, quibus 
amantes fubmiffiorem fuam , atque debitam reverentiam erga amantem 
teftantur Quod i autem voces modo extollantur cum exclamatione, 
modo cum Wucre remittantur ; modo decurtentur, aut protrahan- 
tur variorum affatuum , quibus amans fuccutitur, mutationi ha?c erunt 
imputanda. Pnefertim ob frequentem micationem organum quafi tri- 
pudians ad cantus propendet. Dum autem anima nimium quantum af- 
feftui huicindulgec, adionum ad vitam confervandam utilium obliviici- 
tur • unde ob perennem cordis dilatationem , & evacuationem plurima 
fk fpirituum e corde diffufio unde corpus exfugitur , effici thr que maci- 
lentum Praeterquam quod amor fortem , & affiduam r*.i amata? cogi- 
tationem ingerat : sicque ob multos fpiritus confumptos bonae conco- 
ctioni non parum efficiatur. Juvant hanc maciem, £c tabem frequentia 
infomnia ; inquietus enim , & creber fibrarum motus ob nimiam exfic- 
cationem , concaleDdioncm , & jugem jactationem fomnurn prohibet, 
ex quo fpirituum defluxus absque ulla reparatione conlequitui. 

$. yiit 

huius bafsionis objeclum fint etiam Jph malia ? 

A Nteauam differ tationem hanc concludam, non poffum non ex con- 
A venienda ftatAs mei dubium hoc movere an per hanc paffionem- 
non modo corporea, fed etiam fpintualia objeCta poflmt attingi. Sed 
Suid multum haerendum ? quis enim neget cum agitatione paflioms ab 
gomineDeum ipfumA nudos fpiritus amari poffe? ex hac nungue pro- 



1 f4 H* Dijfert # 7. q)c. 

fluunt fenfibiles illae deliciae animarum piarum, & fugitas mira, dum 

tZTJe? S? 1 ^ ad ° nibU r S Va ^ Ubi Cnim ima gUatio boni infiniti 
per fpecies alienas reprafentati eo usque vivida , & efteax excitatur, ut 

spirituum animalium motum mfolitum concitet, amoss pafllonem ena- 
sci oportet. . Imo judico , amorem patheticum , qui in lomine exfurn t 
lemper cum inclinatione ad fumum bonum efle conjundum, quod dupli! 
citer fieri poteft. Primo enim contingere poteft , ut coicitationcs & tu- 
multus erga res creatas admoneant animam primogeiiti fui appetitus % 
oc lufcjtetur ingenita naturae agitatio versus tepremun numen : ita ut 
homini quafi exprobret : quid iconibus pratentibus cortentaabfentiam. 
Sallis ? quid loiaris te boni fimulacro , quas expleri non jotes , nifi vivido 
omnis faporis , fuavitatis , & pulchritudinis archetypo ? dum quaeris be- 
ne tibi efle , quamdam beatitudinem , & Dei ftatuam cois. Sicut aquae, 
qua parte labuntur, contrahunt faporem aliquem ex mtallorum venis ; 
Romms amor fapit fuam originem, unde fluxerat, fucaim amoris com- 
bibit a bonitate Dei, & quantum poteft , ad illum te retucit , illique ap- 
propinquat. n r 

Poteft fecundo inclinatio primaeva paftionem arroris provocare, 
quatenus homo patriae memor,& amantiftimus , quam t;men hic nunc 
pomdere non licet, a meliori &perfedto ad peius proceiit, & peregrina- 
tur. Ex duplici hoc capite, quo cum amore cujuslibet ei generalis ille 
erga fufnum bonum amor conjungitur , non nemo dixit, animam amo- 
ribus fuis quibuslibet lambere veftigi a , & imagines ( premi numinis. 
Hoc ipfum quoque compertum cft experimento , quo ^prehendemus , 
hominem, dum circa fenfibilia amando verfatur, tametica omnia pofti- 
deat, quae cor expetit, nihilominus tamen in hac pofle(ione,& conjun- 
dione non vacare dolore : dolor porro ifte, & triftitia-um poffeffione 
boni quid aliud demonftrat , qukm animam revera idtetum aflecutanx, 
non effe , quod amabat, fcilicet fumum bonum , cujus dintaxat imagine 
tunc potitur. Triftatur igitur non aliter , ac fi quis pro 'o , quod amat , 
Umbram illius amplederetur. Intercipiat igitur , & proveniat omnem, 
noftrum boni diruti amorem ipfum bonum confidens. Sfili.il , nifi boni- 
tatem cupimus , & omnis in Deo bonitas , &. ftat, & preei at : ab ifto pul- 
chro fluit, quidquid deledat : in illo ftagnant omnia, Qiidquid praterea 
eft,ftilla ab illo eft,& hujus eft,& quidquid praterDeum atiamiiijuiim eft. 
Tantus ille eft, ut etiam, qui cum non amant, non nifi albuid ejus amare 
poffint. Ubi autem divinilTImae huic flammae fuccubuerinus, canamus : 

O felix hominum genus 
Si vejlros animos amor , 
c ce lum regitur, regat . 



DIS- 



DISSERTATIO II. 

De quidd itate , caufis, & proprietatibus odii. 

$. I. 

De natura, odtj. 

Q lli contenti funt ex folis apparentiis externis de naturra rei Judica- 
re , imaginantur (ibi non cfle in orbe terrarum aliquid magis ho- 
mini contrarium , qukm odium ; e& quod homo ab ipfa humani- 
tate nomen deftimens (uftinere nulla ratione debeat paflionem , quas in- 
ter cadavera habitat , & mortalium (anguine nutritur. Hinc miris ejus 
malitiam modis exaggerant. Fuit, qui dixit, odium e(Te virus pacis, 
difeordiarum matricem , civile naturas bellum , igniarium facinorum , of- 
ficinam aerumnarum, lippiditudinem mentis, humani cruoris ebrietatem, 
nervum malignitatis , contagem fcelerum, gymnafium maleficentias, al- 
vearium fcllis , imbrem amaritudinum , ac omnium malorum (yllabunu 
Attamen ficut indigemus amore , quo uniamur obje&is ad noftri confcr- 
vationem neceflariis ; ita non minus opus habemus odi6, ut (eparemur 
k malo , quod ftragem nobis minitatur. Mundus forte jam dudum de- 
feciffet , nifi pace,& bello elementorum, ex quibus componitur, con- 
(ervaretur. Nifi aqua (iio frigore refifteret igni , univerfum ab eo jar yl. 
in cineres fuiffet recta&um, & deficiente materia ad nutriendum requifi- 
ta ignis ipfemet deftrui debuifiet. Humores noftri corporis inter vivos 
nos retinent ipforum antipathia naturali ; & bilis jam pridem exficc&flet 
omnia corporis noftri ofla , nifi continuo affusa pituitd dulcefceret ; Ita 
ut & magnus , & parvus mundus fuarum partium contrarietate confer- 
vetur, Id quod in naturalibus videtur, in moralibus quoque accidere 
folct , ubi animas concedas (unt inclinationes ad fe confervandam,& aver- 
fiones ad (e defendendam , ut feratur ad placida, & elongetur ab horri- 
dis ; & nifi Deus ad illius cuftodiam hos duos affe&us pofuiftet , cogere- 
tur illa omnibus malorum aftultibus fubjacere fine fpe eadem impugnan- 
di, aut eadem debellandi. Ne igitur de naturas providentia conqueri 
pofifemus, poftquam illa nobis providit de inclinatione ad bonum, eadem 
nobis etiam inftillavit magnum vigorem ad fugienda nociva. 

Definiri poteft hasc paffio , quod fit motio appetitus , qua anima fe 
abalienat a malo prout illud nondum videtur prafens > vel ab [ens t 

U 2 per 



j ^6 Pars II. T)ijfert . //» 

per quse duo ultima adjun&a convertitur in trjftitiam , vel fugam-. 
Quaerenti ulterius , quid fit ea elongatio , fcparatio , difcrepantia, difcor- 
dia ( omnia enim hxc idem fonant ) refpondendum eft , rem efle ipsU ex- 
perienti^ ita claram , ut vix amplius quid dici pofilt, Sicut enim fenti- 
mus in nobis a&um,quo bene afficimur erga aliquod obje&um, ita b 
contrario fentimus alium oppofitum, qui eft difplicentia in objedto ma- 
lo, quo illud deteftamur. Uberiorem horum terminorum explanatio- 
nem vix invenies ; prout res accidere folet in affirmatione & negatione, 
ubi per unum a£tum dicitur : ita eft ;& per alterum, non eft ita, quin no- 
bis fuppetant termini magis fub experientiam cadentes,. 

s. II. 

'Partitio odij. 

N Atura odii dupliciter diflinguitur ; nempe in odium , quod refpon- 
det amori amicitia, diciturque odium inimicitia, & in alterum- 
proportionale amori concupifcentise , quod odium abominationis voca- 
tur. Porro ficut amor duo refpicit , nempe bonum volitum, & perfo- 
nam , cui eft volitum , ita & odii objectum duo includit, perfonam fcilicet, 
cui malum volumus , & malum ei volitum , cum hac tamen difcrepantia, 
quod amor fe habeat ad illa duo per modum profecutionis , &. confonan- 
tiae : econtra odium fertur in perfonam tendentia profecutiva, ad ma- 
lum vero tendenti^ averfiva. Nam odium abominationis eft difplicen- 
tia mali , quod nos , aut alii noftri amici patimur , puta paupertatis , aegri- 
tudinis , aliorumve hujusmodi incomodorum , a quibus affe&us diffonat, 
licet confonet perfonse, a qua cupimus ea mala averti : odium vero ini- 
micitia: diffonat perfona: , congruitque malo ejus ; vult enim malum ali' 
cui , quatenus malum illius eft , ex difplicentia perfona:, Diflimilitudinis 
ratio eft , quia in odio abominationis non perfona, fed res mala habet ra- 
tionem objebti & caufse : vel fi interdum perfona habet rationem obje- 
cti , non id habet ut perfona , fed prxcisb ut res qusedam eft. ut cum- 
pater odit liberos , quia plures fufcepit , quam poffit alere , non odit 
vitam illorum , ut tales funt , fed ut res ipfi onerofa & nociva ; 
atque ita liberi odio habentur , non ut perfona: qusedam funt , fed 
ut nocumenta qusedam» In odio autem inimicitiae perfona habet ratio- 
nem mali & caufie. 

Ut autem odium inimicitiae , & abominationis fervent proportio- 
nem 



De quiiditAUyCdups proprietatibus odij. I § 7 

nem cum amore amicitiae & eoncupifcentiaj , neceffe eft, illum, erga 
quem exercetur odium inimicitiae , terminare volitionem maH nocivi non 
exal ; o finehonefto, fed ex mera perfonae illius difplicentia: ita ut (icut 
is tantum dicitur amare amore amicitia, qui vult bonum alicui , prx- 
cis^ quia hoceft bonum illius, & ex complacentia talis perfonx ; ficis 
tantum dicatur elicere odium inimicitias erga alterum , qui vult malum 
illi prarcisfc quia id eft malum ipiius, & ex difplicentia perfona: ejus , 
hoc ipfum in bonis fuis reputans, quod videat mimico mate effe.. Sic 
autem accipiendo odium inimicitia: clare patet, judicem , aui debitam- 
reo decernit poenam, eum non profequi odio inimicitias ; vult enim per- 
fona» noxice malum, non quatenus ipfius malum eft , cum ream vel ob 
(anguinis conjundionem , vel alio titul6compledatur: fed poenam m- 
flimt quia vi muneris adftrtngitur ad cavendum , ne respublica detri- 
mentum patiatur ex delidorum impunitate, Patet, neque in fe ipfum. 
fo v i re odi 6 inimidtkpiqwi in ultionem fcelerum fuorum adversus fe ipfum 
animatur, decarnem fuam maceratione , inedia, omnique illo fenfibili 
vexationi' genere afficit, quod conceptum peccati odium juftiftimutTL» 
homini priorem fuam vitam averfanti fubminiftrat.. Patet eadem ra- 
tione nec patrem odifte filium ,in quem flagella exerit, cum tamen tunc 
maximdeum amet, & leviora delicia pledat dolor i feris malis, (oliim- 
ideo , ut graviores errores praecavear. Patet denique neque Deum- 
animas fibi gratiftfmas odio inimicitiae profequi, ciim igne emendatorio 
purgatorii leves illarum maculas eluit , quin potius mali ifttus fenfibilis 
volitio cum veriftimo conjungitur amore* Igitur non omnis volitio 
mali alicui irrogati appellanda eft odium , fed illud tantum , quod cum 
difplicentia perfona: conneditur. 

Nontamen praetereunda eft infignis diverfitas inter amorem amici- 
tise , &concupifcentia:ex una parte, & odium inimicitiae , ac abomina- 
tionis ex altera. Nam atnor amicitiae & concupifcentia: conftituunt uni- 
cum adum ; cum fumantur per comparationem ad perfonam , qux pla- 
cet , & ad bonum , quod illi defideramus. At odium abominationes. & 
odium inimicitia: differunt reipfa , & ob rationes repugnantes , quas in- 
cludunt, unicus adus eflenonpoftunt , cum is qui abominatur mortem 
Patris , quia ejus malum eft , non poflit fimul eum odifte odio inimicitia:; 
quin potius idcirco abominatur tale ejus malum , quia illi, bene efle cupit, 
& optimi erga Parentem afficitur. Qui autem odio inimicitiae hoftem 
profequitur , non difplicet ipfi malum alterius , fed illud confedlatur , & 
liofti vult, quantum poteft juxta menfuram odii conceptam. Ideo ni- 
hil invenio, quod poflit terminare odium abominationis, quando opto 

U 3 mimi- 






Pars II. Tnjfert. U, 



inimico mal6 cGTe. An enim malum volitum? at id non cft obic&iim 
abominationis , cum Gt volitum. An ipfa nerfona inimici » at illa » 
minat odium inimicitia Igitur ficut is , qui diligit amore amicitiae ner- 
fonam aliquam, non firnu ampleaitur eam amore concupifcentist nifi 
quando pertona cG Gbi volita, ut cum Deo volumus luas perfeaiones- 
ita neque qui, aliquem exolum habet ex difplicentia ipfius, dicendus 
efteum abominari. Et pollet quidem aliquando proportionaliter con- 
tingere circa odium , ac circa amorem , nempe ut quis apprehenfa inia 
perfona , tanquam fibi ipfi nociva , vellet eam ipfimet perfonx exofe • 
tamen id & infrequens eft , & alienum ab odio abominationis. Perlo- 
na enim illa prout volita , non terminaret abominationem , fed prolecu- 
tionem : apprehenderetur ut mala inimico , idebque ab eo , qui infenfus 
cit , non fugeretur , fed quereretur inimico. Hoc autem abeft k ratio- 
ne odij abominationis , conliftentis revera in amore perfon* , cuius ma- 
lum refugimus , & idcirco illud refugimus , quia apprehenditur , ut per- 
lone nocivum. ^ r 

§. III. 

Caufa odi) primaria cum adminiftris, 

odij , de quibus nunc agendum fequitur , elucefcunt ex didis 
circa amoris caufas , quibus iit* omnino funt oppofit*. Itaque fi* 
cut bonum, & pulchrum alicit appetitum, & ingenerat amorem, ita 

At t ii rpe ? V u Cat 5 fugat a PP etitum * Et quamquam malum, 
ut malum nullam habeat entitatem ; cum juxta Auguftinum illudnonfit 

m 1 ebus ’ fcd }}* u peccantium , nnllAmque proinde vim motivam exer- 
cere valeat : nihilominus, cum nullum inveniatur purum malum , atque 
omne malum iniit alicui bono tanquam fubjc&o, cui nocet ; ideo boni- 
tas conjundarnalm*, aut qu* convenit fubjedo capaci mali, exercet 
virtutem in lplum odium. Ut tamen aliquas adminiltras primx caufe 
adjungamus, adhuc tres ordines odii hominis in hominem adducamus, 
quje tamen non funt novte fpecies , fed varias duntaxat caufas continent, 
^ c odluni r P lri tuale , naturale , ac ferinum. Primum concitatur ob 
V fr? a i te 5° de P re . hcr ‘fa, quibus inducitur in homine affedus 
rltJ :tendirefe5 ^^P aran di vel reipfa , vel laltem affcdu ab illius focie- 
tate. Non potefthoc odium m hac vita ab homine erga hominem efie 
lupernaturale^ ne quidem propter peccata , licet hxc ipfa fupernaturali 

odio 



De qtiidditdte > Cdujij 3 ($f proprietatibus odij % j ^ 

«dio habeantur. Neque in odio adversus homines flagitiofos imitari 
hs eft Deum. Quemadmodum enim fratri» qui in crucem agitur, Ju- 
dicis fententia arridere non debet , quin potius optandum illi eft, utfal- 
vo legum vigore frater vivat : ita nemo voluntati Divina; , qux odio 
inimicitiae hoftes fuos profequitur , fimili (e odio conformare debet. 
Hujus rei momentum eft , quia quemadmodum lic&t quis facinorofus ad 
piatibulum damnatus fit, non ceflac tamen efte frater: ita 1 i c£t peccatis 
quis inquinatus fit, perdat tamen efie proximus exterorum hominum,. 
Diftinguendum eft id maximi cum S. Profpero. 

Natura quisquis propria no?i fi emis honoret 

In quocunque hominum , qua tua nofiis ; ama, 

£ua namque artificis fismmi fecit manus , unum eft ; 

tpuaque auctore bono condita funt , bona funt . 

Divinum in nullo figmentum deficiatur , 

Sola malis ftudiis addita no?i placeant . 

Plura autem funt, qux hujus generis odium parturiunt; puta, mores 
agreftes , in urbanitas, ignorantia , & pleraque ex vitiis moralibus , non 
tamen omnia; non nulla: quoque ex virtutibus ipfis, quae morofiores 
videntur, & focictati mutuae minus gratae. 

Faecundiftima vero odiorum parens eft calumnia, ieu falfi criminis 
impofitio, chm quisque proprio enix^ ftudeat honori, famae, «Scgloriae. 
Vix invenies homines, qui patiantur adverfis linguae telis fe impeti, <3c 

3 ui fcedati nominis denigrationem fanguinis effufione eluere non ftu- 
eant. P er mendacia talia fucata , quibus alterius fplendor vel extingui- 
tur , vel imminuitur , forti viro plus mali infertur in foro , quam ab ho- 
ftium telis fuifiet inflidum in bello, & caftris. Quidquid igitur illam 
redolet, fummC vitandum , cum detractores tefte Apoftolo adRom. i. 
fintipfiDeo odibiles. Saevituri etiam in culpam magna indigent cau- 
tela, ne fieviant in hominem , & ex duobus invicem complexis transfo- 
diant unum de node, illaefo altero. Gophyrius unus ex feptem con- 
juratis, qui ingenio Ortanis Regnum Perficum afferuerunt, complexus 
alterum Tyrannorum, focios in loco obfcuro hortabatur, ut vel per 
fuum transverberarent corpus, ne fibi parcendo alter evaderet. Diffi- 
cile, Sc fubtile eft in tenebris confufa difcernere, & ideo in alienis pec- 
catis minus, aut cautius eft indulgendum odio, ne indignaturi fadis hu- 
manis, indignemur hominibus. In propriis erratis (ecuriftimus eft ifte 
afFedus, ubi amor noftri tenaciftimus, & importunus fe ingerit. Di- 
versC noftra & aliena infident. Aliorum odium, & noftri amor facilli- 
mus eft , & fummus : aliorum amor , & noftri odium difficillimus , & exi- 
guus. Al t€ , 



l6o 'Tars IL //. 

Alterum odii genus inducitur ex antipathia , & averfione quadam* 
quod iterum duplex eft, vel naturale , vel morale : pofterius provenit k 
rebus inclinationi noftrse , pro diverfitate temperamenti diverfse, furo- 
me contrariis nihilque facilius eft, quam ut ob diffimilitudinem in ani- 
mum inducamus , aliquid malum, aut turpe effle. Hac ratione (inceri 
ofores efte folent fucorum ; generofi odiffle ingratitudinem ; valentes 
efte hoftes ignaviae. Naturalis averfio vel oritur ex ipfo inftm&u naturae: 
animaliindito, prout ovis horret lupum, pullus milvum, alia animalia 
alia: vel ex conftitutione corporis, ob quam ante omnem confuetudi- 
nem , aut offenfionem incitamur ad unum prae alio fugiendum. In hac 
radice fundantur averfio equi erga camelum, Elephantis erga caprum. 
Naturalis non nullorum horror ad confpeftum catorum , ranarum , alio- 
rumve animalium. Pro caufa hujus difflonantiae non folum recurren- 
dum eft ad operationes phantafise ; fed advocanda furit etiam effluvia cor- 
pufculorum, qute nimirum ex corpore, potiftimum vivo continenter 
effunduntur undequaque velutin atmosphteram quamdam fingularerm. 
Dum enim ex occurfu corporis unius effluvia in nos incurrunt, & per 
poros noftri corporis fubeunt , quandoque nihil immutant , id£mque 
prseftant, quod aer ipfe per eosdem meatus penetrans. Quandoque 
tamen obtexturam , & motum eorundem certo modo repugnantium, 
poris, & particulis noftri corporis, immutationes, & determinationes 
eas invehunt, quarum fimiles , & analogos vapores, & odores ingrati, 
& aer ipfe pro diverfa qualitate corporibus iisdem affert : fcilieet fan- 
guinem,& fpiritus fomentant; unde agitatio perturbata illa refultat ? 
gux paffionem odii provocat. Ad hujusmodi ergo originem referendi 
funt genii, & inclinationes repentinae, citra patentem, &confpicuam 
caufam obortae , quibus afficimur erga occurrentem quempiam , ce- 
tera ignotum, quo pa£to affe&us fuit, qui fcripfit: 

Non amo te , fabidi , nec poJJirn dicere quare , 

Hoc tantum pejfam dicere : non amote , 

Poftrcmum eft odium ferinum , quod affurgit ad eam animi effera- 
tionem , qux ordinariam menfuram, qua homines aliquid averfari con- 
fueverunt, transcendit ,& ad immanitatem belluarum pertingit. Hu- 
jusmodi odio impelluntur , qui inimicorum nece quam acerbiflima, & 
diriftima non exfatiati , truncare infuper fteddque difeerpere cadavera 
inanimata habent in delitiis. Aliqui eo interdum hac faevitia proceffe- 
runt , ut carnes caeforum mandere , & hepar vel cor hoftium recens 
exemtum dentibus fuis crudum commolere non perhorrefeerent. Sic 
Hannibalem dixiffe ferunt , cum foliam fanguine humano plenam con- 

fpexiffl 



T>e quidditate , caufis , (df proprietatibus odij* \6l 

^exiflet : 0 formofum fpe&aculum 1 rifit ,mult&que voluptate perfri&us, 
mter millenas mortes iratum vultum exuit , & quali per otium (aevijt. 
Quanto pulchrius illi vifum eflet , fi flumen aliquod , lacdmque compl££ 
St7 fed quid mirum , hoc maxinte fpe£aculo captum fuifie , (anguini in- 
natum, & ab infantia caedibus admotum ? Volefus etiam fub Auguft» 
Proconful Afiae cum ter centum una die fecuri percuffififet , incedens in- 
ter cadavera vultu fuperbo, qivafi magnificum quid conlpiciendiimque 
feciffet , grsec£ proclamavit : O rem regiam I quid hic feciffetrex ? 

Numeratur quoque inter odii caufas conjundtio , & connexio cum, 
argumento odij. Sicut enim , qui aliquem diligit , fertur etiam amore 
in omnia, quee illius lunt, itaviciflirn fentiendum de odio. Tale fuit 
odium Davidis , quando pfal. 1 3 8. dixit : Nonne qui oderunt te Domine , 
ederam , & fuper inimicos tuos tabefiebam ? perfieffo odio oderam idos, 
& inimici fafti fiunt mihi . Hinc aflequi poffumus radicem incenfifli- 
mi illius odii , quo nos deemon infe&atur. Nimirum rebellis ifte ofor , 
poftquam Omnipotenti repugnavit , & ob contemptum ab eo alienatus 
dV quando videt hominem ad ejus imaginem fadum , in eum fuarru 
exercet malignitatem , qua authorem ipium laedere concupivit, fed non 
valuit. Veluti , fi quis homo , quando Regem inimicum attingere no» 
valet, ejus fimulacrum turibunaus concerpit ac dilacerat, 

$. IV. 

1 

*E)e [uhjetto ad odium opportuno . 

A D odii partionem valdd accommodati funt ignavi , & timidi , qui 
undecunque damnum metuunt. Ideo erga vim quamcunque ad- 
verfariam facite odi6 inflammantur, elifam , & contritam volentes , ne 
jugi metu impendentis ab ea mali percellantur. Eidem affedtui etiam fa- 
cile fub jacent fulpiciofi ob non difiimilem caufam; ubi enim fufpicioncs 
Facile nidum conftruunt , fer^ locus metui, atque adeo etiam odio in- 
de progerminanti patet. Odii item affe&um promptiffinte fufeipiunt, 
qui amori funt dediti , quod amorem pro jure fuo le expofeere arbitren- 
tur, omniAque ingrata , quae profluunt ab co, quem diledtione prole- 
quuntur, graviora ducunt, qukm fi ab iis proficifcerentur , erga quos 
ipfi aliter afficiuntur. Et hanc germanam efle caufam judico , cur odia 
conjun&iiTimorum , fi parturiantur , fint graviflima. In hoc tota eff: 
difficultas, ut mater, quae fanguine, vifceritmsque conftridta erat , incipiat 

X • ' non 



\6l Tdrs. II. 'Differt. II. 

non amare filium; ubi femel in contrarium defle&it , front^mquc exuit, 
toto pondere, omnibiisque viribus inclinata trahetur. Vigor, qui li- 
bi permiffus in dile&ionem excreviflet, in ipfius robur adolefcet, re- 
liqua praecipiti furore decurrent. Reditura: caritati obftabit, quidquid 
obftiterat odiis. Nempe in domelticis minima offendunt ; in amicis ne- 
gligentiam vocamus injuriam, quia quae contra fpem, Sc exfpe&atio- 
ncm evenerunt , judicamus talia efle , quae pati non deberemus. Si au- 
tem opportunum odii fubjedtum funt i) , qui fe maximd laefos exiftimant, 
etiam fuperbi, &fui ipforum amatores maximd erunt proclives ad alio- 
rum odium. Cum namque impensd fefe ament, &toti fint in curandis 
luis commodis , & bonis , quae facild interrumpuntur , celeriter conci- 
tabuntur ad offenlionem, facildque adducentur, ut putent fe maximi 
laefos, & qui kefit, maximi efle malum. 

Praeter vulgaria haec, & ordinaria odii fubjeffa in quibusdam ho- 
minibus accidit ; quod inter bruta ferpentibus,ut fcilicet neminem ament, 
omnes oderint ; ita ut quemadmodum prava plerumque conflitutio fto- 
machi , aut linguae naufeam ingenerat quorumvis eduliorum : fic non- 
nulli adeo a communi hominum complexione exorbitent, & reliquos 
omnes habeant exofos, quos fimilis animi tabes adurit. Atri lingua 
omnia culpant , obvia quaeque agere prohibent: dirorum alituum modo 
omnibus invident ; nec ullum aliud abominati fpiritus nov&re praemium, 
quam omnia odiffe. Ratio tam inaufpicati habitds efle potelt, qu6d 
quis nuM adhibita cautela vehementer alicui crediderit , exiftim&ritque 
veracem omnino , fidumque aliquem hominem, quem poftea nequam, 
invidum , verfipellem , atque vertumnum experitur. Cum verb id cui- 
piam flepius acciderit , & ab iis quidem , quos amicillimos , familiarifll- 
mosque efle arbitrabatur, tandem olfenfus , & quafi allidens, omnes 
odit , & cenfet, nihil plan£ in quoquam homine efle integrum aut fince- 
rum. Alia caufa tetra: hujusmodi difpofitionis efle poteft esenofus, tur- 
bidus, ac fceculentae melancholice fordibds redundans fanguis. 

Si de temperamentis in fpecie fermo veniat , videbimus , quod ple- 
rumque fanguinei fugiant ferios, melancholici latos & hilares : biliofo 
faftidium procreant ignavi , ac lenti, quale phlegmaticis ciet ardens at- 
que ad agendum preeeeps animus. In amoris padione fanguinei pra? om- 
nibus amant cholericos , a quibus mutuo redamantur: phlegmaiicum 
item eodem cum fru£tu: afficitur item poft diuturnam confuetudinem 
erga melancholicum : raro tamen ab hoc redamatur. Cholericus fangui- 
neum amat, melancholicum item , ubi reciprocus intervenit amor. Cum 
phlegmatico tamen ob oppofitum t diametro temperamenti habitdfhx. 

nui- 



De quidditate > c (tufis , proprietatibus odij. 



milium ipfi in tercedit amoris faedus. Phlegmaticus ver6 alienius k ehole- 
rico? rarus item melancholici amator; fed ubi ad illum afficitur, con- 
ftanter eum am at. Prse omnibus autem amat fanguineum , idque perfe- 
veranter. Oppofitum in fanguineo accidit , cujus propterea fjmbolum 
eft atris elementum. Melancholicus vehementer, & obfirmat& amat, 
ubi inceperit ; cum phlegmatico raro illi convenit : nunquam fer£ cum. 
fanguineo : prse reliquis cholericus arridet, ubi tamen contentionibus, 
& jurgiis perpetu6 mifcebitur ille amor. 



I Nter odii attributa primum occurrit, quod initium minime occultum* 
habeat , fed flatim fenfum fui vehementem ingerat, ut anima clariffi- 
m£ advertat fefe turbari , & ea affe&ione concuti. Cum afficiatur ab 
©bjedtis , quse fine vulnere non incurrunt, in principio fui ortfts flatim* 
nos torquet , & in cunis adhuc evadit nofler carnifex. Emergit tam ci- 
to , quam amoris paffio , & modico alimento fubminiftrato fpargitur per 
omnes animse facultates , atque ut ignis devorans obvia quaeque conffi- 
mit. Secus res fe habet in amore ; illabitur ifte inobfervatus ; oportet, 
ut te amici tui admoneant , dickntque tibi vicini, te amore effe implici- 
tum- : ant£ ar&iffimis vinculis anima detinebitur, quam intelligat , fe 
amare ; feritque ille tam fuaviter, ut vulnera vix etiam tunc detegan- 
tur , quando ob longam temporis moram nullam amplius curam admit- 
tunt, Opinor hoc accidere ex eo, quod amoris affe&us ad entelechiam, 
& perfe&um vitae flatum maximi congruat : odium vero temperamen- 
tum corpori debitum perturbet, & violenter de flatu naturali fibras va- 
forum , & per reliquam vifcerum compagem dimoveat , qua? non poteft 
non notabiliter adverti. 

Diffidet praeterea ab amore , quod pertinacius inhaereat, diutius vi- 
geat , nec levitatem iliam , cujus amor accufatur, participet* Ubi femei 
in corde radices egit, beneficio temporis non exfeinditur ; nec k philo- 
fophis hucusque inventum fuit remedium , ad fanandum hominem tam 
peftilenti febre laborantem. Ipfa religio nunquam magis videtur occu- 
pata , qukm ubi cum tam obflinata paffione eft confligendum , videtiir- 
que Filius Dei hunc in finem defcendiffe in terram , ut nos amorem ini- 
micorum doceret, & condonare inimicis, Voluit exemplo praeire, & 





X z 



mon 



i<$4 



"Purs 1 1. Diffirt. Ili 



inori pro fuis , priusquam alios obligaret, pracfciens ad ftabiHendam le- 
gem ade6 fenfibus noftris repugnantem opus fuiffe , ut illam propria per- 
fona confirmaret , fua morte au&oritatem tribueret; & fanguine effufb 
fiibfcriberet. Ade6 pertinaciter inhaeret hic affe&us , ut Poetae com- 
menti fuerint , odia etiam poft mortem fuperviverc, & nobis deficienti- 
bus ea non finiri. Inventa eft Regina , quae apud Senec. in Hercule fu- 
rente ita feviret : 

Patrem abflulifti , regna , germanos , Ures , 

Patriam ; quod ultra efi ? una res fupereft mihi , 

Fratre , ac parente ch artor , regno , ac lare: 

Odium tui . 

Quafi in afflidione fua aliis animum non oble&aret, qukm odi6, fluam- 
quam libi ab hoc fentiret vifcera arrodi : quafi minus premeretur dolore 
deperditae felicitatis , quam occuparetur defideri6 fe vindicandi. Fre- 
quens experientia teftatur , morituros patres, ubi animam extremis la- 
biis retinere non amplius pofTunt , fuperftitcm adhuc defiderare odiorum 
fuorum vigorem : obligant filios ad perpetuas inimicitias , harum harre- 
des feribunt , onerintque mille imprecationibus , ubi reconciliationem 
admilerint. 

Sialong£ fecretifftmte hujus proprietatis rationem conquirere li- 
ceret, dicerem , caufam phyficam efife , quod textura , quas in fibras 
ab odio inducitur, ad rigorem , & firmitatem determinet, ade6que ad 
ftabilitatem : contrh , amor agitationem sequabilem , tranquillimque 
conciliet , ac proinde facil£ mutabilem ; aequabiles enim viventium mo- 
tus diuturni ede non poflunt. Moralis ratio efle potefl , quod ex amo- 
re felicitatis ingenito amor quilibet , Sc odium proveniat. Quoniam 
vero majus impedimentum felicitati affert, vel minimum malum , quod 
odij obje&um eft ( nam illam e toto exturbat ) quam adjumentum fit ad 
eandem felicitatem parandam parvum, & lingulare quodpiam bonum, 
infertur hinc, cum ade6 difficulter deponatur odium. 

Denique odium paffio eft omnium imprudentiffima , utpote qua- 
maxima, ck perniciofiflima mala ultro accerfit, &adit, ut inimicum- 
eidem fecum ruini involvat ,reddkqueofori mortem dulcem, fi modo 
fimul videat perdi adverfarium. Ubi quis fe integri committit ine , tan- 
tum asftim at voluptatem vindi£tee, ut nunquam videatur ip(T fllfficiens 
pretium (blutum : omne fupplicium dulcefcet , modo ferviat ad explen- 
dum pafiionis nifum. Hinc iterum illud apud Senecam in Thyeftc 

Inclyti Pelopie domus 

Ruat vel in me , dummodo in fratrem ruat . 



De' quiddiute , aufis 3 & proprietttibus odii. 1 6 $ 

At unde hoc ? ex eo , ouod amor ipfe proprius !i pluribus agendis etiana 
nefariis hominem abfterreat: in e6que fitaett ejus utilitas, ut rarum- 
fit ex amore proprio urgente, & vigente fcelera plura , eique ftatui, & 
confer vationi vitas humanas damnofa non cavere* At tyrannis odii lin- 
gulari quadam ratione amorem proprium obruit. Et quafi extinguit,m- 
clinatquc in omnem perniciem inimici, & quantum eft in fe, vult llh 
omnia mala , & omnia , quae poteft , infligit. 

§. VI 

‘Terntciofl fatelht&s odtj. 

S ! proprietates odij funt virulentae , non minus funefti prodeunt ex eo 
effe&us. Permiffo fcmel receffu , & averfione appetitus ab obje&o 
promanabit imprimis timor caularum , quibus objecium, fi nondum il- 
latum agnofeatur, inferri poteft; qui timor interdum ob adjun&am- 
ignaviam vatd& augefeit. Quodfi ignaviis adjungatur poteftas , influet 
etiam fe vitia, ut perfpe&um fuit in Caligula, & Nerone, aliisque igna- 
vis Principibus , qui, qu6d imbelles effent, & mal& femper metuerent, 
ex odio in fevitiam verfi immania odij Iui ediderunt exempla. Sicut 
amor eft caufa omnium operationum fuavium ; ita qui odio exeb indui- 
gebit , facili in omnes tragicos cafus , in omne malum imaginabile ruit. 
Homicidia, mortes funt effe&us ordinari) pofllonis generi humano 
tam inimicae. Illa fuit ,qnae primis diebus mundo oftendit , pofte homi- 
nem in flore aetatis occumbere, non effe fecurum fratrem a fratre : illa 
effecit , ut homo dulcitfimse fuse indolis oblitus commifceret potum. 
venen6, ut menfarum mappas humano fanguine conlpurcarct. Illa 
fabricata eft arma ad depopulandas urbes, ad deftruendam pulcherri- 
mam ex omnibus Dei imaginem : illa induxit funeftiflimam artem , qux 
tradit praecepta , quomodo unus alteri mortem infligere poflit. Ut 
omnia compendio comple&ar , fuflicit (cire , iram , triftitiam , invidiam., 
defperationem , caeterosque omnes affe&us oppofitos ab odio cnalch 
Verum eft, non illud adurgere ad extrema haec mala ? nifiubi pallio fue- 
rit inordinata: at exceffusipfi femper eft connaturalis , & nifi ratio, vel 
gratia eam moderetur, ordinarii in profundum praecipitabit : imo ficut 
impetuofus fubruit torrens repagula, quae opponuntur ; ita fi quis obex 
refiftat, faep& odium exafperabitur. 

Omnium autem odii efte&uumpeffimus eft., quando fub grata ami* 

X t citi* 



1 66 ‘Pars II, Dijfert. II. 

citiae fpecie in corde delitefcit. Qui patena tibi adverfatur , hunc facite 
cavendo vitare poteris, fi fronte, vel voce tecum in amicitiam redit 
hic mifericordias formam mentitus Trojani inftar equi fallit. Armatam! 
inimicorum affeduum cohortem occulit , quse data occafione extre- 
mam machinabitur perniciem. Sicut venenum in mulfo colliquefadumf 
ocyus permeat in venas, ac ubi ad cor pervenerit, interimit: ita do! 
Ius amicitiae admixtus odio praefentifl?m$ nocet , omndnque remedio 
aditum intercludet. Denique obfervatione indignus non eft effedus in 
judiciis , & fadis illorum , quos oderimus. Ubi enim amicitia perma- 
net, nihil facite creditur, nihil facite recipitur, quod diffidium operari 
pofTit : Si vero inimicitia: femel occupaverint animos, omnia, quse fiunt 
qux dicuntur, qux audiuntur, ita accipiuntur , & intelliguntur, ut ad 
majores, & longiores proficiant inimicitias. Si quid enim boni dicatur 
de inimico non creditur , fi quid autem mali , hoc folum creditur 
confirmatur. 



5- VII. 

Charadcres , quos odium corpori imprimit. 

\IOrofi charaderes, quos odium corpori imprimere folet, ab fnter- 
no cordis motu provenire folent, cum nempe per odium anima 
fefe ab ingrato objedo amoveat, fegreget, & disjungat. Hoc facite 
intelligetur , fi dicamus in hac paffionc primo loco cor contrahi , ejus nue 
fibras ita affici, ut pravi motus fufeitentur. Hinc modica (anguinis ar- 
teriofi vis in carnes effunditur. Arteria? quoque, in quas etiam ejusdem, 
generis affedio traducitur , fefe contrahunt; hinc anguftiores meatus 
hinc per capillares vix fanguis effluere poteft. Accedit , quod tales fint 
ij m-otus , ut calidum dividatur: hinc amor caloris , odium frigoris in- 
dolem praefefert. Calor enim congregat homogenea , partes fcilieet 
ignis, vel calidi; frigus ver6 fegregat; hinc ofor frigere , & algere dici- 
tur. Et ver<5 per capillares contradas humor aqueus long^ facilius , 
quam fanguis traijcitur,& in carnes effunditur , ex quo frigus formatur. 
Ubi fi ofor folus degit , vultus erit pallidus , & triftis , afpedus fixus 
atque immobilis. Triftitiam exproment averfie cogitationes quas 
apud fe volvit, & revolvit: pallor vultds, corporis rigor , flaccida lab- 
ra, arda? fauces , lingua minus expedita, diaphragmatis lentitudo , re- 
ipnatio item lenta, pulfus parvus, & depreffus , & ex omni parte dimi~ 

nutus. 



De quidditate 3 caufis (tff proprietatibus odi jr. ifij 

-nutus. Haec omnia ex eo , quod nec tanta fanguinis arteriofi copia \ 
corde in aortam effundatur , nec arteriae fefe exfplicent , fed potius con- 
trahant. Eodem femper flatu oculos relinquit , quia anima fundionurrL, 
naturalium oblita modo injurias, quas ab inimico recepit, fecum reco- 
quit , modo media fefe vindicandi , & ulteriora mala, quae timet , pro- 
pellendi indagat. Frons oforis nihil fereni habet , nihil explicati , fed 
contrada rugas agit, &. nil nifi ferum , & afperum praefert. Praeterea 
cum recordatio inimicorum ad iram revocet , hac inflarhatus mordere 
labra, jaditare caput , quatere pedibus folum , fubsque intra dentes, 
nefcio quse verba vindidam olentia , tacitb murmurare incipit , & ut 
canis in faxum inje&um rabiem exerere. Vox ipfa afperior » cum trachea 
minus tenfa fit , Scaura frigidior vocem exafperet; hinc nullus cantus, 
nulla inflexio vocis. Oculi denique interius addudi, flavidi, fine ullo 
{plendore , aperti , & quafi hiantes ob defedum fanguinis arteriofi. Qui 
aliks in amantibus eosdem diftendit. Tunicae autem fubfidentes quafi 
rugas agunt, ob quam fuperficiem miniis terfam etiam oculi minus apti 
funt ad lumen repercutiendum. Undequb plus luminis hauriant, pal- 
pebras, & fupercilia tollunt, & corrugant frontem. Si autem non fit 
folus , fed in aliorum focietate laudabilia de hofte percipiat , ex accenfib- 
ne nimia palpitare cor, ex propuifo ad faciem fanguine , rubefcere vultus, 
& quia indignationi conjungi folet inquietudo quaedam , continuus ab 
uno loco in alium refultabit itus , Screditus: contrahetur nafus, utdida 
afe contemni adftantes judicent. Denique quo fe fatiatum allatis lau- 
dibus offendat, in rifum contemptu plenum diflolvetur. Contraria 
prorfus accidunt , fi mala de hoflibus fpargantur; fimiles enim fermones 
geftu capitis, actotiuscorporis inclinatione approbabit. Quod fi deni- 
que cernulus obviam fiat, horrore fubito fuccutietur, & genibus con- 
tremifcet , qubd fpiritus tum in timore , tum in audacia , quarum alteru- 
tra paflio interveniet, ad interiora cordis penetralia confugere foleant. 
Vel igitur confidit de vindida, ex adverfario reportanda , atque arieta- 
bunt ipfuminprefliones communes audacia? , & irce , vel animo cadit fe 
vindicandi ;$t triftitta, timore, acdefperationeabforbebitur, ubi iterum 
commotionis his affedibus propriae corpus irritabunt. Quod pertinet 
adfomnum nili odium cum furore conjundum fit, fomnolentum red- 
dit; frigus inimcerebri fomnum conciliat: nulla etiam, vel rara fom- 
nia , quia fbrce rigidiores ad motum minus habiles , & minus dociles 
funt: igitur fimulacra rarius inter dormiendum excitabuntur, quae 
per motum duntaxat excitari admitto. 



»31 |<58 ]S« ' 

DISSERTATIO III. 

Dc Defiderio. 

$. I. 

Exprimitur nifus defiderij. 

P Rsedar£ nobis indoles defiderij elucefcet , fi obfervcmus , hunc affe» 
dum medium obtinere locum amorem inter, & gaudium: & ha* 
bere primum ht principium , iftud vero ut terminum. Quippe 
amor pondus quoddam animae addit , illudque fortiter, & fuaviter in bo- 
num inclinat. Unde quemadmodum in rebus naturalibus , fi gravia 
avulfa, & remota funt aluo centro, ex pondere nafcitur conatus, ac 
nilus ad centrum repetendum, quo adepto ceffat talis motus, eique quies 
fuccedit : ita in animo t fibonum amatum fit abiens , ex amore nafcitur 
impetus , quo in illud rapimur , quique defiderij nomine intclligitur* 
Obtentd vero bono illi motui fuccedit quies in bono, quse delc&atio 
nominatur. Stri&ius definiri poteffc , quod fit animi commotio , qua 
fiufl imulo urgetur , & v e lut igniculo accenditur ad invejligat 'tonem , 
& adeptionem boni deleffabilis ,fen(ibilis , quo caret , five quia futurum 
eft , five quia jam abijt; ad utrumque enim tanquam ad bonum abfens 
defiderium in longum porrigit animam, e&mque extendit , ut poftit rem 
adamatam contingere, tanquam in orbiculari machina, femper fequen- 
do , nunquam affequendo : non qu6d nunquam , qui defiderat , perve- 
niat ad rei defideratae fruitionem; fed quod anima, quamdiu defiderat, 
& vi hujus a£hus non potiatur re concupita, Exteneitfe tantum ad bo- 
num fenfibile dele<Sbabile ; nam appetitus fenfitivus, cum non fit capax 
honefti,ut honeflam eft, atque utile, non habet vim movendi appeti- 
tum rationefui, fedfemper, &necefTari6 diligitur ratione alterius, nem- 
pe ejus , ad quod utile efie confpicitur , refpe&u cujus proinde obtinet 
rationem puri medii , hinc totum motivum appetitus fenfitivi dicitur de- 
lectabile fenfibile. Attingit autem defiderium omnia obje&a fenfibilia, 
licet ipfum non tangatur; percurrit omnia loca, Iic£t non mOYCatur: 
volitat per aera cum avibus ; innatat aquis cum fquammigero grege , 
traijcit sequora cum navibus ; confcendit montium editiora juga curru 
feris, venaticisque canibus : nullis finibus circumfcribitur, nullo an- 
guftatui loco , nullo littore coar&atur, AiFcctuihuic fpecialiter ac- 

com- 







ii 


m 


1 1 ' 


m 


Ha 



De defiderio. 169 

commodatum efl nomen concupifcentiar , quamquam enim hoc fit com- 
mune omni paffioni appetitus fenfitivi , e6 qu6d per fenfibilia bona cor- 
pus pariter, . & anima afficiatur; idebque terminent affeaum , quatenus 
utrique pro defle poflunt; quia tamen impreffio, ac motio appetibilis, 
quatenus tendit in bonum abfens, prae reliquis fentitur, ac manifeftius 
cupit, ut fimul fintilla, quae fimulnon funt , ideo pras reliquis hoc no- 
mine exponitur , & fapientiffimus Socrates judicavit , paffionem iftam- 
alas animse , quibus ad abfentia feratur , pofle nuncupari : Alii eandem 
curfori compararunt, qui praecurrentem tardior pervicaciter infequitur* 

§. II. 

Statuitur diverfit as ejfentialu ab aliis pafsionibusi 

Onceptum deflderii varii convellere fatagebant , qui eum vari£ cura- 
vi aliis paflionibus confundere allaborirunt. Et in primis rationem- 
abfentise, quam in obje&o a defiderio attendendam vidimus .dixerunt 
non conferre amori fimplici novam & diftin£tam fpeciem : accidenta- 
riam duntaxat efle denominationem , quae falvam relinquat utrobique 
adus identitatem. Suadere hoc ftuduerunt ex eo , quod five objedum 
fit praefens , five abfens , eandem tamen habeat bonitatem , ratione cu- 
jus folius movet ; & abfentiam , quae bonum convellit , potius arcere 
a profecutione , atque ideo non efle partiale motivum defiderii. Ad- 
du unt pro confirmatione folida locum Apoftoli 1 . Petri 1 . quo fignifica- 
tur Angelos defiderare profpicere in Deum , quem intueri ibidem dicun- 
tur. Prout autem fe habet defiderium in appetitu rationali, eo modp 
fe habet concupifcentia in appetitvUenfibili. Videmur igitur adigi ad 
admittendum eandem utriusque^fle cflentiam, & accidentariam abfen- 
tiam folum fundare diverfam denominationem inter defiderium- , & 
amorerru 

Nihilominus impugnatio hujus diverfitatis foliditate non nititur* 
Lic£t enim abfentia non moveat , nihilque caufet , cum ex fe nihil fit : 
attamen ficut ipfa praefentia boni, eft bonum quoddam particulare, po- 
tens per fe ipfam movere , & agere fimul cum bono , quod reddit prae- 
fens ; ita abfentia confert, ut bonum , cui adjacet, operetur aliter, at- 
que operatur idem ut praefens. Infuper patet amoti uni causa partiali , 
alteram exercere fe fola diverfam a&ivitatem , nec fufficere ad eundem- 
ipecie efle&um , ad quem fuffieeret fimul cum alia concaufa, Igi tur ab- 

Y fen- 



170 Pars Ih Difert. 11 1. 

fentia boni dele&abilis non variat partionis fpeciem tanquam caufa par- 
tialis fpecialiter influens ratione fui ; fed folum tanquam impedimentum 
caufae cujusdam partialis, qua abfente oportet, ut virtus efficiens , qu* 
luperftes remanet , inducat efte&um fpecie diverfum , nempe miniis ef- 
fentialiter perfedlum , quam portet parturire conjun&a cum alia concau- 
fa. Delectabile igitur abfens generabit defiderium exiflente tota vi cau- 
fativa penes ipfum deledabile fecundum fe ; abfentia vero ejusdem de- 
le&abilis folum diminuet influxum deleftabilis,& inhibebit a comunican- 
da majori , & peculiari perfeffione affedui. 

Defiderium profpiciendi in Deum ab Apoftolo memoratum non de- 
notat beatas illas mentes ftridC defiderare contuitum , quo potiuntur * 
fed tantum fignificatur, ab eo contuitu , tametfi jugi , & aeternum dura- 
turo , procul abefle omne rei vifie faftidium , fecus quam in ufu bonorum 
creatorum folet accidere. In dele&ationibus enim itwperfe&is , cum, 
non plenC fatient, generatur faftidium aliquod, acmoleftia, ob quam, 
contingit, ut fuccedat appetitus eam removendi, nec in eadem amplius 
perleverandi : econtra Angeli femper vident , quia femper videre defide- 
rant : ne autem fit in defiderio anxietas , defiderantes fatiantur Juxta il- 
lud Pfalmiftte : fariabor , cum apparuerit gloria tua : & iterum ne fit 
in (arietate faftidium , fatiati defiderant. Verbo , defiderant fine labo- 
re, quia defiderium fatietas comitatur: & fatiantur fine faftidio , quia fa- 
tietas ex defiderio femper accenditur. 

Minus dubitatur , quomodo defiderium ab aliis partionibus fecerna- 
tur. Quamvis enim defiderium tendat in illud ipfum obje&um , in quo 
poftea per motum deledationis quiefcat ; attamen gaudium k defiderio 
eft fejungendum,. Diftindionem hanc, praeter dida , hauriunt ex eo , 
cu6d defiderium infuper fpe&et aflecutionem , & conjundionem boni 
tanquam partiale obje&um, , in quod nulla ratione fertur deledatio. 
Di ffert defiderium etiam k partionibus partis irafcibilis, praecipui afpe, 
cui magis affine videtur ; fpes enim non eft qualiscunque abfentis bo- 
ni profecutio , fed ardui, ac difficultatibus circumfepti ; nec quomodo- 
cunque in illud tendit, fed cum quadam eleftione, conatu, ac lucta con- 
tra difficultates animum deprimentes : at ver6 defiderium eft 
fimplex animi .motus , & affedus in bonum 
abfens. 



§. iii. 



eno* 



171 



I 



’ De defiih 

§. III. 

Jnflituitur divi flo de fiderit. 

N acceffu ad partitionem defideriorum inftituendam, occurrit primo 
* efficax & inefficax , pofterius dicitur , quo quis defiderat quidem bo- 
num aliquod, non tamen manum admovet operi, nec exerciti ufurpat 
media , qua ad illud obtinendum judicavit opportuna. Hoc autem, 
ex duobus capitibus oritur : vel quia non e(t amplius in poteftate defi- 
derantis ; fi enim effiet, tunc ea adhiberet ; & hoc eft tantum inef- 
ficax o er accidens : vel quia reipfa non adhibet media efficacia pro fua 
libertate , licet fit in poteftate operantis ea applicare , & hoc eft tan- 
tum rudimentum , five delineatio defidern efficacis. Robuftum defide- 
rium eft quo intendens fe determinat ad mediorum ufurpationem. , 
OUK certa , & infallibilia reputat ad affecutionem finis intenti. Judica- 
runt aliqui defiderium inefficax locum non invenire in brutis , & bruta 
femoer appetere rem omnino efficaciter. Sed videtur hoc experien- 
tiis non congruere; fi enim proponitur cani bolus pinguior, haud du- 
bie illi inhiabit : fi autem quis fimul eidem minitetur baculo, terrebi- 
tur , non audebit accedere : igitur tunc non habebit appetitum effica- 
cem , alioquin , cum folutus fit catenis , & poffit accedere , fi velit, cer- 
t& fi efficaciter cibum appeteret, in illum involaret. Videtur hoc etiam 
indicare ipfa inquietudo, qua agitatus quafi perpetuo in caines luipirat, 
& tam lamentabiliter oculos in eas convertit , ut de defideno , quo in- 
eas fertur , dubitare non liceat. Econtra non terretur baculo ne homi- 
nem invadat ; fed magna rabie in illum ihfilit, quia id efficaciter niten- 
di Lic£t igitur bruta priventur libertate ; videtur tamen hxc non- 
requiri ad diverfitatem defideriorum efficacium , & inefficacium , quan- 
tum quidem nos pofiumus in illis cognofcere, Ut paffio generatim,fic 
defideria diftribuuntur ab Ariftotelelib.u.politic.cap.ii.m naturalia,& 
innaturalia, (eu potius ultra naturalia, Defideria circa cibum, oc potum, 
& qua dirigitur circa cupiditatem ad propagationem , & confervationeifl 
fpeciei dicuntur naturalia, quia eadem bona Radunt fub appetitum quoque 
naturalem ac innatum, contin6ntque in (e inclinationem, qua: proportio- 
naliter eft comunis omnibus naturis, feu fentientibus, (eu non (entienti- 
bus quaeque deprehenditur in animalibus independenter ab omni leniu. 
Defideria vero , quae tendunt in bonum , & malum praecise quatenus ap- 
prehenfum per cognitionem , qualia fiunt praecipue , qua teruntur ad bo- 



171 P*rs Dijfert. UU 

Rum ycl malum futurum funt, praeter naturalia, quia limites appetitas 
innati excedunt. Videtur difficillimum , quod defendit S. Thoma' , de- 
fideria nimirum praeter naturalia brutis denegare, cum tamen deprehen* 
damus animalia multa appetere, quae ex fe illorum naturas non conve- 
niunt, fed eis repraefentantur ex aliqua phantafise lasfione , aut appre- 
henfione velut convenientia. Cur enim corvus appetit omnia abfcon- 
dere, quae invenit, etiam non comeftibilia? cur quascunque plantas aut 
alias res infixas eradicare , aut extrahere ? an abfcondere ex fe anima- 
libus convenit ? an fpecialis delebabilitas in ea abionc relucet ? vel 
an non hoc potius ex fingulari ipfius corvi apprehenfione provenit ? 
multa cert£ animalia ex zelotypia optant, ne aliud fibi proferatur. Sic 
refert Arriaga , fceminam leonis curam geffifle , cui jubas manibus con- 
trebare licuit , & ferociffimo animali fopiffime blanditiis gratificari. 
Cum ver6 femel accciriffet mulier infantem ulnis geftans cundemque 
difluavians , vellbque pariter leonem pro more demulcere , ille indigna- 
tus , quod foemina infantulo blandiretur, non tantum tabum non ad- 
mifit , fed apprehenfum fceminas digitum extrema parte abftraxit,& mu- 
tilam dimifit. Quis ergo negabit leoni huic concupifcentiam rei ipfius 
naturo non convenientis ? an hoc defiderium diverlum ab eo , quo ho- 
mo /olus laudari exoptat ? canes venatici, qui leporum capturi dele- 
bantur , quos tamen nullo modo comedere cupiunt , videntur moveri 
«a delebatione naturali , ut imitentur concupifcentiam avari , qui dele- 
bationem repcrit in divitiis accumulandis, quibus tamen non utitur. 

. Int&r iftas duas clafles fuper eft aliud difcrimen, nempe quod defi- 
deria naturalia in omnibus tum brutis , tum hominibus fint uniformia , 
cum fequantur dubum , & imperium naturo , & dirigantur dibamine 
fapientias divinas, quas eft incommutabilis , ac invariabilis , atque ideo 
omnibus uniformiter dilponit , quascunque ipfis congruunt. At defide- 
ria praeternaturalia , quia diverfi diverfa opinantur , maximam fortiun- 
tur diverfitatem, &indiverfis diverfa infurgunt. Ex qua amplitudine 
rationis in homine inlurgit nova divifio defideriorum , fcilicet in finita, 
& in infinita ; qua de caufa fcripfit Ariftoteles i. polittc. cap. 6, J$uod 
infinito exifiente concupifcenti a homines infinita defider an t, infinita 
humani fimis capacitas & voracitas penitihs probatur ex intellebus hu- 
mani vaftitate,qui,cum aptus fit ad apprehendendam bonitatem fine fine, 
nulla etiam par efle poteft pabuli ingeftio ad eundem exlaturandum , & 
explendum , nec mal£ comparabitur tantalicas fiti , cujus toties fabulas 
mentionem faciunt. Sjc avarus , qui centum comparavit, vult habere 
mille , fi hoc quoque obvenerint , centum millia , & fic deinceps , nec ul- 



De de [tler io. 1 73 

lus finis erit prolabendi in vadum illud pelagus infatiabilis cupiditatis. 
Sic etiam in fanitate corporis , ubi femel nimium augmentum exoptatur 
fine limite exceditur, &: in infinitum recidit, ita ut humani cordis os tan- 
ta vaditatis ede videatur , ut mundus univerfus non nifi exigua buccella 
nominandus fit , incapax explere ejus famem. Illud praeterea infigmter 
circa hanc humanae cupiditatis inexplebilitatem k Platone traditum, uno 
defiderio avulfo non deficere aliud , fed fuppullulare: & fubnafei novum, 
vel quod alioquin jacuiflet, augefeere: quafi corrivatis ad eam amplifi- 
candam viribus appetitus, in aliam cupiditatem non impenfis. Sic in- 
tuemur in quorundam cordibus , nuptiarum cupiditate fupprefla , num- 
morum defideria fuccediffe. Nam ficut in ipfis fenfibus corporeis acu- 
tius audiunt , qui non vident , & tangendo multa difeernunt ; nec tanta 
vivacitate tangunt , qui oculis utuntur , cum uno aditu nempe luminum, 
repreffo, fentiendi vis in aliis fenfibus promptior exerceatur, tanquam, 
in altero conetur explere, quod negatur in altero : ita etiam fiep£ lafci- 
vikcohibitk, majoribus viribus in pecunias fe porrigit appetitum , & il- 
linc averfa , huc fe impetu ardentiore convertit. 

§. IV. 

Pergitur ad proprietates defiderij. 

E X didis non erit difficile eruere proprietates defideriorum, quarum- 
prima facite dici poteft, quod perinde, ut flamma femper in motu 
nunquam quiefcat,& ubi femel animam occupavit, maximam lpfi violen- 
tiam inferat. Ex natura fua per unionem conglutinatur illa corpori ; 
ner defiderium fertur ad rem amatam , ex quo asftum aliquem exiurgere 
eft necefle. Quod fi in abditis montium vifceribus ftabulentur flammas 
fulphure , ac bitumine nutritas , tunc montium cacumina , rupiumque 
nropusnacula horrendo fragore excutiunt, diffumpuntque ; 6c eo le- 
thalius apparant excidium, quh diutius intus haerentes exitum per hian- 
tes montis latebras difficulter aperiunt : ita dixerim flammantia noltns 
in pedoribus defideria , quo uberius ex diuturnitate fubeunt incremen- 
tum , eo difficilius moras patiuntur , nec contadionem lultinent. Um- 
nis quidem affedus calor eft ; verum , qui in cunabulis viribus deltitu* 
tus moras fuftinuit , ubi defiderio flagellatur in incendium excreicit , 
omnisque cundationis frtenum excutit, ac quasvis torpens celeritas te- 
ftudinea ipfi lentitudo videtur , contra quam celeriori armatur motu. 



174 ?* rs ll - T>ijprt. lll. 

Nec foliim morse impatiens ; fed mira infupcr elucet vis & efficae* 
cupiditatis , quod totas exerat animse vires , & corporis nervos intendi 
omnes ad expugnanda quavis impedimenta ; imo naturam infam £ 
que fortunam cogere allaborat, quo pradens fibi conftituat, quod cn 
pit. Hinc bruta ferociffima funt, & robuftiffima , cum amore feruntur 
Quidquid de efficacia amoris generatim dicitur, in defiderium DO^iffi’ 
mum cadit : minus vero in gaudium, & amorem fimplicem im6 nrV 
fens gaudium, vel deledatio enervat , & imbecillem facit. Opinor hoc 
exeo accidere, quod defiderium k centro ad circumferentiam conftan 
ter fpiritus , ac fanguinem proliciat , ex fine fcilicet ipfius defiderii ut ad 
bonum abfens accedat. In gaudio econtra refluxus frequens fi tk cir 
cumferentia ad centrum ; inde languor, & anima quafi fopita & e xfta~ 
tica. Quod fi quandoque furens ferocia incitetur adversus interpellan' 
tem ; illud eft ex defiderio deinceps fruendi, ade6que propter bonurn^ 
abfens. Prarterea in defiderio vilis qucedam impudentia elucet qua in 
digentiam noftram oftendimus. Acf defideria recurrimus, quando de-fl 
potentia; vota non facimus, nifi ubi effe&us ex noftris viribus non de 
pendet. Excurrimus per omnia loca , & defideriis publicamus pauo V 
tatem noftram , inquirimus apud alios ; quod nobis deeft. Unde di«nl 
naturam hujus paftionis defcripfit,‘qui dixit : qui optat, honorat nS 0 d 
idem fignificat , ac defiderium eft honor rei defiderata: , ac dedecus de 
fiderantis. Objeaa enim, quit accendunt noftra defideria, necefTari6 
debent habere quandam amabilitatem , quxdam illicia , qux ad fe r- 
piant , & perfeftiones , qux fafcinant : ex altera ver6 parte voluntas in~ 
diga magna premitur agrimonia , cui remedia inquirit. Defiderium! 
igitur encomium eft ipfius pulchritudinis , & macula ipfius impudici * 
auget fplendorem ipfis aureis , & argenteis ciftis , & ignominia afficit 
lpfos avaros. Laudat dignitatem , & opprobrium infligit ipfis ambitio 
fis. Quando infidet cor alicujus Principis , ftatim oftendit , non efle i< 
lum adeo opulentum , fortunas illius non tam amplas , ut videbatur 
cum lpfum cogat, proprio ex throno defeendere, & auH exire ad nm’ 
curanda cum pudore non modico fubfidia , qux domi fuse non rene' 
nuntur. Eft quidem certiffimum , quod fubinde Reges , & Princmev 
defideriorum calcari incitentur ad gloriofiftima, & fumm£ ardua facino 
ra, infpirabunt illa non raro nobiliffimum audacia? ardorem , fine quo 
pleraque languent, Sc nihil magnanimum exeeutioni datur • at fimul 
docentur iidem firpiffime pofle eadem fada inutilia , & fine effeftu re 
manere ; poffe eadem impediri a leviffimo obice ; & hinc oblidar Cc 
ad vires aliunde implorandas. Solus Deus fibi ipfi eft fufficiens, & hoc 

eft: 



De de fi der io. 1J § 

cft potiflimum ipfius encomium juxta Pfal. 16. Dixi Domine , D E US 
mens es tu , quoniam bonorum meorum non eges ; lorus ille in or ^"* 
nipotentia , immenfitate , & fapientia fua poftidet omnia 5 nec eu; ob- 
ftriaus ad formanda defideria, nec ad quaerendam requiem extra le in 
creaturarum pofleftione. Igitur defiderium declarat noltras miierias , 
femp6rque eft fignum noftrae paupertatis. Denique praeterquam quod 
defiderium inquietum , ferox, & indigum fit , infuper expleri illius avari- 
tia nunquam poteft. Guftamus bona , quae duntaxat cupiditatem a- 
cuunt , ficut praeguftatio cibi efurienti tantum eft irritamentum. bona 
ifta fluduantia, ficut aqua marina, fitim folum provocant. Qui plus 
habet , plus eget : premetur duplici egeftate , & egebit pro le , & pro 
rebus utique egentibus , ipfaeque res alias defiderant, Credo , Ii lenium 
Vocibus exprimere pollent, cum gemitu clamarent, & intentis multa 
poftularent vocibus. Dives es 5 jam indiges famulis , qui adminiftrcnt, 
qui fervent opes , qui comitentur : jam indiges magnifica domo, & do- 
mus magnifica magnifico apparatu , atque fupelle&ili : parietes pudet, 
fi nudi fint : alia alia defiderant , alia aliis indigent , atque adeo magnas 
egeftatis non fola inopia caufa eft,fed etiam magna copia. Qui pauper 
eft, nec indiget , luperflua domo, nec inutilibus utenlilibus , nec multis 
famulis. Ditior eft iplo divite , qui non tantum tot eget, quot habet ; 
fed per tot eget pluribus, quam habet. Nunc qu^ro, quomodo exlatia- 
bunt tot indigentiftima fortunae inftrumenta , quae & ipfa fame plena 
funt ? an non citius abftinentia harum rerum famis impetum fiange- 
ret ? led quid miramur omnia non explere humani cordis finus . inae- 
qualia illi funt ad Deum capiendum fabrefado, / 

§• v. 

Elucidantur caufa defderij . 

D Efiderii caulam concinni Plautus lub fabellas involucro expofiut » 
quem ex Poro, & Penia live ex indigentia , & copia fimul exor- 
tum fingit. Indigentia quidem defiderantem premit, copia atitem ob- 
jicicitur conlequenda,& adjicienda ad bonum innatum » quod boni de- 
ficientis defiderium ingenerat. Ego fine verborum involucris dico,cau- 
fam defiderii efle agnitionem egeftatis proprias , bonique eam explere 
idonei propofidonem. Dignitas nimirum humani cordis ad omnia le 
extendit objeda poffibilia i credit , le habere jus fupra omnia , quw 



I j6 rpars 77, DiJJert. 7/7. 

etiam imaginationi occurrunt inter divitias fuas numeranda bonas 
quas etiam nondum poflidet, Credit omnibus promiflis fallacis fortu- 
nae ; blanditur fibi de omnibus, quae fuerunt, aut futura funt • perfua- 
det fibi fe poffe juft£ exfpedare , quateunque feliciflimis huius mundi 
mortalibus obtigerunt. Ideo k magno Gregorio Apoftoli, licet nihil 
dereliquerint, multum deferuifle dicuntur , imo tanta k fequentibus de- 
relidla fimt, qui voluntatem habendi dereliquerunt, quanta k non fe- 
quentibus defiderari potuerunt. Infinitas capacitatis eft cor humanum, 
quod folum adimpleri poteft k bono infinito : reliqua omnia inextin- 
gu i bilem fitim augent. _ Finis unius defiderii eft principium alterius & 
ita cuirimus ab uno odje£to in aliud, ut tandem attingamus illud cu- 
jus reliqua omnia aliud non funt , nifi fola umbra. Ex hac radice luxu- 
riabant omnes inordinatae Monarcharum appetitiones , ex hac procedit 
ambitio Alexandri , cui parvus nimis vifus eft univerfus orbis, doluft- 
que , cum confpiceict , vidtorias luas ab univerfi terminis finiri Ex 
hoe fonte derivavit avaritia Crafii, qui pauperem fc exiftimavit*, etfi 
divitiis omnes Romanos fuperaret ; adiit horrida deferta, ut inimicis 
thefauros eriperet, quos ipfis invidebat. Omnes, omnes inordinatio- 
nes ex nimia capacitate humani cordis enafeuntur , quod , cum ex na- 
tura fu a anhelet ad, bonum, nec inveniat, quod plen£ fatisfaciat , no- 
vum indagat , nec unquam certos fibi limites pneferibit. Etfi intelle- 
ctus nofter non fit illuminatus ad exhauriendas veritates fupernas etfi 
voluntas non fit praedita viribus fufiicientibus ad ample&endum bonum 
infinitum , quantum illud in fe eft amabile : utraque tamen potentia 
non delinit efie lllimitatse capacitatis , quam adimplere nequit omnium 
rerum cumulus. Caufae huic plerumque adjungitur noxius error, dum 
fallum bonum pro vero obtruditur , noftrique appetitus inani imagina- 
tione deluduntur. O quam faep£ injuftis elogiis commendantur , quae 
mala funt, ut bona , & optabilia. Exfpedationem boni , tanquam fcin- 
tixlam aliquam mortalium animis infevit Deus : inventionem abfeondit. 

Mgrs illi radix ,par flos albedine laEHs. 
hinc teftificatione exteriori decepti avid& optamus, vehementius pro- 
lequimur, libenter ampIe£Umur. Quid inde? neceflitas qiasedam ine- 
vitabilis miferiarum , five obveniant hsc bona, five auftugiaint , utroli- 
bet modo vexabit nos fu 4 fcutick fortuna, & cupido. Nkrmquefi non 
obtineatur, quod putatur bonum , aviddque capitur , certa etft «rtimna* 
<x ma?ror animi, deceptione ornnium moleftiffima fj>ei. Si confequa- 
mur, quod optavimus, certus quoque angor veniat neceffetefi ; appa- 
rens enim illa rerum bonitas, quamnoilrum fabrefecit cerebrum , deli- 
cati f- 



De deftderU. 



'77 



catiffima, & tenuis eft contra&udifpergetur, comprehenfione diffluet* 
intorque digitos , quali aqua pugno conflri&a elabetur, Omitto alias 
caufas, ut lunt rei novitas , & admiratio, quae defiderium parit fciendi : 
-oblata proemia , obje&a gloria, exhibitus' honpr, boni fperati propin- 
quitas , lucri facile incrementum , pinguioris fortunae promifflo , me- 
moria patriae, proifaphe recordatio , facilitas obtinendi dignitatem, op- 
portunitas aucupandi benevolentiam Principis, fignificatio rei quxfitse , 
& quae funtali aid generis pleraque. Hoc praeterire non poffufri, qu6d 
fubinde ipfa experientia voluptatis praefentis habeat vim accendendi de- 
fideria fimilium impofterum gaudiorum , ac quod proinde ipfum frui fit 
caufa iterum deliderandi, Provenit hoc ex eo , tum , quod dele&abilia 
habeant vim augendi cognitionem experimentali notitia, tum , qu6d vo- 
luptates corporales jam elaplce offendant per eandem experientiam im- 
becillitatem ad quietandum , & explendum appetitum , nifi fiepius repe- 
tantur ; atque augent cognitionem neccflitatis quaerendi alia rurfus , & 
alia dele&abilia. 



£^Requentiffirn6 ha?c paflTo regnat in hominibus , quia plura femper ab 
A iliis abfunt bona congruentia, quam adfint; plus igitur virium, & 
temporis ijs comparandis impendi oportet , quam alijs fruendis. Hinc 
quilibet non immerito vir defider iorum vocari meretur, cum cuique 
maxima pars vita; defiderando elabatur, Prse reliquis autem ad defide- 
fia maximi feruntur juvenes. Refertur hoc in cetatis ferventis seftum , 
& qu6ti fint difficultatum inexperti , facil^que bonum propofitum appre- 
hendant, ut obtentu non opero fum, Quodfi fanguinis in eis abundan- 
tia, & bilis vigeat, vehementibus, Scacutiffimis flagrabunt defideriis, 

3 use tamen ob humoris mobilitatem facili relidunt , nec pertinaciter ob- 
urantnr, In frigidis item & ficcis facili ob meticulofitatem , & calo- 
ris egeflatem multiplicantur defideria, eo quod fuam imbecillitatem ha- 
bentes compertam, diffidant fuis viribus, & aflecutionem delperent; 
unde defiderij mutatio identidem confequetur. Quod autem humo- 
rum potentia Variis qualitatibus imbuta ad excutiendas cupiditates fit 
aptiffima, conflare videtur in quibusdam perlonis ex praepolleris eorum 
defiderijs , quoad cibos ab hominis comeftione alienos. Hoc non tan- 




Z * 



tum 



f7$ 'Parslf. Differt, lll. 

tum mulieribus circa tertium menfem uterum geftantibus evenit , ut 
ita improbi appetant ; fed etiam in aliquibus efurientibus vi famis, quam 
bulimiam vocant, atque etiam morbo majoris inteftini laborantibus mul- 
ta intolerabilia accidunt* Si enim ftomachus atra bile refertus erit , vi* 
tia faa ad os ftomachi transmittet , atque ita carbones , aut lateres , 
id genus fidilia appetet; fi pituita acida , fapores acidos concupifcet; fi 
bilis vitulina ; pinguia quaeret ; fi alia mifcclla fiat, aviditas quoque gu- 
ftandi alia oborietur. Cur igitur varia humorum temperies fervire non 
poffit etiam ad alia varia dehderia excitanda ? denique imaginofi , Sc in 
eo, quod femel animo receperunt, femper defixi, aegerrimi depellunt 
defideria , quibus femel fuerunt incenfi. Hinc brutorum animalium- 
concitata quidem funt defideria, fed tamen qukm brevifiima. Vacca- 
rum una die altenive mugitus auditur ; nec diutius durat equarum va- 
gus ille amdnsque difeurfus. Cum ferae aliquoties catulorum vefligia 
conledata funt, Sdylyas pervagat* ; cum faepius ad cubilia redierint, 
rabiem intra exiguum tempus extinguunt , nec ulli animali longum fui 
faetus defiderium eft. Solum homo , qui tenaciori phantafia pollet , ob- 
firmat£ magis defideria concepta fovere folet. 

$. VII. 

Quinam conjungantur affectu* interni cum de/iderio . 

E X caufis& proprietatibus facile erit deducere, quinam nafcantur ef- 
fe&us ex defiderio. Cruciatus , & tormentum eft potiflimus , qui 
animum pacatum efie non finit , ne quidem cum aliquo bono fruitur. 
Oculi rem aliquam remotam cernere cupientes , plus fatis , & fupra vires 
intenduntur, & dum fruflrantur, nec eam valent exa£t& cognoficere , 
infuper conatu fuo nimio hebetantur. Sic fremitus oblcurus auribus k 
longinquo allapfus eas excitat cupidas rem cognofcendi propius^ & fo- 
nitum percipiendi clarius. Quo tamen eft Obfcurior ; & quo minus au- 
getur, e6 magis accenditur defiderium nihil proficifcens. Ad hune mo- 
dum nifi bonus medicus cohibeat diffundentem feconcupilcentiam , cir- 
cumquaque corpus occupabit, nec ullam partem dolore intaftam relin- 
quet. Huius doloris acerbi , quod tefte Scriptura prov. cap. 1 2 . accidit, 
multi homines impatientes elegerunt crudeliftima fupplicia, tanquam- 
dulcia remedia, ut liberarentur tam indomito morbo. Inter fupplicia 
ad puniendos reos inventa vix eft feverius aliquid exilio , quod nos fe- 

parat 



Dt deJiaeYio* 1 79 

parat ab omnibus, quae diligimus, & folum longiorem vitae ufum conce- 
dit , ut diuturn iore morte affligamur. Et tamen juxta Senecam ad Hel- 
viam cap. 8. inventa eft mulier, qua: pati maluit exilium , qukm defide- 
rium. Hinc benigniflima mater natura , cum praevideret , intolerabiles 
futuras delideri i plagas, foppeditavit etiam fpem, ut amaritiem delini- 
ret , curavkque , ut nunquam in via hac expromantur appetitiones, 
quas animus nofter fibi non prius perfuadeat adimplendas. Apud infe- 
ros foltim hi duo affc&us h fe invicem feparabuntur in anima , ubi juftitia 
Divina condemnabit impios ad acutifiima defideria fine ulla fpei dulcedi- 
ne , ad expetendam beatitudinem , ad quam tamen in aeternum noiu 
pertingent. Sufpirabunt in illa omnium malorum abyffo ad fontem om- 
nis boni , & non obftante qualicunque odio concepto erga Deum , k 
quo acerrime caftigantur, non definunt tamen naturali inclinatione in 
illum ferri , & ejus fruitionem exoptare , quamvis omnis obtinendi il- 
lius fpes ipfis fit pracila. Hoc defiderium erit illorum immanis carnifex, 
tormentum ipsis inferni flammis , ipfa daemonum focietate, & infelici 
aeternitate gravius : hoc , fi abftinere poflent , reliquas omnes poenae , 
quibus animse abje&iores terreri folent, minus rigida evaderent ; modo 
non efflent coaftx ad anxi£ appetendam felicitatem, quam fperare non 
pofflunt, Amaritudinem multum auget dilatio interpofita inter bonum, 
quod defideratur: aequiore quidam animo ferent praecidi fpem fuam,qukm 
in longum adeo trahi. Secundo vexatio hasc acuet induftriam defide- 
rantis. Hincfit, ut quorum defiderium concitandum proponitur , ijs- 
dem aliquamdiu negetur ufus rei concupitae ; quorum enim habemus 
ufum , eorum cupiditate haud facili tangimur , animo fegni fccuritatem 
permittente: fin ab ijs prohibeamur , quae pridem tenebamus, contra 
accidit; & tanto impatientius feretur obftaculum , quanto amantioreft 
quilibet fuse libertatis. Sane vix eflralia caufa , cur ad prohibita adeo cx- 
ardefeat animus , & iit illuftrat Poeta : 

Nitimur in vetitum femper , cupimus que negat*. 

Sic interdictis invidet Ager aquis. 

& illud ejusdem : N . , r 

Vuidouid fervatur , cupimus magis , tfsdque furem 
Cura vocat ; pauci , quod finit alter , amant. 

Tertio denique unum defiderium ex alio pullulat , nec folum quief- 
cere non finit hominem , donec re optata potiatur , led faetu novas pro- 
lis usquequaque amplificatur , quia caducum eft, & leve omne , quod 
defideramus , nifi ad asterna , & increata f gatur anchora. Sunt quas- 
dam apud Ir.dos volucres, quarum clamor advocationem fimulat, 

Z z hunc 



l8o 



'Pars. II. f T)iJJert . II/. 



hunc fonutti reddit: Heus , hiceJI. Clamorem audientes rati fe voca- 
ri, appropinquant, qua vox defeendit : aves accedentem intuitse , re- 
motius fugiunt, & confident, ubi iterum reftaurant eandem cantionem: 
pergit illuc, qui caeperat quaerere vocantem ; rurfiis viciniore illo , avol 
lant volucres recinentes fimile : iterum fequiturille, donec per diverfa 
tradtijs loca viam amittat , & ininquifitionehacfamecum multis pereat* 
Non aliud (unt rerum creatarum ludicra advocantium ad fe fimplicem! 
voluntatem» Boni quemdam clamorem edunt : quidquid placidum 
quidquid pulchrum eft , non folum vocale eft, fed fuaforium. Singula 
vociferantes dicunt : heus , hic efl bonum. Occurrit cupiditas id verum 
rata ; fallitur : ftatim transvolat alio haec boni fpecies. Sequitur avari- 
tia : rurfus aufugit , quod placebat. Iterum inledatur illa ; recedit 
Htud. Sic ferpper proficifeitur cupiditas, nunquam venit: fic erramus, 
fic aberramus, fic devii imus, fic nos gerimus , fic fallimur iftis volucri- 
bus bonis , fic perpetui defideri6 angimur , donec aftidua fame confi- 
ciamur, 

§. VIII. 

Quinam motus in corpore Jieri foleant ad pafsionem 

de/iderij. 

V/I Otus, qui in corpus inducuntur in hac paflione ex animae mandato, 
A A praecipue oblervantur efle prominentia & fixus oculorum intuitus; 
tremor labiorum ab aqua, qua os fuffunditur, procreatus; variae vocum 
inflexiones, difeurfus, atque filentium, totiusque corporis irrequieta 
agitatio. Oculi in defiderantibus aflueverunt efle procaces ac devoran- 
tes , feu quod in idem recidit , avidi : unde adagium illud : oculis aliquem 
devor ut' , quo indicamus , qu6d cum inflammatione quadam animi alte- 
rum afpiciamus. Cum enim defiderii natura fit , ut re<£te pergat ad exfe- 
cutionem operationum exteriorum, quae fuflicere polline ad inducen- 
dam praefentiam rei concupitae; non eft mirum, quod fpiriitus in majori 
copia foras ad oculos profluant, e6sque fimul vivacitate^ & (pjenc]orc 
aliquo repleant. Quia autem fieri poteft , ut cum affeSu^concupifcen- 
tiae alij affedus interiores conjungantur, ebquod appareat concuoifcen- 
ti alias pafliones interiores; cum effe&ibus eorum proprijs; , efle bppor- 
ttinas ad confecutionem rei delectabilis , pro varietate h.arurrt diverfe 

etiam 



De dejiderie* 1 8 I 

etiam vocum inclinationes enafei folent, Praefertim autem intuemur 
defiderijs plenos femper inquietos , continuo locum, & fitum commu- 
tare , oculos nunc huc, nunc illuc jacere , fe modo in hoc, mod6 in 
aliud latus convertere , nunc federe , nunc (lare , incedere mod6 , mo- 
do fubito ab incepto itinere defiftere, quae omnia variarum refolutionum, 
quas anima perpetu6 mutat, effe&us effe (olent. Cum autem anima 
conatum adhibeat , ut optato bono perfruatur, fimiles motus etiam 
membris imprimuntur. Hinc caput profertur, brachia extenduntur, in- 
ceditur, aut potius volatur magnis , & concitatis paflibus ad defidera- 
tum objedtum. Vultus interea ex nimio fanguinis appulfu , qui in hac 
paffionead externas partes diffunditur , rubefeit, ipfidsque boni tam- 
concupiti abientia , dum attento animo pervolvitur , lachrymas ex ocu- 
lis elicit. Calidiores tamen funthae lachrymac, quia ex aeftu amoris 
nafcuntur , & ex calore defiderii prodeunt. Hac de cau(a D. Magdale- 
na, qu« Magiftrum in domo Simonis ardentius amavit prxfentem , ge- 
minatis fufpiriis , & multis lachrymis quaerebat abfentem; quo tamen 
fletu nolebat defiderium extinguerc , fed potius ejus ardorem magis ac- 
cendere. Sic etiam iEgyptiacus Prorex Jofephus, ciim intellexiffet , Ta- 
cobum Patrem fenem adhuc vivere in Chananitide, uberiori exarfit de- 
fiderioeum videndi , (actemque uberrimis irrigavit lachrymis , ut dulci 
fletu dilata interim defideria fatiaret. Cum autem ob emiffam nimiam 
qpantitatem fpirituum ad partes exteriores, tum cor, tum arterbe diften- 
dantur ,hinc iflarum motus magnus ut plurimum comperitur, frequens 
edam ex nimio impetu , & feftinauone , cum qua fpiritus protrudi folent. 
Denique uberiorem edam aquam ad os transmittit, & ubi defiderata 
©bje&a conlpicit , pergrato quodam humore perfundit linguam ; vel 
quia de rebus iftis fermonem inflituere lubet, vel quia imaginatio ob- 
je&a prarfentia reddens, illam ipfam affe&ionem organo imprimit, 
quam efficerent , fi re ipfa ore tenerentur. Unde abundantia 
aequse in ore , edam effe&us appetitui alimentorum pro- 
prius , fcaturit. 



»?£«( >S2 )mm 

DISSERTATIO IV. 

Dc fuga , feu abominatione, 

5. I. 

Attingitur natura fuga , ei usque comparatio cum 

aliis affectibus. 

F Uga e diametro oppofita eft defiderio , ut amori odium , laetitiae tri- 
ftitia, diciturque efle incitatio animi ad difccdendum k malo, fef6- 
que adversus illud muniendum. Ut tamen hujus natura magis pa- 
teat, breviter ordinem attingemus affeftuum, quibus appetitus a malo 
per facultatem cognofcentem p^opofito abhorret, Sicut igitur , cum 
agitur de bono aliquo per appetentem facultatem ampledendo , pramifi- 
sa ejus notitia ,,exfurgit primum amor fimplex , qui eft boni illius fecun- 
dum fe praecise fpe£bati velut fuaviatio , & prceguftatio ; tum de(iderium 3 
quo bonum illud non jam (impliciter, & fecundum fe tantum , fcd etiam 
ut affequendum, & involutum diftindeab(enti& appetitur; tanddnque 
fequitur gaudium de eo adepto , & complacentia; ita proportione ferva- 
ta, facultas appetitiva circa malum propofitum elicit primo odium fim- 
plex, quo (impliciter averfatur malum illud ; dein (i malum illud abiens 
fit, apprehenditur fuga, qux pro abfentiae multiplicitate varia , & mul- 
tiplex efle poteft. Si enim malum in futurum impendeat, fiatque ardua 
ejus declinatio , tunc fuga coincidit cum timore. Si autem malum fu- 
turum non appareat efle declinatu arduum, adus ejus averfativus, qui 
elicitur , fervabit communem fugas appellationem, lltrumque hunc 
adum contingit roborari per adjunclam appetitioni aflumendi media ad 
declinandum malum impendens, qu& appetitio vocari poteft propofitum, 
fi autem malum abfens jam abierit, fuga ejus donatur nomine detefta- 
tionis propri6 & ftrid£ acceptse , qutefupponit malum praeteritum non 
amplius perfe verare : praecemffe tamen antea ; ldque ipfum facultati ap- 
petenti amaritudinem caufat. Si modum illius tendendi defideres , aio, 
fic concipi pofle ; nollem , fuijfet, Si denique malum praftens incumbat, 
inducitur triftitia, quae eft meta totius progrefifts averfativi circa malum. 
Differt igitur fuga ab odio fimplici, quod illud (it averfio a malo, prre- 
fcindendo, utrum hoc fit praiens , an non : a dolore itein, quia hic 



De fuga, ftn dbommAtione. 1 8 } 

eft de prsefcnti , & mali fuga pofterior. Evidens etiam eft diftin&io rea- 
lis, & entatativa doloris & fuga:, qu6d in beatis fubfiftat fumma fuga, 
ac peccatorum deteftatio, nec tamen locum habeat triftis dolor , kquo 
feliciffimus ille ftatus eft omnin6 immunis. 

§. Ii. 

Quomodo fuga pofsit ejfe in appetitu , cum bruta fu- 
tura non attingant ? 

C irca fugae naturam non lunt dilfimulandae duae difficultates , quarum 
prima fpe&at malum futurum , quod non videtur pofle per phanta- 
flam appetitui fenfitivo praelucentem repraefentari , cum fenfus non fera- 
tur in futurum : igitur neque facultas appetitiva poterit malum futurum 
averfari, ut argumentantur Seneca, Medina , &alii, quibus etiam Ari- 
ftoteles 3. de anima textu 5*3. favere videtur. Judico tamen obicem 
hunc tantum nonefle , ut ob eundem ftatim fit fugiendum ,& dico, bru- 
ta praeconcipere , & interno fenfu attingere tam malum , quam bonum 
futurum. Malum enim, quod plerumque bruta efficaciter refugere fa- 
tagunt , quando ad fonum terrificum prius aures erigunt , & aliquamdiu 
fulpenfa haerent in exfpe&ationc mali non eft adhuc politum , fed fu- 
pereft ponendum , Idqueipfum bruta non latet: at hoc eft efle malum 
fpturum , & percipi ut futurum : cur igitur negemus futurum non pofle 
ibeftiis attingi? fimiliter admittit S. Thomas 1. 2 . quotft.40. art. 3. bru- 
tum ferri in rem lub ratione poftibilis. Nam quando canis leporem ni- 
mium diftantem confpicit , non movetur, quia nempe cognofcit , feefle 
ejus aflecutioni imparem , atque adeo eam libi non effe pollibilem : ap- 
prehendet autem eam ut poffibilem , fi lepus propinquior fiat. Haec au- 
tem poffibilitas adipifcendi, tametfi ruditer confuse percepta deno- 
tat ordinem ad tempus futurum , & ad opus in eo futurum 3 cum polfi- 
bile dicatur per aftionemalicujus , quodpoteft per eum futuro tempore 
effici. Igitur futuri perceptio non eft brutis deroganda. 

Atqukm vera eft praelenfio mali futuri, tam arduus accidit modus 
cam exfplicandi. Angelicus reccurrit ad Deum , qui praevidet omnia fu- 
tura, vultqueabillo infundi brutis inftin&um , perinde, ac fi nofcerent 
futura, quod non videtur ex integro fatisfacere. Vel enim intelligit 
DivusDo&ora Deo beftiis immitti veram cognitionem apprehenfivajja 

rei 



1S4 & ars Differt. IV. 

rei primum imminentis , & fic dari cognitiones per fe infulas ? & hoc elt 
recurrere ad miracula fine ulla caula. Vel negat Aquinas tales cognitio- 
nes? & tunc cum brutum fere non habeat nec a fe, nec infufaml Deo 
cognitionem probabilem rei futura; , movebitur in eam c#co , & mortuo 
modo , ut movetur lapis in centrum , quod non cognofcit, nec poterit 
ulla ratione exfplicari pallio fugae. Alii igitur rcie£to hocinftin&u , alle- 
runt in brutis tantum excitari recordationem mali alias infli&i. Sedin- 
fto. Vel brutum praecise attingit cognitione fua malum prateritum? 
an ex ejus perceptione fertur adpereipiendum aliquod malum imminens? 
fi primum defenditur : fequitur tantum refricari memoriam mali antecel 
dentis , proind^que non aliter affici , qukm cum aliquando cafu incidit in 
cognitionem mali praeteriti, ejusque recordatur. Sed hoc videtur plau- 
fibiliter effereijciendum ; ea quippe recordatio non afficit brutum eodem 
modo, quo cum praefagit malum imminens, ide6que fugam capeffit , 
aut aliter , qua ratione potefl , conatum fuum prodit ad mali impenden- 
tis declinationem. Sivero dicatur fecundum , concedaturque brutum 
ferri in malum imminens , reftabitipfemodus explicandi. Adhuc durius 
vexabitur, quiharc aiTumit, quandobrutum prima vice fugit ob incom-. 
modum re ipfa nondum politum Quando enim columba prima vice 
umbram conlpicit volitantis per aera accrpin*is r fe&que in fugam conijcit* 
ob ungues nunquam adhuc infixas , in Koccalu occluditur omnino re- 
curfus ad recordationem fimilis mali prius illati , cujus recordatione 
brutum ad fugam commoveri pollet. 

Hinc funi alij , qui quamvis fupponant, fenlus exteriores non po£ 
fe ferri in rem nondum politam , a qua ad agendum determinari poffint? 
tamen affirmant id de fenfu interno , qui praeter notionem ab extrinfeco 
adhibitam , adjungit rationem aliquam exteritis infenfatam, ad quam per- 
cipiendam volunt fenfum internum ex natura fua efle determinatum , 
cum primum obje&i applicatio fenfus externos ferit. Hac ratione ovis, 
effi&a in fenfu interno lupi ratione, quomodo exterius a fenlu reprafen- 
tatur , excitatur infuper ad efformandam notionem inimicitiarum , nec 
lupum eo tantum mod6 imaginatur, quo exterius eit fenfibilis , fu b qua 
ratione lupus lupum, quemconfpicatur, apprehendit. Similiter fenfus 
internus attingendo aliquod prariens fertur fimul in rationem alicujus fu- 
turi , cum prsefenti illo connexam , ekmque percipit mediaiHS notione 
per illud prasfens illata. Quidquid fit de hoc exfplicandi modo, quem 
ego nec approbo, nec improbo ; dici potefl, quod bruta cognofcant 
caufas perfe fenfibiles, in quibus prsecontinentureffedus nondum exi- 
(lentes , & in his etiam pratfentiant id , quod erit, Futuritio enim non 

diltin- 



De ftigd y feu Abominatione. j g | 

diftinguitur ab exiftentia caufarum per fe fenfibilium , quas velvifu , vel 
alio quovis fenfli percipiunt. Adde, quod fermo non fit dercftridtd 
futura, fed de objecti abfentia refpedfu operantis; hanc autem abfen- 
tiam nobili dirrs^ cognofcunt bruta , cum hiec in alio non confiftat , quam 
quod objedfum ab uno diftet : certum eft autem Arriaga; in libris de ani- 
ma, quod bruta videant inter fe diftantias , &ubicationes rerum , quo- 
cunque id tandem fenfu fiat. Per hoc tamen non admitto praenotionem 
futuri in fomniantibus , & furore correptis ; multo minus credendum 
eft competere bruto cognitionem futuri in adfu fignato , & cum ea tem- 
poris fubfequentis ad praecedens comparatione, quae rationis ufum ex* 
poftulat; hoc enim vires illius fuperaret. Sufficit, ut brutum in adfu 
exercito cognofcat futurum in fua caufa , vel rei a fe dift antiam. 

$. iii. 

‘De modo deteftationis. 

A Ltera difficultas eft , de deteftatione mali prasteriti , fi robufta, & ef- 
ficax fit , nec tantum ad modum fimplicis difplicentke ; videtur enim 
impoifibilis, &in fuperiore , & in inferiore appetitu , cum nulla facultas 
feratur efficaciter in aliquid impofiibile, quippe prorfus deftitutum ratio- 
ne motiva facultatis appetentis. Atqui objedfum adfus pixedidfi poni- 
tur non exiftentia rei praeterita; , quam non exiftentiam liquet efte impof. 
fibilem , fuppofka exiftentia; oppofitse praeteritione. Igitur in appetente 
facultate vigere non poteft adfus efficax tendens in deftrudfionem rei, 
qua; praeteriit, intendendo efficaciter, ut non fuerit. Statuendum ni- 
hilominus efta&um fuga; mali praeteriti non conditionatum duntaxat,fed 
etiam abfolutun , efficacem , & robuftum efte admittendum. Non hae- 
reo m probanda, quod aliquis adfus pofitivus facultatis appetentis ultra 
fimplex odium . quod nulla ratione fpedtat deftrudfionem mali , exercea- 
tur adtualiter circa hujusmodi impofiibile praeteritum , qui exprimitur 
illis verbis : noiem , fuijjet , Id enim perfuafiffimum eft Theologis , qui 
docent partem arimam Sacramenti poenitentiae cfie adfum aliquem im- 
mediate averfantem deliefa perpetrata; qua; non efte repugnat, cum ad 
praeteritum non detur potentia. Hunc infuper adfum volunt non efte 
difplicentiam Gmplicem , fed debere efte deteftationem , qua; , fi fieri poft 
fet , prohiberet fceleris admifti exiftentiam , caufardtque dclorem fadfi 
praeteriti, Poiro impoflibilitas objedti non obftat formationi adfus prae- 

A a didfi, 



i8<5 'Pars 11. Di feri. IF. 

di&i , quia voluntas non nititur in obje&um , nifi fub conditione poffibi- 
litatis. Suppofita igitur veritate deteflationis , five fugas declarandum 
reflat, quomodo ea averfio pofikeffea&us abfolutus, & efficax. Affe- jjj 
ro igitur , etfi talis adlus dici poflit conditionatus ex parte obje&i ; atta- 
men ex parte potentiae cum elicientis non efl conditionatus , fed abfolu- 
tus. Senfus enim 'locutionis illius ; nollem , fi pojfibile effiet , non debet 
flatui ifle : fi hoc effiet pojfibile , elicerem actum nolit lenis , quem nunc 
non elicio , fed duntaxat per intellectum declaro , quam voluntatis 
actionem eliciturus effiem , fi ea conditio , quam deeffie video , interve- 
niret. Ubi utique nullus eliceretur voluntatis a&us , odio fimplici ul- 
terior) quia ut ajuntPhilofophi condicionalis nihil ponit in effe , quam- 
diu conditio non ponitur. Quare conditio , quae intervenit , tenet fe 
ex parte folius obje&i , in quod voluntas non tendit , nifi prout conve- 
flitum aliqua conditione, v. g. poflibilitatis. Hac ratione non impli- 
cat adlum re ipfa elicitum , & eatenus abfolutum terminari ad condi- 
tionem aliquam , per quam non fufpendatur. Sic enim quando hic, & 
nunc elicio volitionem dandi aliquid Petro , fi talem ille conditionem im- 
pleverit, a&us eftreipfapraefens , & elicitus, ita ut fine novo meo a&u 
donatio efficiatur valida , cum primum Petrus conditionem fuerit exfe- 
cutus. Cur ergo idem fieri non poflit in a&u averfativo fugas, de quo 
quaeritur ? Qu6d vero a&us ifle fit inefficax ex parte effe&tis , quem 
a&u non ^)onit , quique poni nequit , clarius efl, quam ut de eo multis 
contendi poflit ; quantumcunque enim homo conetur , fieri non potefl, 
quin a&us culps praselicitus antecefferit, Efl tamen hic ipfe a&us ali- 
quatenus efficax, non modo quia de fa&o excludit a voluntate quem- 
cunque a&um fimilem praeterito, quem per iflum averfatur; fed etiam 
quia vi hujus a&us voluntas ita afficitur, ut fi effe&us effetpofTibilis, il- 
lic6 effet ponendus non exfpe&ato ullo alio voluntatis a&u: quod de- 
monflrat non flare per a&um & ejus efficacitatem, quo minus cffe&us 
ponatur , fed proecisd flare per impoffibilitatem effe&us. 

§. IV. 

Reliqua fuccincie ingeruntur, 

C Aufie excitantes paffionem fugae funtmala omnia , quae damnum , in- 
commodum, aut moleftias afferre pofiwnt. Tria autem funt ma- 
lorum genera , a quibus per fugam appetitus fe avertit. Quaedam mala 

animal 



I 



'Defuga , ftt Abominatione, 

animal interimant ; cujus modi funtflumina, praecipitia , naufragia, in- 
cendi”? , eluviones , hoftium incurfiones , ferarum impetus. Alia qua 
indenti funt nobis moleftioe , ut parentum amilPones , conjugum, libero- 
rum fratrum , amicorum , fortunarum , honorum , dignitatum ; igno- 
minia carceres , exilium , infamia ; amilPones itidem bonorum Ipiri- 
tualium. Alia denique tanquam figna rerum ejusmodi indicant peri- 
culum , qualia funt portenta , prodigia , & alia id genus , quae prae- 
ter communem rerum naturalium CUrfum obtingunt , ac graviflimos 
folent mortalibus terrores incutere. Praefertim excutitur hasc pallio 
dolore , aut pudore. Proinde ex naturae inftitutione palPo fugs ordi- 
natur ad hominem avertendum a malo tuna culpae , tum poenae. 
Quamquam nili caetera incitamenta fuccurrant , no n fatis praefidlj 
iubminiftretur ab hujusmodi pathemate adversus fcelcra , quorum 
nonnulla quandoque pudor , live erubefcentia non comitatur. Con- 
tra vero malum poena: dolorem , aut externum , aut intimum fecum 
perpetuo affert. Hinc ex perverfo genio abutitur homo hac palpo- 
ne, ut fugiat malum poena: prae malo culpa:, & abominetur vifa ma- 
la prae veris. Effedus , qui in corpore producitur , folct cflc afflu- 
xus fpirituum in eas partes , quae idoneae funt , ut animal a malo di- 
vertat , aut illi aditum obftruat , & a conjunftione arceat. Hinc 
liibinde fanguis ad centrum refluit , ut exinde frigelcant ,& conci- 
dant externae corporis partes , & claufis ea ratione poris fenlus mali 
obtundatur , aut excludatur , cuftodito interim corde , & partibus 
nobilioribus ab illius accclfu prohibitis. Quandoque cum ^ expedita 
natet via ad recedendum remotius ad circumferentiam fpiritus dela- 
buntur ; ad pedes videlicet , & eaeteros aaus. Reliqua conveniunt 
abominationi contraria , proportionaliter ad eum modum , quo dixi- 
mus defiderio competere ; quae quia fimilia funt , non expedit «U- 
ftin&ius luggerere, Taedioliim enim eft , nec utile, quando qui- 
vis facite accommodare poteft > fimilibus jam expolitis» 



* * 

¥ 



DIS- 



Aa 2 



DISSERTATIO V. 

De dele&ationis paffione, 

§. L 

In qm conjlituatur delectatio ? 



L lc^t omnes animi pafliones deledationl palmam concedere cogan* 
tur; licet inter illa fit quafi fol , cujus radiis omnium reliquarum, 
fplendor obfufeetur. Ejus tamen natura tenebris plurimis vide- 
tur effe involuta. Prout illa abftrahit a paflione , & rationalis appeti- 
tas affedu, vocatur 7. Ethic. cap. 13. naturi divinum quiddrm. cap* 
11. omnium rerum finis architedonicus , & menfiira bonitatis omnium 
rerum. Si fpedetur ut operatio fenfibilis, & corporea , definitur illa 
ab Ariftotele lib. 1, Rhet. cap. 11., quod fit tranfit tu fenfibilis adfia- 
tum corporis convenientem natur a , in quo quiefeat. Quam defini- 
tionem , fi volueris, fic exlplicare poteris. Deledatio eft affedio ap- 
petittis , quo anima in adeptione boni quiefeit. Aio effe affedionem 
appetitus : non enim qualiscunque fuavis , & jucundus fenfiis, quem 
fecum afferre folet operatio vitalis , cum perfede verfatur circa objedum 
conveniens , deledatio vocari poteft ; alias in facultatem quoque cogno- 
fcitivam, quando perfedas rerum notitias producit, deledatio cadere 
poffet. At quis dicat , doemonem , qui clariffima rerum naturalium no- 
titia eft praeditus, perfundi voluptate? infuper fi in facultate cognofciti- 
va admitteretur deledatio plusquam caufaliter , fruftra alia formalis 
deledatio in appetitu afiignaretur ; cum omni deledationi appetitus 
praeluceat notitia perfeda circa objedum conveniens, cujus deledatio 
abundi fufficeret ad munus , cui natura deledationem deftinavit. So- 
let etiam ab imperitis deledatio exiftimari effe illa perceptio objedi 
convenientis, quae fit in fenfu externo , v. g. deledationem guftus ap- 
pellant perceptionem efculentorum ; fed immerito confunditur id , 
quod caufat deledationem , cum eo , quod eft formaliter deledatio ; 
nam objediva , & caufalis deledatio cognitio quardam eft , at jpfa de- 
ledatio, cum verfetur circa bonum , in appetitu eft conftituenda. Di- 
citur praeterea, quod anima per deledationem in adeptione boni quiefeat; 
cum enim omnis motus tanquam medium ordinetur ad quietem tanquam 
confeeutionem finis , & eo obtento quiefeat 3 etiam defiderium, quod 






De delcEitfionis pafftorie. jgp 

eft motus tendens ad praTentiamreideledabilis , oportet, ut cum hoc 
fuerit praTens , fiuccedat motui quies. Igitur , (i deledatio promittat 
nobis bona, facit infuper , ut cum voluptate i js perfruamur; fi offendit 
ftores, affert infuper fecum f rudius; non folatur verbis tantum , fedef- 
fedu ipfo beatos nos reddit. Sicut amor eft principium , ita deledatio 
eft finis omnium paflionum, Terminum figit volatili defideriorum im- 
petui , cogit guflare quietem , quamvis hac defideriorum natura re- 
pugnare videatur: delinit nativam irce feritatem, quam ubique fecum 
affert ; compenfatobfequia praftita audacia , dtque ipfamet deledatio 
pramium omnis ardui laboris , qui pro eadem obtinenda fufeipitur. Ti- 
morem abigit , omn£sque vanos timores , qua animam perturbant; 
interimit defperationem , qua ad illius ruinam dicebatur conjuraffe; de- 
ftruit fu£ prafentifi triff itiam , & abfumit lachrymas , ac fufpiria , tan- 
quam fpolia , qua ex inimica paflione retulit, amor ipfe obledatur, 
quando confpicit, fe pofftot viarum ambages tandem ad optatam me- 
tam , pervenilfe. Econtra defiderium, dum indigentiam fuam nobis 
offendit, fimul pudore nos fuffundit. Spes non titillat fine ff imulo ti- 
moris , & hac duo fe ita individui comitantur, ut timor vix non de- 
generet in triff itiam , fi k fpe deferatur ; & hic in defperationem migret, 
ii a fufpicione derelinquatur. Audacia commifcet nos pulveri, fudo- 
ribus, laboribusque, fi gloria obtinenda blanditur, altera ex parte pe- 
riculum terret , minitatbrque. Odium femper nos ipfos torquet , & 
malum quod inimicis precamur , noftra rodit vifcera. In fuga defi- 
ciunt vires, & abominamur objectum , quod offendit , quia ab eo de- 
fendere vix nos poffumus. In defperatione depofitis armis vidori ce- 
dimus , & devidi in triumpho ducimur. Triffitia miferrimos nos red- 
dit, & memoria perada felicitatis ad aliud non fervit , quam ut praTen- 
tes dolores magis augeantur. In deledatione omnes abfolvuntur labo- 
res ; omnia complentur defideria , profunda tranquillitate fruimurbono 
tam diu quafito , & feliciffim£ in termino confutuimur. Qua dida 
ftmt.de delectatione corporea, proportione fervata, de fpirituali etiam 
funt intelligenda ; quod enim eft appetitui Papor perguftum > & phanta- 
fiam , id voluntati eft bonum per intelledum exhibitum, cum rebus in- 
telligibilibus etiam fuus non defit fapor. Tunc autem voluntas congrui 
propofitum amabit objectum , d^que apprehenfa veritate exultabit. 
Quando autem deledatio pervadit a corpore ad voluntatem, tuncin- 
telledusreprefentat eidem bonum fenfibile ob naturalem potentiarum 
externarum fubjedionem.quod non fit, ubi objedum eft mer£ externum* 
nec ullum percellit fenfum ; fedfolo intelledu tenetur deledabilitas, 

Aa j II, 



I 9° 



P*rsll> Differt . K 

5. II, 

Enodantur aliqua difficultates circa naturam de- 
lectationis. 

N On funt hic oblivioni danda, qua: contra hanc explicationem viden- 
tur niti. Primo igitur aiunt dele&ationem , ficut omnem paflio- 
nem , ede motum , efie perturbationem. ; motus autem opponitur 
quieti ; cum quies fit terminus , & ceffatio motus. Multo magis oppo- 
nitur perturbatio, cum per illam tanquam per rem natura contrariam, 
animal male habeat ; per quietem verb naturse conformem animal ge- 
ftiat. Sed haec omnia diftin&ione facili declinantur ; alius nimirum eft 
motus intentionis , & alius exfecutionis. Deledatio eft meta motus 
fpedtati quoad ordinem exfecutionis, cum omnis cxlecutio ceffet, quan- 
do bonum intentum redditur praefens , & pofleffum, Secundum ordi- 
nem vero intentionis deledtatio non eft cellatio, fed motus omnium ma- 
ximus ; cum deledtabile praefens omnium maximi inclinet appetitura, 
ad inhaerendum fibi per adtum. Non eft igitur quies ifta otiofa, fed vi- 
talis, ac proinde operofa, quae objedtum ita intro ampledtitur , ut illud 
quafi fufcipiat, & ita fibi conjungat, ut moraliter unum,& idem evadat. 
Quod perturbationem fpedtat,ea adjacet deledtationi per accidens ra- 
tione organi corporalis , & praeterea femper praeeminet ratio quietis im- 
ponentis finem exfecutioni, labori, ac defatigationi ex quo facite cele- 
bris illa inter Platonem , & Ariftotilem lis evolutis vocibus definitur ; 
num fcilicet fita fit voluptas in fieri , vel in facto effie ? quod AriftoteH 
eft operatio , idem Platoni eft generatio , & in fieri : quod vero defignat 
in fadto elfe , eft ipfa quies. Itaque controverfia componitur , fi dicatur 
in quiete operofa , & in operatione pacata , & quafi circulari delegatio- 
nem reponi. Alterum , quod affertur , eft , voluptates corporales , qui- 
bus vel maximd convenire deberet ratio paftionis, non invehere quie- 
tem, fed magis irrequietam progignere fitim, & aviditatem. Unde orta 
eft vulgaris comparatio voluptatum corporalium cum hydrope, de qua 
dicitur : 

fiuo plus fiunt potA 5 plus fitiuntur aquA. 

Poeta: adjungo convenientiftimum ex Auguftino locum, qui habetur 
tradtatu if, lin Joan, cum pervenerit, incjuit, quisque ad voluptatem, 
fieculi hujus , cibus eft , potus eft, fpedtaculum eft &c. nunquid non ite- 
rum fitiet ? accedit voluptates corporales plurimum nocere , & ini- 
tium 



De dde elationis pafftone, fpi 

£ um effe plurimorum dolorum*. Blandiflima; domina; funt , quae 
facillimi (ibi obtemperantes faciunt. Unde falutare monitum Ho- 

* ' Sperne voluptates , nocet empta dolore voluptas . 

f! corporalem voluptatem admittis, Jam fidem dolori promittis , quem, 
non excludes , quia uterque eadem janui introducitur. Quemadmo- 
dum nox (equitur diem , ita angor aliquis fuccedit nimice laetitiae , nifi 
ou6d impares fint : no&es invenies breviores luce : dolor , qui cum* 
voluptate divifam habet vitam, velutCaftor , «St Pollux lumen , plerum- 
que prolixior eft laetitia. Nolo quidem delectationibus favere ; fi phy- 
fic£ tamen difeun-endum , fuum cuique jus eft tribuendum. Quaprop- 
ter affero , fitim , & anxietatem non confcqui ad cognitionem boni prae- 
fentis, & ad praifentem voluptatem fecundum fe, fed ratione adjun&a; 
fimul cognitionis dele&abilium ab (entium , & neceffttatis eorum. Co- 
gnofeitur enim , dele&abilia fenfuum ex fua natura efie fugacia, nec fin- 
gula plenC fariare, fed indigere aflidua fucceflione, & fubftitutione alio- 
rum poft alia : & quia hscc cognitio quoad utrunque evadit major ab 
experientia uniuscujusque oblectationis corporalis, infufficientis cx (e 
ad felicitatem, ideo procreant ejusmodi elationes hilares fitim , & irre- 
quietam folicitudinem. Nociva gaudiorum malignitas, quas improbis, 
nefeio, quibus nos prodit, non oritur ex conceptu voluptatis fed ex ni- 
mia abundantia eas in vitium vertente. 

§. III. 

Suggeruntur proprietate s nojirarum delectationum* 

I N popularibus , & futilibus dele&ationibus , qu» fenfu funguntur , pri- 
mario confiderandum , easdem effe turbidas , & faeculentas. Praeter- 
quam enim, qu6d, ut obtineantur, femper requirant pro fui pretio mul- 
to majora defideria , quam valeant , commixtae femper funt perpetuo 
dolore. Exhibe mihi voluptatem ab omni malo defaecatam , & aliqua 
laude dignam: quam nulla excipiat poenitentia : hac ego lege non aegr6 
feram, fi deferta virtute ad gaudiorum caftra deficias. At ubi oftendes, 
quae non fit vitiata moerore , in loco , ubi nihil fanum , nihil folidum na- 
tura hominibus concedit ? rofse iflse fpinis funteonjundae : externi gra- 
tia moleftiam obtegunt, & tantum non aperta nos voceconteftantur, 
& dicunt : qua; jucunda luxit vobis , 6 homines •, triftibus permifeentur. 



lpi //. Differt. 

Ex omnibus vix ullum fincerum reperies gaudium • fed hilaritati com 
glutinatur mseftitia : conjugio viduitas ; puerorum educationi cura , & 
folicitudo ; fecunditati abortus ; vita? fplendori ignominia; profperis 
fucceflibus difpendia , deliciis fatietas , fanitati infirmitas, Pnefertini. 
autem aculeum infixum relinquunt in fuo difceflu , per quem vel omnis 
anteadse dulcedinis fenilis extinguicur , vel profundius doloris vulnus 
infligitur. Hinc fapientes te monent , ut , fi animo occurrat fallaci 
fpecie inefcans voluptas , tibi modereris , nec primo flatim im- 
petu movearis. Rem examina , & tibi ipfi deliberandi fpatium pnebe. 
Deinde utriusque temporis memento, tum ejus, quo voluptate perfrue- 
ris, tum ejus , quo percepta jam voluptate dolebis , t£que ipfe objurga- 
bis. Hacc non femel , fed bis , aut fepius confer. Si poenitentia omnis 
abforetjfemper tamen ifta vicillitudo interveniet , ut recens objedi con- 
jundio vehementer deledet, mox vero moderati : tandem dolorem, 
inducat. Cur hoc ? nimirum prima voluptatis affedio ex novitate ma- 
xime advertitur : in progreffu vero minus : donec fcnfum doloris faciat 
fcilicet diftradis , aut debilitatis organi fibris. 

Altera proprietas , qua puritas deledationis vitiatur, eft perniciffi- 
ma illius fugaci t as. Umbra , fomnium , fumus', & quidvis eorum , quae 
quam celerrime avolant, naturam deledationis vix referunt. Secun- 
dum fe r & ex genere (uo non eft in tempore ; fed in ipfo ortu jam in oc- 
cafum praecipitatur. Illa enim dicuntur die in tempore , in quibus datur 
fuccefito partis ad parte. Hoc autem repugnat obledationi,qux' non con- 
fidit in fieri , non in motu aquifitivo, fed in termino ipfius exfecutionis. 
Quod fi fiibinde deledatio fenfibilis longiori tempore perfeveret, id vel 
ex objedo , vel ex fubjedo transmutabili contingit. Sic quia omne fub- 
jedum , voluptatis fenfibilis capax , eandem non percipit fine transmuta- 
tione fuccelhvein humoribus exiftente , hinc in momento non facdiit ; 
& quia ipfum etiam objedum admittit fucceffionem , cum pleraque de- 
ledabiiia fensus fugaciflima fint , ideo iterum accidere poteft, ut in ipfo 
tranfitu non pereat haec pallio , fed tempori commenfurctur, Cteterum 
fi objectum fuave effet depuratum ab omni transmutatione , 6t ipfe affe- 
dus perageretur fine mftrumento corporei organi , quod folum contin- 
get in ccxslefti beatorum fede, deledatio non adaequabitur temporis tram- 
litu. Aliquoties memoria non cedat nobis repraefentare profp€fi!StCS 
clapfas , ut fic prsefentes miferias veterum gaudiorum amaena recordatio- 
ne foIetur,& nos recreet dulcedine ex praeteritorum annorum ruderi- 
bus efFoffn. Sed praeterquam , quod fidelius confervet trifliores caius , 
& faep i lis occupetur circa ilia, qua? nos offendunt, quam qu« demulcent 5 

raro 



De dele&laiionis paffwne. 



ipj 



raro, etiam omnibus viribus adhibitis poterit decipere animam, ut pra- 
tenti recordatione exsitetur impreftio talis, in qua plus fit gaudii, quam 
maeroris : & ficut bonum primum futurum folum generat defiderium-; 

ita bonum praeteritum plerumque non nili txiftitiam affundet. Quod fi 
ver& memoria praeteritorum malorum exhilaret , id accidit ex eo , quia 
conjungitur cum cognitione induftriae, aut fortitudinis laudabilis, quse 
adhuc infunt, vel numinis fpecialiter propitii, quod immutabile creditur, 
Ipfa vero mala praeterita dele&ant indire 3 £ , quatenus teftimonium per- 
hibent bono alicui praefenti, ejiisque ut praefentis cognitionem vel au- 
gent, vel confirmant. 

Ne autem accufer tanquam hoftis omnis prorfus delegationis , & 
quafi vellem privare hominem omnibus mediis , quibus eum natura ln- 
ftruxit, ut fuas miferias mitigaret ; aio , (inceras, & liquidas dulcedities 
effe animi gaudia ; nec hominem exfatiare poffe , nifi nobilior illius pars, 
qua componitur , felicitate fruatur* Clara perceptio , & ftudium difei- 
plinarum , & continuum exercitium virtutum moralium, ifta duo funt, 
in quibus ultimato captanda eft vera , defaecata, & limpida fuavitas,' 
Opus eft , ut homo fequatur in fuis operationibus inclinationem a natui 
ra inditam ,& conetur perfona fua potius imitari Angelum, quam bru- 
tum-. Opus eft, ut meminerit corpus effe mancipium animae , & se- 
quum juftdmque effe, ut in ele£tione fuavitatum major habeatur ratio 
fuperioris , & non vilioris particulae. Non patiar hic defiderari , quae 
in rem noftram infigniter plan& protulit Seneca epift.41 . Quod proprium 
eft hominis , putris quid fit ? animus , dr ratio in homine perfeci a. 
Rationale enim animal ejl homo . Con fumatur itaque ejus bonum , (i 
id adimplevit , cui nafeitur , fuid ejl autem , quod ab illo ratio exi- 
git ? rem facillimam, fecundum naturam fuam vivere ; fed hanc dif- 
ficultatem facit comunis in fani a . Voluptates fenluum limitatae funt • 
animi gaudia terminum non agnofeunt : illae ab extrinfeco k quocunl 
que auleri poliunt ; ifta? in anima refidentes nec ab ipfa morte , qux ta- 
men nos omnibus honoribus, & divitiis (poliat, abripi poflunti corpo- 
reae continuo mutantur, ncc poffunt fimul fubfiftere , fed lege invariabili 
praeteritae difparent ad praefentium adventum, & pofteriores jam funt 
in via ad interitum ob futurorum exlpettationem ; ita ut corpus nun- 
quam poftideat omne fuum bonum* Indiget, ut mendicus, in medio 
thelaurorum, &tum ex una parte gaudet, languebit ex altera ; & ob 
pefllmam fuam conditionem nunquam ita geftiet , ut fimul , & femel om- 
nibus fenfibus fatisfiat. Econtra dulcedines animae non feparantur,. 
«adem cogitatio ftientifica, quse illuminat intellectum , inflammat etiam 



B b 



V8- 



Pdrs II. Differt. V. 



194 

voluntatem , & fimul ditat memoriam-* Illius hilaritates fefe exten- 
dunt univerfaliter ; non luget facultas una , dum altera laetatur ; fed 
quafi in communi omnibus fruerentur bonis, quod uni placet, omni- 
bus gratum accidit* 

§. IV. 

Aperiuntur caufs, delegationis. 

A D primariam delegationis caufam triafunt, quae concurrere cerni- 
mus ; bonum fcilicet delectabile, praefentia,& ejus conjunCtio , at- 
que cognitio , & pofleflio ejusdem boni , & conjunctionis , convertitur 
porro polfeftio cum cognitione boni conjunCtl $ quia per cognitionem- 
fcbjicitur bonum appetitui , eid^mque tanquam dominanti fubordina- 
tur , quod absque cognitione nullo modo haber! poteft. • Ex defe&u 
cujuslibet ex his tribus extinguitur deleCtatio,& fimiliter crefcit, ac de- 
crefcit juxta augmentum , & diminutionem horum trium requifitorum. 
Itaque quo bonum praefens, ac pofteffum fuerit majus , eo caeteris pari- 
bus delectatio evadet major, fi minus fuerit, minor exfurget. At fi prae- 
fentia , & conjunCtio boni minoris fit intimior , ac major, qukm boni ma- 
joris , accidere poteft, ut compenfetur exceflus, aut defectus boni, con- 
trario exceflu, ac defeCtu conjunctionis. Eodem modo fe res habet dc 
cognitione comparata cum magnitudine boni & conjunctionis, poterit- 
que modicum bonum perfecti cognitum fiep& magis delectare, quam- 
majus bonum imperfeCtS cognitum : cum appetitus non feratur in bo- 
num prout eft in fe , fed quatenus apparet in cognitione , quaeque ideo eft 
menlura proxima , atque ultimo determinativa delectationis quoad fuum 
incrementum, aut diminutionem. Praeter haec exigitur inluper amor 
ad delectationem, & quidem effentialiter , ac tanquam aliquid tenens fe 
cx parte motivi delectationis : ita ut ne de potentia quidem abfoluta 
poni poftit delectatio absque amore praevio. Experimur enim res quan- 
tumcunque delectabiles , acetiamfi earum deleCtabilitas non lateat, dc 
faCto tamen vim fiuam non exerere, fi odio habeantur. Sic qui faftidiC 
fraga ex eo, qu6d vitio imaginationis arbitretur, fub illis ftabulari bu- 
fones, etiamfi ea per externum fenfum perceperit, non tamen delebatur, 
fed potius nauleam concipit: , quod non accidit illi , qui dulcedinem guftu 
perceptam diligit; is enim tUmc exfiiltat. Idem videmus in eo, qui ob- 
jcCtum pulchrum , & elegan $ contuetur , fed libi aliquo nomine exom™ 1 * 



De dele Elutionis fsjfione. I 

Nullam quippe delegationem inde hauriet, quafndiu ita eft affedus, 
haud dubi& percepturus, fi amor non foret dele&ationi praemittendus 
tanquam pars motivi deledationis. Hinc intelligitur, quomodo Ari^ 
ftoteles lib. 7. ethic. cap. 12, dicat voluptatem ex operatione enalci. 
Nimirum quia deledlatio praeter complacentiam in bono pofleflo , quae 
etiam eft operatio quaedam, fupponit aliam quoque operationem, vel 
quafi operationem , & ex ea manat tanquam confeftarium , ideo habita 
ratione anterioris illius operationis, recte dicitur, deledationem pro- 
dire ex operatione, & hanc praedicationem, delettatio eji operatio elfe 
caufdem. Dixi autem h deledatione praefupponi praeviam operatio- 
nem amoris, vel quafi operationem. Quasvis enim boni conjundio, 
ac unitio cum fubjedo, venit nomine operationis deledationem ante- 
cedentis. Ita qui geftit de proprio fuo effe , feu naturali perfedione, 
prjrter amorem , nullum alium actum antecedentem elicit ad deledatio- 
nem de amore. Similiter quando tempore aeftatis refrigeramur aura 
frigidiore, aut hyemis tempore cubiculo commodo incalelcimus , dele- 
damur, etii nihil agamus, fed mere patiamur. 

Quia tamen ad palatum magis faciunt fpedata feorfim lingula, 
qukm quae in unum congelta cumulum , confufam ideam animo fciendi 
cupido relinquunt , caufas aliquas deledationis fingillatim contempla- 
bimur. Inter eas numerat Ariftoteles 4. ethic. cap. 8* EutrapeliairL , 
qux eft urbanus quidam verborum Iulus & veftitus. Omnibus enim- 
rebus fua funt intervalla. Terra, quee in novalibus culta hoc anno Te- 
getem dedit, quiefeit fequenti , ne nimio ufu fterilefcat, atque deficiat: 
ibmnus continuas remittit vigilias , & iftae , quod per otium torpefeit, 
vicififim excutiunt, & neutrum horum continub durat, fed alterum al- 
teri mutuis fiiccedit vicibus. Ab ipfo munificentiftimo numine adver- 
fa profperis iiterpolantur , ut per mutuam hanc viciftitudinem malo- 
rum , & bonorum alternante requie durare valeamus. Ubi igitur ex 
alliduitate laborum animi quaedam hebetudo , & languor infurget , It 
fuccedens ques condiatur fermofie ab omni turpitudine , & foditate 
remoto , conpto tamen falibus , jocis, & veracitate 5 fpiritus , & facul- 
tates fradae nira voluptate reficientur , ac velut exaftam hyemem ver 
excipit, ita neliores, alacrior^sque refurgemus. Secundo apta inge- 
rendo gaudic funt humaniorum praefertim litterarum ftudia, nullasque 
funt epulavun , aut ludorum voluptates , fi cum iis conferantur, quae 
ex mitioribus dilciplinis hauriuntur. Subinde enim in contemplatione 
feveriorum exercitiorum taedio luccumbimus ; namque nee incorrupti 
fumus, nec tivinae mentes , fed easdem in animantium corporibus in- 

Bb 2 fitas 



I9<5 Tifs 1I 4 Dijfert 4 V. 

fitas habemus* Noftri ergo causA ex alto quodamodo defeendimus, 
& litterarium ludum capeflimus , ut quod ludus folet effe corpori , 
hujusmodi exercitid menti afferatur levamen* Natura aliquo leni- 
mentd indiget* Qui igitur limpidae hujus voluptatis obledamenta 
non adhibet, quid eft, quod agere poffit, aut quonam fe convertet? 
non ad ea, quae ne memoratu quidem digna funt : nec etiam naturae 
ordinem excefferit, aut indefefso ad contemplationem profundam ani- 
m6 incumbet ; nec affedionis omnis expertem fe , & quali carne cir- 
cumfufum Deum putet. Si dicas rerum potius , quam cogitationum* 
lufii animum laxandum ; admittam tibi tertio etiam hunc, ubi magis 
arte , & corporis agitatione ac agilitate regitur, quam fortunfi ; in aliis 
enim , qui a fortuna videntur dependere , majus adelt periculum , ne vi- 
tium aliquod irrepat. Hujusmodi funt pugilum , luctatorum , curfo^* 
rum , faltatorum , quorum corpora cum modicd fiidore madent , pra- 
vi humores per hiantium pororum exhalationes forks excutiuntur. 

.Limpidior tamen multo captatur quartb laetitia a parentibus , < 5 c 
magiftris , ubi confpiciunt filios , aut difcipulos ad diredionem prsemif 
(am bene operantes. Nafcitur haec dulcedo vel ex largitione bonorum 
temporalium , vel illuminatione intelledils , & inftrudione morum. , 
atque incitamento ad bene operandum per exempla virtutum : vel 
quia ex adibus aliorum laudativis innotefeit magis excellentia , & bo- 
nitas peculiaris illius qui laudatur : vel denique ob unionis vinculum, 
quod inter iftos mutuus amor conflruxit ; unde fit , ut perfedio ac- 
crefcens diledis ex bona operatione aeftimetur quafi propria , ide6- 
que deledtet ficut bonum proprium.. Denique affirmat Philofophus 
lib. i. polit, cap. 3. Largiri , & auxiliari amicis , aut extraneis ef 
fe deleffatijjimum . Si beneficia exercentur absque ullo benefacien* 
tis nocumento , ht cum alii laudantur , inftruuntur , verb6 , aut o* 
pere , fequitur jucunda fuavitas ex perfedione operantis propria , & 
ex emolumento diledti cum beriefadlore quafi unum conflituentis. 
Si beneficia nocumentum afferant benefadori , ut cum quis largitur 
alteri fuos thefauros , aut alia pecuniis ocflimabilia , fentitur deleda- 
tio permixta dolori, Jadura namque propria parit per fe dolorem* 
& triftitiam in eo , qui fpoliatur bonis fuis. At perfedio propria 
ex operatione benefica , & bonum accrefcens dilefto , prst- 
fertim fi adfit fpes gratuitudinis , deledlationemu 
inducunt. 

§. v. 



De dele Elationis paffiont. 197 

§. V. 

Dc ijs, cjiu dcleclation tm magis incendunt , 

A U&ior autem dele&atio ex fequentibus 'capitibus ingeneratur» 
Primo fi longa exfpedtatio amorem incenderit , ideoque proeftolan- 
tis exfpe&atio vocari folet gemma gratiflima ; hoc eft , rem exfpe&atam, 
cum tandem tenetur , accidere pretiofilTimam. Quod ita expreffit Pro- 
fper. epigr. 68. 

Gratior efl f rudus , quem jfes productior edit : 

Ultro objectorum vilius ejt pretium. 

Ex eodem fonte nafcitur, quod majore fuavitate perfundant obje&a, 
In quibus parandis diu ac vehementer laborandum fuit : ut idcirco Ari- 
ftoteles 9. Ethic, cap. 5. fcribat, majore amore exardefcere matres, 
major£mque de liberis dele&ationem capere , qu6doperofior ejus fuerit 
illorum procreatio. Ex hoc tanta dele&atio in occultis facrae Scriptu- 
ra fenfibus eruendis ; quamvis enim prima Religionis noftrae capita in 
multis locis apert£ ac manifefte tradantur ; ubi tamen figurati ami&us 
deteguntur , in noftra quodamodo cognitione renovantur , renovata 
dulcefcunt , quae alias, nifi fenfum quaerentis exercuiffcnt, nuda, ac 
prompta apparuiffent vilia. Hinc etiam res deperdita , cum recuperatur, 
poft interpofitam acerbitatem long£ magis fapit nbfterfo eo maerore, 
quam prius fecur£ poffeffa fatiaffet. Quanto majus exhauftum pericu- 
lum in bello , tanto majus refultat gaudium in triumpho. Edendi & 
bibendi voluptas nulla eft, nifi praecedat efuriendi, 6c iitiendi moleftia, 
ia&at tempeflas navigantes, minaturque naufragium , expallefcunt 
omnes ob imminentem mortem : tranquillat caelum , & nimis exfultant, 
qui nimis timuerunt. Immenfa voluptas irruit in patrem Anchifen , 
cum primum venientem vidit ALneam poft plures exantlatos labores, 
vitseque fuperaddita difcrimina , ut Virgil. 6 . aeneid. 

jsL ubi tendentem adverfum per gramina vidit 
jEneam , alacris palmas utrasque tetendit ; 

Ejfujddfe genis lacloryma , & vox excidit ore ; 
yenifti tandem ? tudque exfpoclata parenti 
Viat iter durum pietas , datur ora tueri 
Nate tua , (j- notas audire , ac reddere voces. 

Sic equidem ducebam animo , rebdrque futurum , 

Tempws, dinumerans , nec me mea cura fefellit ♦ 

Bb 3 £u*t 



19* 



Tars. 11. 'Differt. V. 

£>uas ego te terras , & quanta fer aquor a vellum 
Accipio , quantis j affatum nate periclis ! 

Conflat denique ad dele&ationis copiam , & incrementum plurimum, 
conferre novitatem ; eft enim novitas talis hilaritatis parens , utTpfa 
voluptas , fi jugis fit , in faftidium vertatur ; econtra inulto fuavior ac- 
cidit , fi recens , & ob infrequentem raritatem nova contingat. Unde 
hoc veniat , non rnultum quaerendum ; nimirum in prima voluptatis de- 
libatione , & rei jucundas fruitione nondum perfpiciuntur , nec quafi at- 
tenduntur defedus conjun&i cum ea bonitate, quce tunc primum obji- J 
citur. Illis autem ufu , & experimento deprehenfis non modo obtun- 
ditur , & hebefcitacer ille fenfusdulcedinis, qui initio voluptatem mo- 
vebat , fed etiam fatietas , & faftidium creatur, 

$. vi. 

Quinam facit ad delettatioms ? 

TNter omnia animantia homo a Deo ratione pneditus voluptati maxi- 
• mfeftudet; ingenid namque & cognitione plurimum valet: eandem 
igitur rimatur maximi, & in eam fumm£ propendet, donec afTequatur. 
Exipfis vero hominibus prar reliquis natura quadam pronitate jucundis 
operationibus inhiant^-corpore fani, &qui multo abundant fanguine, 
coque dulci & , leni, non acri, biliofo,& melancholico. Qute melior 
difpofitio cum in pueris , & puellis circa tempus pubertatis maximd re- 
periatur , ideo Philofophushiftorias animalium lib. 7. cap. I. fapientifljm& 
admonet , ut cura praecipua cuftodiantur. Si enim tunc ab illicitis vo- 
luptatibus abflineant, fequentibus etiam annis temperantiam caut£ cu- 
ftodient. Si autem praematura: indulgeant libidini , tota vita teterrimis 
Ipurcitiis coinquinabitur, tuin oh malam animse difpofitionem, quie de- 
libatae oble&ationis memor vehementius ejus perfruitionem expetet» 
tum ob organorum flexibilitatem , & laxiores poros, ex quibus facilius 
peftis fluet, Saepiusidem Stagirita defendit exhominibusfoeminas ma- 
gis falaces effe, quam mares, cujus afferti rationem affert lib. 5, dege- 
nerat, animalium cap, 1. Ex mafculis ad intemperanti^ u/iim proniores 
effe volunt , qui calvitio tentantur. Unde Romani , nt meminit La&an- 
tius lib,. 1, cap. 2, calvam coluerunt venerem : nonqubd cenferent pul- 
chritudinis Deam calvam formaliter; nam tanta eft calvitii in muliere 
deformitas , ut venus > Iic£t omni gratiarum foro ftipata , & toto cupi- 
dinum 



t)e dele Stationis p afflem, 1 99 

diaum choro comitata, baltheo fuoinfuper cin&a, cinnamoma Fragrans 
&balfama rorans, nc Vulcano quidem fuo eflet placitura, (icalvaince- 
dcret : fed calva tantum eft caufaliter ; quia lic^t ipfa capillitid exorne- 
tur, calvitium tamen inducit in (ibi addictos clientes* Et fic hiftorico 
fenfui admifcetur alius myfticus. Permoveri ad fic fentiendum potuif- 
f en t, quod calvities originem trahat a capitis exficcatione , quam maxi- 
mi infert libidinis ufus, vel k plurimo calore, qui in fexuum fruitione 
proritatur funefte , & accenditur. Unde ab hoc probro immunes funt 
mulieres , pueri , & eunuchi , nec etiam caeci nati calvefcunt , cum hu- 
jusmodi humido& pingui vapore abundent , qui per majores poros , & 
cutem molliorem facite extruditur. Huic tamen Ariftotelicx opinioni 
fe fe opponunt multi calvitii buccinatores, & eum egregii mendacii ar- 
guunt. Qukm multi enim capillicium amittunt , qui lacunas has nec k 
long£ deguftarunt ? & cur non ex nimia (ludiorum defatigatione, cur 
non aliis ex caufis deficere poflint humores cerebro , &. capillis nutrien- 
dis neceflarij ? quod autem afferat, neminem calvefcere ante aetatem ad 
has fordes aptam experientiae repugnat , cum deprehenfi fuerint pueri , 
quorum (yncipita praeraro & exiguo capillament6 protegerentur, Imo 
videtur (ibi ipfi repugnare , quando in problematis (e£t, io* pilofiores « 
& hirlutos magis libidini deditos ob excrementitium humorem arguit. 
Ex reliquis animantibus aves prae quadrupedibus voluptati inhiant. 
Cum enim exiguum alimenti in corpufculi incrementum convertatur , 
plurimum remanet excrementi , quod ad alios ufus fervire poterit* Pro- 
movebunt fubje&i inclinationem ad laetitiam facite (ecuritas animi , fo- 
luti6que ; juvabunt etiam externae a tempore , & loco amcenitates , cum 
nemo non experiatur laetitiae propenfionem csrteris paribus majorem ve- 
re , quando omnia rident* quam hyeme 5 in locis temperatis &. amoenis* 
quam inter tefqua & nivalia* 

i. VII. 

Quos ^nirni motus voluptas feeum trahat ? 

P Er fe quidem dele&atio nullum invehit aflfc&um interiorem aut ex- 
teriorem cffeCtum, cum (it terminus & complementum omnium pa*- 
fionum ; ratione autem organi corporalis , aut peculiaris conditionis 
convenientis objcCto ex imperfectione ad quietandum adaequate appeti- 
tum poteft eadem varios affe&us afferre, £t primo quidem infigmter 



200 



'Tars H. Differt 4 V. 

ftimulat , acultque operationem , ad quam confequitur , & cui affinita- 
te quadam conjungitur. Hoc ipfo autern dum eam firmiorem , & diu- 
turniorem reddit, impedit operationes alias, vel certe earum intentio- 
nem , perfedionem, diuturnitatdmque infringit , quod experientia , & 
exempla fatis clarfc offendunt. Ita inefeatus Geometricis demonftra- 
tionibus hoftes in ipfa obfidione urbis non advertet : inebriatus concen- 
tumutico tanta vi incumbet, ut cetera aut omittat, autcontemptim, 
& negligenter exfequatur. Hominum vulgus obeundo varios tra&us 
usque ad extremam thulem , maria traijciendo , & tinus ejus penetran- 
do , nullam hujus uni verfitatis partem imperferutatam relinquendo , ubi- 
que, &femper aliud colligere non laborat, quam velut retibus inclufas, 
& obfidione cinctas jucunditates capere, Voluptatis causa morbum ali- 
quis , vulnera , labores, & fexcenta fitbibit mala : in corporum morbis 
fecari non recufat seger , aut uri; fitim etiam perferre fam&nque, & 
quidquid naturi ingratum eft, ut pro his poftea fomnd fuo frui poflit; 
quod fi fpem futuri tollas boni , & praefentium tolles malorum patien- 
tiam. Hoc folum quxro , an non virtuti ipfi vim praecidat , fi quis eidem 
voluptatem demat? cert£ qui laborem ex virtutis fufeipit praeferipto , 
amore voluptatis, aut praefentis id facit , aut futura:. Sicut enim in re 
quasftuaria nemo fciens talentum cum drachma permutat, nec cum ar- 
gento aurum; fed in permutatione, quamvis aequalis fit, permutantis 
fpe&atur commodum : ita in fubeundis laboribus nemo laborum causa, 
laborem fumit, fed pradentes labores cum voluptate commutat. Sic 
naturae author quarundam operationum perpetuitati conlultum voluit , 
ut fupervenientem amaritudinem condimento mitigaret , & hac efca 
mortales avidius pellicerentur. Ob fervant tamen plerique, quod de- 
legatio do operatione, quae non eft cognitio , plurimum impediat ufum 
rationis ; quando enim dele&atio nafeitur ex attentione rationali ad ve- 
ritatis pulchritudinem, potius eam acuit. Corporea: vero dulcedines, 
quia animi vires vehementer applicant bonum non folum abiens, 
fed etiam praefens , dimov£ntqfie parteS , & organa k ftatu luo con~ 
naturali, hinc quandoque : minuitur , hebetatur, aut omnino extin- 
guitur vis ejus nativa. £t ? htec, corruptio , pra'fei'tim prfi^entix, per 
externas voluptates ta&iles non folum intelligenda eft , cum a6Iu per- 
cipitur jucunditas ; fed etiam de elapfa , curri Ipirifus animales ve! ex- 
haufti , vel ad alia organa deflexi , cerebri fedem deftituant , & fic fa- 
cultatem intelle&ivam hebetent: " Secundus efferus delettationis , quS 
ab hac paffione progignitur , eft litis , & defiderium, quod ex duplici 
capite contingit. Primo quidem ex parte obje&i deleaabilis , quando 

una 



T)e delegationis pafjione* 

tma fotum illius pars' poft aliam fucecftiv£ advenit , cum tamen anima! 
toto indigeret , ciijusmodi fune omnia bona creata, Adhasfio namque 
cognitionis circa partem delectabilis adhuc abfentis cum cognitione pr#- 
fentis fu avitatis aviditatem acuit, auget que, ficut quando^audita prima 
parte versus , eaque dele&ante ddideramus avidius audire alteram ejus- 
dem partem, & delectationis p ne fontis complementum. Altera cau- 
fa eft ex parte poffeflionis, feti operationis , qua nobis bonum deledtabi- 
le conjungitur ; tametfi enim illud lit perfeCtilTimum , fi tamen imper- 
feddfolum poflidcatur , imperfe&a deledlatio fcaturiet: fic cognitio in- 
choata veritatis cum delectatione imperfedtacirca ipfam accendit fttftn, 
ac deftderium cognitionis magis intimas usque ad cumulum totius per- 
fectionis abfolute poftibilis, Hujusmodi eft gaudium viatorum , quo' 
hic fruuntur de Deo imperfeCte cognito, per quod fitis accenditur il- 
lum perfeCtius cognofcendi. Tertius effectus, qui imprimitur, eftfa- 
ftidium , quod bona creata percepta procreant,. Quatnam enim inveni- 
tur voluptas humana , quae ipfo ftii ufu perniciem non inferat , vel incur- 
lu contrarii objeCti dolorem prolicientis,. vel abfumptione caufe con- 
ciliantis voluptatem , aut admiftionemQleftiae ? irruit homo in bonum; 
exfatiationem fuam inde quaerens , qusim aliqua ejusdem fruitione noi® 
affecutus, faftidit bonum , in quod praeceps dabatur, cupitque viciftitu- 
dinem , fifortd in bono fuccedente pleniorem voluntatis refeCtionent- 
nancifcatur, quam ineo, quo hactenus eft potitus* Aliam rationem^ 
addit Philofophus 7. Ethic. in fine petitam ex conditione naturadi homi- 
nis , quae (Impiex non eft ; hinc in continuatione rerum magnum experi- 
tur faftidium. Dulcedo mellis ft aftidud fumatur , naufeam pariet. Se- 
rena ipfa, quamvis magnopere deliderentur , jugiter adepta fordefeent* 
& ubique homo mutabilis naturae fux defiderat habere qualita- 
tes. Si autem natura alicujus fimplex fit , inquit , ei femper eadem adtio 
erit jucundiftima , ide6que Deus una femper , & fimplici dele&atione 
gaudet, 

§. VIII- 

Quos effeci us corpori conciliet ? 

C ^ cum fudibuado Poeta ludete liberet, dicerem , quod in gaudio feffi- 
^ vus fanguis /patietur , & laetabundi fpiritus difcurrant, accurrintque 
ut excipiant > & celebrent adventans bonum $ quod ipfe animus in hono- 

C c rem 



201 



*T4rs JL Differt. V. 

rem Fefti purpur& induatur rubore per ora fufb. Sed nos phyfica magis 
deledant. Itaque nemo negare poteft , quod in hac paflione organi 
fibrae vellicentur, titillentur , affuso fanguine arterioso , vel alio quo- 
piam calido , & grato fucco afficiantur , ut jucundiffima fenfatio perci- 
piatur. At praeter hanc non eft ambigendum , quin appetitus fuas quo- 
que partes peragat; traduda enim in cerebrum affedione fenfum inter- 
num occupat, & ferit: unde poftea in reliquas fibras toto corpore dif. 
perfas novus motus , acfpirituum effufio traducitur. Quomodo ver6 
differant hi motus ab aliarum paffionum motibus , ex diverfis effedibus, 
quos pariunt, facile colligitur. 

Dilatat fcilicet laetitia cor , vafa , vifcera ; hinc fanguis toto cor- 
pore facile fluit, & laxatis meatibus eunda permeat. Cum enim de- 
lectatio' fit quafi acceptatio boni praefentis,ejusquein animum indudio; 
hinc fimilitudinem quandam analogicam cum receptione , ac inductione 
unius corporis in aliud participat : quia autem omnis receptio dilatat cor- 
pus recipiens, ut fubingrediatnr corpus, quod recipitur; ideo delecta- 
tio in animo fe habet per modum dilatantis. Jam cum paffio quaelibet 
immutet corpus juxta indolem fuam peculiarem , redundabit etiam, in 
corpus idonea deledatio. Hinc gratus tepor ; hinc tumidus calor ; hinc 
vegetus , nitidusque totius corporis habitus , & flatus ; hinc carnes fuc- 
co imbutae turgefcunt; cor ipfum fummam nadfum libertatem magnos, 
sequabiles , raros , & quietos motus cier. Confequitur ex cordis motu 
magnus pulfus arteriarum propter uberiorem humoris appulfum. Aequa- 
bilis; quia laxatis meatibus nulla obftant repagula: rarus & quietus, 
quia nulla praecipitationis caufa. Hinc aliter in ira , & febri , aliter in 
jubilo afficimur. In laetitia enim fanguis fubtilior inffar placidiffimi flu- 
minis leniter effufus mulcet partes , & blandius titillat. In ira , & febri 
torrentis ritu violenter erumpens corpus irritat , &c multiplicem fibra- 
rum edit ftragem. Dum autem eunda laetiflima paffio dilatat , fron- 
tem etiam exporredam reddit, ut vultus fit floridus, complanatae ru- 
gae , labra purpurea , depreffa tantillum fupercilia , & quendam femiri- 
fum praefeferentia. Oculi femiaperti nefeio , quid grati fulgoris jaculen- 
tur, (eu potius repercutiant: afpedus fiint dulces; vix tamen fine ali- 
qua petulantia, & motu inquieto, ob mufculos quafi lafcivientes per 
calidum teporem affiifum. Nonnunquam tamen intuitus fixus , & .oculi 
immobiles haerent, mente fcilicet abforpta, & reliquis fenfibus fer i anti- 
bus , quando nimirum jubilus totum animum occupat, &fuis praefligiis 
irretit. Unde in futnmo gaudio oculi nonnunquam ita languent, ut mo- 
rientis effe videantur, V ox gravior , trahse& fcilicet dilatati ; quo enim 

nttula 



De dele Elationis pajfione. 



20 | 



fiftula magis contrahitur , c6 acutiorem edit forium. Lingua tripudians 
loquelam pracipitanter fundit; hinc qui nimia laetitia exfultant r loqua- 
ciores , & garruli efficiuntur» Grata enim haec affedio magnam fpiri- 
tuntn copiam ad cerebrum transmittit , qui phantafiam fecundiorem 
ad^genefim phantafmatum fuo calore reddunt: & cum ex altera parte 
humor ad organum vocis affluens hoc pariter magis flexile ac mobile 
faciat fufficiens affignatur caufa loquacitatis, Quodfi ad ifta fuperve- 
niat judicium debile ( quod fingulas paffiones aliquantum vehementio- 
res comitari folet ) non poterit ratio omnia adlhnam examinare ; unde 
juvenes, foemina:, fangninei,biliofi, & ebrii loquaciores deprehendun- 
tur, & aves nunquam magis garrulse, quhm cum fanguine calente pru- 
ritu pariendi laborant, Exfurget inde , ut imprudenter , & parum cau- 
t£f c , ac fu a omnibus credant; parum fidis arcana revelent; nec aberit 
inconflderata jadantia ; infolens prafumptio , nimia credulitas , animi 
facilitas , geftuofe manus , pedes fubfultimtripudiantes , totumque cor- 
pus inquietum , & ejusdem litus impatiens. De fe quidem hic affectus 
falubris eft , & non parum commodi fanitati affert , quia eunda vifcera 
grato calore perfundit : interdum tamen immodica laetitia co usque pro- 
greditur, ut horrenda fymptomata , animi fcilicct deliquia, & aliquan- 
do mors ipla fequatur» Ita refert Cardanus quendam oalcateum Rub- 
rum pra: gaudio infanum fadum ob inventam, quam diu quaffierat, 
haurienda: aqua: cochleam. Ita Angelus Polkianus tefte Lethoyer us- 
que ade6 exarfit corrupto amore, ut cum ad levandam affedionem, 
qua interius flagrabat, lyram apprehendiffet , fubito inter eam pulfan- 
dam , d£que fuorum defideriorum deliramentis nonnulla concinendo 
exfpiraverit. Pra nimia nempe dilatatione pedoris cor ipfum^ deficit, 
valvula fitum mutant, motus ipfe impeditur , aut certe fpongiofa pul- 
monum fubftantia laxatis plus, qukn fleti deberet, fibris fanguinem, 
exfugit, ut vox prseciu datur , obftruatur refpiratio , fibra preffa fuarum, 
fundi onum impatientes evadant, pra nimio fanguinis appulfu , caput 
fatifeat, ac tandem fuffocatio oriatur. Porro pulfus , qui initio magnus, 
lent^ tamen incedebat, fub finem parvus velociter currit; poftquarru 
enim aliquamdiu exteriores partes magna fanguinis vi intumuerunt, 
aliquas inde obftrudiones contingere oportet : igitur minus liber fan- 
guinis circuitus , unde cor laborat : ex hoc parvus motus propter obfi- 
Jlentem materiam , itdnque celerior , tum ut obex fuperetur , tum ut 
motus parvitas compenfetur. 



C C 3 



§. IX. 



204 IPdrsIh fiijfert.v. 

§. IX. 

*jDe ijs y qu& (peffant ad rifum. 

("yAucjiurp pnsterea in corpore rifum excutit, qui in varias clades di- 
V ' J ftribuitur. Aliquando tantftm fingitur, ac fimulatur. Irati, & 
contemptui habiti rifum diflimulant, qm vulgb dicitur dentium vallum 
non tranfeendere. Alius eft afeititius, ipsbque ufu comparatur. Ita 
plerique homines , ubi in alios fibi notos incurrunt , vel eos falutant , ri- 
lum nlico leviorem quafi in condimentum advocant, fola vultus expli- 
catione contenti. Alius profluit k morbo, vel alia prava qualibet 'affe- 
ci fc vulnus fepto medio infliftum rifum excitat : fic apium rifus , 
herba lcilicet in Sardinia enafeens tefte Pau lania ita ad rifum commovet, 
ut externa Ipecie ridentes moriantur : inde risfts fardonid acceptio pro 
joco amarulento. Alius denique eft nativus & fincerus rifus , qui foli 
l 001 * 11 * con § ri y t > utpote inftrufto aptis ad eum organis. Hujus 
effe&us caufam plerique excepto Nancelio docent eife diaphragmatis af- 
reftionem , qua ad talem motum tremulum determinatur, £ftque aptif. 
limum utpote inftar tympani tenfum. At unde haec affectio emergit ? 
ex multiplici caufa ; & primb quidem lastitia geftiens rifui anfam dare 
lolet , ut perfpicimus in pueris , qui prae gaudio lafciviunt, & multiplici 
cachinno fuos jocos condiunt. Hic tremulus diaphragmatis motus 
cum non efficiatur a voluptate fenfu externo percepta v. g. k grata Mu- 
nca, pulchra imagine, a dulci faporc, vel odore ; necefle eft, ut ab in- 
terioie lartitia in cerebro orta proficifcatur. Secundo rifum ciere folet 
ludicias rei memoria aut cogitatio. Ludicrum porro vocatur, quod ali- 
quam deformitatem continet , eamque Angularem , aut expreflam , vel 
nativam in corpore , motu , aftione , cafu , qua? inopinato in fenfus incur- 
rant. Sic pro ludicris naturalibus habetur, fi pueri nullo rationis du- 
ftu ludant, vel quidpiam infolentius agant; catelli ludentes , rixantes 
foeminse , nanus quispiam , vel morio , quaslibet deformitas infolita circa 
nafum , frontem , &c, turpis aliquis geftus palam faftus, lapflis inopina- 
tus ; aut fi quispiam per jocum traducatur, ludatur, fallatur, ad iram , 
|P cm ’ aut aliam quampiam paflionem concitetur. Ludicra ex arte qua- 
nta lunt, cum quis aftionem alterius per jocum prob£ exprimit, non qui- 
dem tragicam , aut illuftrem , fed comicam , aut humilem , v. g. cum quij 
probe hypocritas perfonam agit , aut furis , aut lixa» &c. Tertio rifiirrb 
inducit ipfe rifus , fic unus dum ridet, alii rifum tenere vix poffunt ; opi- 
nor 




2o£ 



aor ex eo , quod ridere fit aflus ludicrus , qui ludicrum eerebro motum, 
imprimit. Aliqui facilius fe continent, ut feveriorcs quidam tetrici , ac 
melancholici, qui fibris rigidioribus funt inftrufti,ubi tamen in rifuspro- 
filiunt,ab effufo cachinno vix abltinebunt. Econtra juvenes, puellse, 
fanguinece indolis rifum continere vix queunt, quia plexu molliore, & 
ideo dociliori iftorum fibrae conflant. Quartd titillatio nonnullos ita 
ad rifum incendit, ut fer£ mente capti videantur ; prsefertim in plantis 
pedum, in axillis, in collo, & in ipfo illorum traftu, in quas partes aut 
multa vafa , & nervi dcfinunt , aut ad diaphragma propius accedunt. 
Hanc tamen titillationem prius ad cerebrum traduci deberi, ut ex inter- 
no fenfu affectio ad diaphragma derivetur, vel ex eo patet, quod fiquis 
fe ipfum titillet, in rifum minime prorumpat ; imo non nullos folius ti- 
tillationis cogitatio potenter afficit. Denique delirantes in altiffimos 
cachinnos animantur, tum quia in delirio feptum medium mai£ afficitur, 
unde etiam phrenetici appellantur : tum quia commoto cerebro inepta 
fpecierum combinatio facile refultat : tum quia nulla feria cogitatio, 
nullus rationis duftus impreffos motus cohibet. Tam multi porro & 
varii nsotus rifui adjunguntur, ut ab eo , cum mediocritatis metas trans- 
greditur, valetudini non parum fit metuendum. Turgent vafa arteria- 
rum & venarum , quia mufculorum compreffione motus ordinarius faa- 
guinis inhibetur: inflatur, Scintumefcit guttur: vultus rubet, acfpien- 
det ob eandem caulam : vox haeret , & lingua fufpenfa manet ; quia la- 
ringis mufculi diftrahuntur motu diaphragmatis: nihil deglutiri, nihil 
forberi poteft ; quia per trachaam fubfultim erumpit anhelitus , ut clau- 
di non poffit : venter & ilia dolent ex fuccuffione fepti : agitantur bra- 
chia propter affeTos mufculos : inclinatur pedtus , ut venter plus fpatii 
na Tus non tantopere flagelletur ab incumbente diaphragmate : denique 
totum corpus , ubi diu fe torfit, humi proflernitur. Heec de quinta paf- 
fione, de qua Ariftoteles lib. 5. ethic. cap. 5. conftituit : 'totum virtu- 
tis negotium ejfe , re fi e hominem dijponere circa dele fi (itionem. Cum 
enim potillimutn ill& ducantur homines , & alia fit deledlatio vifii, alia 
fit vera, labor , & opus non exiguum eft, folidam , honeft&mque 



delegationem unic£ optare & querere. 



-k ★ 
* 



Cc 3 



DIS- 



DISSERTATIO VI- 

Dc affe&u triftitiae, i 

§. I. I 

ExplicAtia doloris , Qf triftitia. 

E Xplicatio dele&ationis non modicam lucem afferet inveftigatiohi 
triftitise, & ei viciflim fplendorem conciliabit, Promifcu£ dolor, 

Sc triftitia accepta definiri poteft affecto perturbata ex malo prae- 
fenti eidem renitens, atque repugnans. Preffius triftitia dicitur paftio, 
quse ex malo per imaginationem exfiirgit : ut dolor contradius acceptus 
defignat affe&ionem ta&us exdivifione, & diftra&ione fibrillarum ta- 
ctilium profedam. Priori loco de hac paftione agemus , prout ex ta&us 
adione procedere folet , e6 quod fit notior , & fenfibilior. Dolor igi- 
tur non eft praecise tadio , ut plerique medici ex Atomiftarum vortici- 
bus , aut chymicorum furnis prodeuntes perperam docent : fed eft ratio 
appetitus , per quem anima tanquam per inftrumentum & principium., 
proprium , de malo carni , quami informat , immiffo maeret. Rationem,, 
non invifa contradicendi libido fuppedidat, fed veritas perfpicuam fub- 
miniftrat. Omnia namque , quae ante appetitus a&ionem affignari pof- 
funt, praefupponuntur potius ad dolorem, quam ut fint dolor ipfe. An- 
tecedit appetitfts operationem fenfatio exterior , & interior , quarum il- 
la mediati ,h?EC immediati appetitum determinat ad operandum. Neu- 
tra autem habet rationem doloris ; alias fi tranfiremus ad intelle&um , 
afferendum eftet , triftitiam ejus fitam efte in cognitione intelle&us ? 
quod eftet hariolari, cum officium facultatum cognofcitivarum fit per- 
cipere conveniens & difeonveniens , iliaque exhibere facultati appeten- 
ti , quam natura conceftit adamandum &refpucndum , quse per cogri- | 
tionem obijeiuntur. Sicut igitur defiderare , & profequi bonum, vel 
malum abfens non eft alterius facultatis , quam appetentis ; ita de iis- 
dem lactari vel dolere ad eandem pertinere debet. Ex quo colligitur , 
dolorem non efte proprii in parte leefa , v. g. in dentium gingivis hu- 
more corrupto perfufis , vel in parte perfoffa maniis ; fed in folo appeti- 
tu refidere , quamvis pro obje&o habeat malum partis hujus , aut illius; 

& idcirco dicamu* , doleo dentibus , ycl auribus $ non autem doleo ap- 
petitu 



















































- 



■ 






iv ■ 





















' 









•. " . ■ * - 

• ■ ' *\ . ■ • •* ■} 






■ : 

; V : ; 

‘i * ^ 



) . y- ■ 



■ 



ii 



Uf- ‘> : i 












■■■ te«5f4® 






e 






akm 






■■■ 



. • 












• 



v 

y .... - ■ ■ 1 






' ■ -"-V > ' „ :- : 

ij : 

jj&.-m . jfc 



"De affettu triftitU. 



toj 



tvetitu cerebro inficiente. Univerfus igitur anima ad dolorem progref- 
f uS his veluti gradibus perficitur. Aliqua primum lsefio m corpus vi- 
vum inducitur, v. g. per calorem ignis : hac tamen caufa extnnfeca 
non efficit fenfationem ingratam immediati , fed vivens lpfum : ficut li- 
e^t fpecies vifuaies producantur in oculis ab objeftis externis ; verun- 
tamen quod producit vifionem corpoream , & auditionem eft vivens 
iofum & non caufse externa?. Ratio eft , quia fenfatio non eft mera paf- 
fio affe&ionis, ut iterum delirant Atomiftae, quam obje&um m organo 
caafats fed eft adio, qua anima in parte corporis difpofita per nervo- 
rum ramulos & mufculos , cui accedit aliud corporeum , producit qua- 
litatem, ause eft formalis , & immediata perceptio , feu experientia pro- 
prietatis illius corporese. Hanc qualitatem fateri oportet ; cum ientire 
fit agere fit vitaliter operari , & quidem fubinde cum magna defatiga- 
tione, & non mere pati. Hinc qui dormiunt oculis apertis, circum- 
flantium objedorum fpcciesin fe quidem recipiunt, nec tamen eadem, 
intuentur. Sic etiam phantafia habet infinitarum rerum fpecies , quas 
adu non percipit. Igitur ut animal fentiat , requiritur , ut aliquid ve- 
re phyfice abeo efficiatur: hocnonpoteft effe objedum , quod ab ani- 
mali non efficitur : ergo aliquid realiter diftindum , fcilicet dicta quali- 
tas. Item fi fenfatio externa confifteret in eo folo , quod unum corpus 
operetur in alio , tunc quandocunque hoc fieret , daretur fenfatio : at 
quoties contingere poteft, ut vel per extafim , vel modo diabolico , vei 
etiam naturali, medicato fcilicet potu, confopiatur anima? vigor, lllius- 
que virtus perceptiva ( qua? utique finita eft ) tota abfumatur , ut quam- 
vis ferrum , vel ignis operetur in corpore vivo , illa tamen nihil fentiat 

ergo concedi debet aliquid aliud , in quo ftet fenlatio , fcilicet dicta qua- 
litas perceptiva. Poftquam autem tadus laefionem exterius ractam per- 
cipit, mox appetitui fenfitivo ab externo fenfu incommodum renunciatur: 
hic pro infita fibi averfione a malo illo refugit, &fi mali immiftio accli- 
nari non poflit, doloris paffio ex tot praemiffisfubfcquetur. 

Lsefio autem corporis eft bimembris; nimirum vel vitiata coiporis 
temperies , vel continui divifio. Ac primo calor , & frigus , fi excedant 
debitum temperamentum, v.g. in febri calida, &uftione , aut tertiana, 
&qua?cunque prima qualitas intemperata dolorem ingcneiare poteit; 
nam etiam ficcitas & humiditas , fi nimium excrefcant , quamquam, 
languidius torqueant , mal& tamen lubjedum afficiunt ; imo etiam, 
mortem inferre idonese funt , ut conflat ex fame Sc fiti, li autem ha- 
beant debitam fiibjedi temperiem, moleftiam non afferent. Patet hoc 
apofteriori, cum non fentiamus cerebri frigus , carnis mollitiem, o - 



2oS 



t Tars //. 



Dtjtrf. 



VI 



5 um c ‘ u F!5 iet ?? ’ a . ut cordis calorem, quamvis ita fit calidum , ut aliquan- 
do carnifex illud evulfurus ab eo rton aliter, quam a carbonibus manum 
rctiaxeiit. Ha:c fentiendi qualitas plurimum afferret nocumenti ani- 
mali, cum continuo fpiritus abfumeret , animam fatigaret eamque a 
ftns operationibus impediret , idehque cenfenda eft a provida natura 
non fmffe illi indita* Alterum laftionis doloriferae membrum aiebam ef- 
fed’ Vibonem , & continui diffolutionem , prout complebitur partium. 
diftra6honem& compreflionem prater naturam fabam. Et quamvis 
cum ifti motus excitantur, interveniat quaedam variatio temperiei ob 
fpintuum, bfanguimsabrceffionem, attamen etiam fi fola continui di- 
vifio fieret dolor neceffano conjungeretur , cum animal a ftatu conna- 
tuiah extraheretur, & a partium concentu, quem' tamen maximi fo- 
■ Qf 1CEha( ^ enLls de dolore funt allata, eadem proportionalitcr de 
tnftitia pretse accepta funt intelligenda, & varia diferimina , qu* ab ali- 
quibus inter dolorem , & triftitiam afferuntur , non pertinent ad varian- 
am genencam hujus paflioms rationem. Si tamen aliquod diferimen 
effet aftignandum, videtur illa paftio vocanda dolor , qua: ex ingrato fen- 
fu externo, potiflimum tabu, oritur; illevero motus, qui opera fen- 
sus interni nafcitur , & moleftam in exterioribus fenfibus iropreflionem, 
corporis producit , nominanda erit triftitia. 

§. ii. 

'Dolor dirimitur in (itas (e cies. 

j RiftWa vari '^ multiplicari (olet , penes varia nimirum mala otia; no- 
. ^tibus occurrunt. Primo fe offert mifericordia , quae eft animi 
aegritudo ex concepta miferia alterius imerentis , eo refpebu habit6,qudd 
nmile quidptam m alum etiam ei , qui mifericordia mo vetur evenire pof- 
* Jriujusmou affecius incapaces funt omnino miferi,& eximie felices, 
iit Beati , ac Deus : nam primis non vacat aliena mala dolore deplorare: 
ecundi vero minimi putant fimilibus fe malis obnoxios effe. Hinc mt- 
e .i 1€orc “ a Divina quae toties, & tam magnifici in feripturis » &: alibi ubi- 
vis proditur , non eft hujusmodi affebus ; fed fita illa eft in charitate , & 
c , volitio lublevandi alienam miferiamex amore boni alieni, eam rele- 
vationem confecuturi. Ad miferandum plurimum propendent , qui pa- 
ria funt experti, quales funt fenes ob prudentiam , & rerum prxtcrita- 
ruro memonam ; debiles item , & timidi; etiam eruditi ob rerum & ca- 

fuum 



De njfcchi triflitU* 



20 $ 



fuum humanorum cognitionem : fimiliter qui filios , uxorem , paren- 
tes fuperflites habenti Denique qui temperamento medio conflant in- 
ter iram & timorem. Movent mifericordiam primb mala, qua? dolo- 
rem corporis afferunt; deformitas enim fine maerore rifum procreat* 
Secundo etiam illa, qua? interitum afferre poliunt citra doloris fenfum. 
Terti6 commiferationem lingularem provocat, qui exinde mala crebro 
patitur, unde bona fperare debuerat; ut quoque eadem affeelione mo- 
vemur , eum bona importune accidunt. Scilicet quando iis frui aut 
juvari nequit. Denique mifericordiam progerminant fi£la in tragsedijs 
mala. Fere ut imago depidla amorem fufeitat. Subinde ho?c miferatio 
plurimam efficit deledationem ex eo , quod naturam fuam, & indolem 
mifericors experimento deprehendat bonam , & humanam effe, quam, 
commovet, vel fola alienae calamitatis imitatio, Mifericordia ferimur 
primo in nobis proxime conjundos cognatione vel amicitia : erga hos 
enim afficimur , ut in nos ipfos. Secundo hoc affedu profequimur, 
quos conditione, &. flatu aquales cenfemus. Tertio miferemur recen- 
tibus malis affiidorum : vetuflior enim aerumna longioris temporis be- 
neficio mitigata creditur. Quod vero mifericordia dicatur verfari circa 
miferiam , quo? indigno accidit, non eo fpedat, ut negetur mifericor- 
diam tendere poffeineum, qui dign£ calamitatem fuflinet; cum judex 
tcquum nocenti fupplicmm decernens , nihilominus commiferatione 
tangi poffit : fed hocideo prolatum fuit, quia illuftrior eflmifericordiae 
materia. Secunda fpecies, & vitium diabolicum eflinvidia, qux defi- 
nitur dolor de alieno bono , exiflimato, ut proprio malo , quatenus ju- 
dicamus , nos ab alio fuperari , bonum noflrum infufeari , & minus fplen- 
didum reddi, Enafcitur igitur ex opinione falfifhma mali praffentis ob 
profperitatem aequalium , quos dolet invidus ornatos effe. Ad inviden- 
dum accommodati funt primo plures aequales genere , aetate , eruditio- 
ne. Secundo qui fer£ omnibus bonis innatant, aut magna gefferunt, 
aut eximie honorantur. Cum enim omnium oculos , & venerationem 
in fe convertant , praeter modum facile fuperbiunt, nolhntque pati, ut 
quispiam alius praeter ipfos fit fpe&abilis. Tertio, pufillanimes invidia 
commoventur , vel qu6d perfpedla fui humilitate nollent quem- 
piam eximium effe , vel quod exinde fibi , rebusque fuis timeant. 
Quaitbdifcerpiturfecretis quibusdam ungulis anima adversus illos , qui 
celeriter, & facili adepti funt illa , ouae alter vix tard£, ac laboriosi con- 
fequitur, Quinto torquent bona illa , quibus vel ipfi compotes fuimus, 
vel nobis convenire credimus , & ita fenes junioribus invident. Ter- 
tium membrum appellatur nemefis, quae cum indignatione paflimper- 



D d 



mifce- 



1 1® 



Pars II. Differt. V\ 

mifcetur, & dicitur triflitia de profperitate immerentium , c^que malis 
artibus parta. Si paffio haec inter invidiam , <$c malevolentiam modum 
teneat , laudem mereri poterit. Indignantur tum viri probi , tum cupi- 
di honorum; viles econtra, & mancipiis fimiles negligunt, nectriftan- 
tur, fi videant ordinatam pro meritis honoram distributionem inverti. 
Accommodati etiam ad indignationem fiunt, qui luminis bonis digni ijs 
truftrantur ; nam privati mali dolor facillimi indignationem quoque 
jfiifcitabit, Caeterum non exfiurget indignatio , quod alter bonis virtu- 
tum exornetur: neque quod bona naturae amplifiima obtineat , ficut ne- 
que indignamur, fi bonis fortunae longo intervallo a majoribus relidis 
quispiam indignus fruatur. Sicut fiup erilis notavi de malis vetuftis mi- 
fericordiam non relui tare. Sola enim recens a malis &. immerentibus 
pofleffa profiperitas fiauciat, quali nimirum fententise noftrn? adhuc fit lo- 
cus , & ad bonum reipubliese conferat, recentia mala cum indignatione 
fiifcipi, & improbari. Quod fi triltitia aliquando csnjundlaeft cumim- 
poflibilitate malum declinandi , quod nos vexat ; efficitur Ipecies quse- 
dam triftitise , qua; nuncupatur anxietas , fieu angultia. Nempe affedlus 
aggravat animum absque ullo aditu refugi j , omnlque deftitutus fpe , & 
evadendi poftibilitate. Aliquando vero nonfiolum deeft triftitise poten- 
tia fugiendi , fed etiam motus membrorum exteriorum , & facultas ea- 
dem incitandi usque adeo, ut ne vocem quidem emittere valeat contri- 
flatus. Et per hoc efficitur triftitiee Ipecies , quse vocari foletacedia , cui 
nec convenit ratio fugae , nec fecundum rationem fuam differentialem 
cft in appetitu, fed in membris exterioribus cerebri refidet, 

§. in. 

Ingeruntur cauf& triflitu . 

A D concipiendam triftitiam tria concurrere fblent , fine quibus nullus 
unquam dolor elicitur. Primum eft malum praeiens , & nobis con- 
jungium; fecundum eft ejus notitia : tertium ejus odium &execratio ; 
ficenim conftat ex oppofitisgaudij caulis de bono praefente, ac conjun- 
dlo & amato. Quolibet ex his tribus audio redundat certeris paribus 
augmentum proportionale triftitiee : fimiliter diminutio ejusdem promo- 
vebitur ex decremento cujuslibet ex illis. Ex quibus colligitur , mala 
fpiritualia compungere majori moleftia , quam bona temporalia ; quia 
videlicet illa incomparabiliter excedunt , utpote nocentia anima; imme- 
diati, eeternumque nocentia ex animee natura, qukm illa, quae corpus 

im~ 



De njfe&u tnJiiiU. 2 1 1 

immediati torquent , & intra tempus determinatum habitura funt finem. 
Ingenerat igitur primo dolorem malum , fed illud duntaxat , fi fit con- 
jundum , St immiftum nobis , quamvis non adeo ftrida habitudo. Et 
connexio ad fubjedum proprium exquiratur, ut de immiffo triftitia con- 
cipi poflit. Ita dolemus de alienis malis , vel fi alij tituli deeffent , quia 
funt perfonarum naturee nobiscum communione gaudentium. Mali 
itidem phrafi fumitur non folum, quodpofitiv£ nocet, tollendo, vellx- 
dendo convenientem noftrum flatum ; fed etiam privatio boni , orbitas, 
& anteceflus rroftrorum. Subinde tamen nulla prorfus apparet caufa 
mseroris; non morbi, non damna, non ignominofie injuriae, non ami- 
corum mors, neque ullus omnino rerum talium inopinus rumor, fed 
dolendi quardam voluptas marftam facit animam. Peftis h^c eo fune- 
ftior , quo ignotior caufa , atque difficilior cura ab anima tanquam fco- 
pulus , omni velorum , ac remorum auxilio eft fugienda. Hoc tamen 
non eft ita intelligendum, quafi revera deeflet malum quodcunque , fi- 
vereipfa, fiverefpedu potentia; cognofcentis, quafi revera homo ama- 
ritie contabefcere poffet , nullo malo facultati cognofcentiobverfante; 
hoc enim aequ£ repugnat , ac appetitio absque praevia notitia. Significa- 
re ergo folum poteft:, interdum malum illud , quod nos profternit , non 
cognofci reflexe, nec diftindS obijei intellectui , quamvis ifte fatagat 
perfpicere , ecquam ob caufam appetitus concipiat triftitiam , &moro- 
fitatem. Contingere hoc folet prcefertim , quando objedum triftitia; ex 
multis minutis incommodis partim corporis, partim animi coalefcit, quo- 
rum fingula non fufficerent ad obnubilandam anima; ferenitatem. Un- 
de , quia fingula phyfico vinculo non copulantur , vix deprehendere po£ 
fumus , quorfum , & unde affligamur, Poteftas , cui refifti non poteft, 
eatenus promovet ludium, quatenus per fe ipfam eft malum , cum po- 
tentia; benefiese non renitamur ; St infuper eft prxfens, licet nondum- 
noceat, quantum nocet , cum reducitur ad adum fecundum. Sicut 
enim qu&libet appropinquatio boni , St difpofitio quaelibet ad illud indu- 
cendum, eft quoddam bonum praefens ; ita quaelibet imminentia mali, 
eft malum quoddam , quod animum offendit. Denique poenitentia , fi- 
cut St verecundia confequens ad deledtationes praeteritas , prasfertim 
turpes, de quibus Philofophus lib. 9. Ethicorum cap, 4. malus trifta- 
tur , quoniam delectatus efi , ha; dux fpecies non exfurgunt ex delecta- 
tione praeterita, qua praeterita praecisS eft , ut apparet in beatis, quos, 
tametfi memores priorum delidorum , deledationis caula commiffo- 
rum, nihilominus nec leviflima pungit triftitia, fed potius deledantur 
de voluptatibus illicitis per opera poenalia compcnfatis. Igitur gaudia 

pd a ptK' 



212 



Pars H # Differt . Vh 

prxterita folum poftlmt angorem parere , quatenus memoria illorum; 
conjungitur cum cognitione mali alicujus pnsfent^is , vel (altem prcden- 
tis imminentia mali, qux ex dele&ationibus praeteritis refultant. Quam 
faepe recedente deleCtatione remanet infamia , pauperies >. morbus corpo- 
ris per illas indudtus! manent etiam , idque prsedpuC , habitus vitiofi, 
qui vel maximC funt nocivi : manet reatus poenx temporalis , & xter- 
rx : manet ira Dei illativa utriusque , nec non^vindicta hominum per de- 
liCta condtata ! horum itaque prsefentia malorum anitpum torquet > 
qux ex deledtationibus praeteritis tanquam ex radice pullulant» Praete- 
rita itaque deledtatio mala eft objedtum folius odii : quatenus autem ad- 
huc in aliquo effedtu fubfiftit, eatenustrifle tormentum affert. 

Intervenit etiam femper ad caufandam dolorem , laxato non nihil 
vocis rigore , praevia cognitio. Repugnat enim , potentiam exeam, 
cujusmodi eft appetitus, tendere in objeCtum nulla praelucente notitia. 
Itaque ne in infante quidem recens h matris utero fufo, appetitio cibi, 
&pottis fit absque prsenotione alimentorum. Nec obftat quod cibum, 
& potum nullo unquam fenfu externo ufurpaverit; nam parvulus ne- 
que intra uterum , neque extra illum, cum primum fame, & ffti corri- 
pitur , appetit diftinCtC cibum aliquem , aut potum , ac proinde nulla di- 
ftin&a apprehenfionc talium objeCtorum indiget : fed (umcit apprehendo 
confufa alicujus neceftarii , quod (ibi deeffe fentit , ftimulante incom- 
modo , quod famem , & fitim excitat. Quod fi (ubinde malorum immi- 
nentium prxvido a fapientibus dicatur, ea imminuere, cum evenerint 
juxta parxmiam : jacula pr&vij a minus feriunt : id non contingit ex 
eo, quod quomodocunque praevideantur : hoc ndmque modoprxeon- 
fiderata magis valent ad augendam triftitiam ; qua de caufa ejusmodi 
praemeditatio a Chrifto Domino reprobatur , dicente Matthaei 6 , Sujjicit 
diei malitia [ua,. Solum igitur juvat ad leniendam mxftitiam in tempo- 
re confideratio illa malorum imminentium , perquam vel ponderantur 
utilitates, & commoda, qua? ex iis malis per prudentiam, aliasque vir- 
tutes , maximC vero per patientiam colligi pofflmt : vel quar nobis often- 
dit, ex parvo infortunio magna etiam commoda temporalia provenire 
poffe. Subinde prodeft ad mitigandam difpiicentiam praecogitare mala 
cum agnitione propriorum meritorum illa Jubeundi ; nec non cauta ob- 
fervatio calamitatum animae incumbentium ex continuata , & nunquam 
interrupta profperitate fortunae, & abundantia? delectabilium. Hinc il- 
lud Senecselib. de providentia: nihilmihi videtur infelicius eo, cui nihil 
unquam evenit adverfi. Et iterum paulo infra: mi ferum ce judico, quod 
non fuifti mifer, Tranfifti fine adverlario vitam. Igitur malorum futu- 
rorum 



De affecta trifliti*. 2 1 $ 

rorum prsevifioideo minuit triftitiam , cum ea occurrunt, quia facit, ut 
apparentia mali fit minor» Sapiens nimirum praemeditatio efficit , ut ad 
adventum mali jam pratentis non fola fubfequatur cognitio malitiae fe- 
cundum fe, fed etiam notitia bonorum, quae inde fo olefcere poffunt, 
nec non cireumdantiarum , ob quas ratio nocumenti non ed tanta reipfa, 
quanta primo intuitu apparet fenfibus , & videretur intelledui , nififa- 
pienter effiet praemunitus. 

Ultimo denique exigitur ante quam cunque triffiitiam , & dolorem. , 
odium mali, eo quod inquietudo illa , Serendus, quibus maeror confti- 
tuitur , feratur in malum exofum , & invifum. Sufficit tamen ad com- 
plendum objedum triftitiae adus nolendi conditionatus, Ita condat 
mercatorem, ingruente tempedate , adadum ad proijciendas merces, 
velle quidem (impliciter eas proijcere , ut evadat imminens naufragium ; 
conditionat£ tamen nolle hanc pro jedionem. De tali autem projedio- 
ne tantum conditionaliter rejeda concipit triditiam. Sandi Apoftpii, 
& Martyrum Chorus ver&triftabantur de fuppliciis, & calumniis (ibi illa- 
tis, Cum tamen in confpedu atrocium tormentorum , aliorumque ma- 
lorum temporalium fimul confiderarentbona aeterna, eorumque fpem , 
& merita, tanquam bona praefentia, horum praeponderantia in eis effi- 
cit, ut vere praevaleret laetitia. Subinde etiam gratia lingularis lenivit 
fupplicia, Scille, qui in fornace fuccenfa Babylonis mutavit flammas in 
Zephyros , convertit etiam aliorum aerumnas in delicias : aut fi ipfinon 
placuit hanc adhibere methodum, adhuc magis Aupenda ratione impe- 
divit, ne anima communicarentur corporis poenae, Sc ita orbi oftendit, 
fe Dominum dipremum totius natura creata. 

§. IV. 

Tetra hujus pafsionis proprietates. 

S I omnis perturbatio paffiionis mileriaed, triditia certe erit deterrima 
aegritudo. Habeat ardorem libido, levitatem laetitia. gediens , hu- 
militatem metus : majora his includet triditia : & quidem ex genere fuo, 
non tantum ex accidente malus ed ifteaffiedus ; imo omnium pellimus. 
Sicut enim deledatio omnes vitae fundiones perficit, ita ide tam corpo- 
ris quam anima: operationes vitiat , ut ex inferius dicendis clarius appa- 
rebit , & plurimamiferanda exempla odendunt. Horum unum ed Nio- 
be * quae ob angorem in faxum verla fingitur : ed etiam Hecuba , quae , 

Dd 3 quod 



214 Pars 11 9 Dijfert, VI 

qu6d ejus masror demum in rabiem, ac defperationem migraverit, in 
canem mutata dicitur. In hunc numerum , miferis fabulis, referenda 
eft odavia Marcelli mater , quae in unam femper rem intenta , & totd 
animo affixa, flendo , & gemendo talis per omnem vitam fuit , qualis in 
funere apparuit. Non admifit ullas voces falutare aliquid afferentes; 
non aufa confurgere , allevari infuper recufavit; nullam habere imagi- | 
nem chariffimifiiij voluit , nullam fibi fieri de illo mentionem. Terfe- i 
bris, & folitudirii familiariffima , lugubrem veflem nunquam depofuit, 

& aures adversus omne folatium claufit. Ut autem ex omnibus paflio- 
njbus triflitia eft maximi virulenta , ita prae omnibus eft magis commu- 
nis , videturque illa nobis connaturaliter adhaerere, & gaudium e con- 
verfo tantum accidentaliter. Omnes corporis partes expofitse funt do- 
loribus: & pauciffimae numero guftare poffunt voluptates. Calami-ta- 
tum integrae cohortes in nos infurgunt, & licet alias inter fe fmtoppo- 
fitae , in noftram nihilominus perniciem confpirant , & uniuntur. Gau- 
dia , fi fibi invicem occurrant , fefe deftruunt, & quaii conditioni noflra: 
inviderent , in adventu unius colliquefcit , & definit alterum. Dolores 
setatem ferunt, & quafi natura in noflris fuppliciis fibi complaceret, ea- 
dem prolongat, dum interim voluptas , cum maxim£ delebat, extin- 
guitur ; non multum loci habet ; cito implet, cito taedio eft, & pofl I 
primum impetum , marcet. Ad perfuadendum dolorem nobis magis fa- 
miliarem e fle, quam gaudium , fufficit intendere oculos in miferum vi- 
tte noflra flatum , in quo inanem laetitiam mille veris emimus doloribus. 
Nonopuseft^ contra ludum advocare; fpontcfuaadvenit; dolor unus 
brevi alium fubfequcntem nuntiat, ubi deliciae multo fu dore funt quae- 
rendae, & plerumque majori pretio conflant. , quam valeant. Denique 
gaudia femper permifeentur dolore aliquo; non colliguntur hae rofe fl- 
ue Apinarum aculeis ; non guftantur dulcedines flne afflictionum amari- 
tie, & plerumque vivacius moleftiae pungunt , quam fuavitates demul- 
ceant^ Leviflima febris robuftiflimas profternit confblationcs : modica 
infirmitas extinguitin belliduce vidoriarum faporem , & decreti trium- 
phi fplendorem obnubilat. 

Denique ex omnibus paflionibus nulla eft, quae magis veritate ni- 
tatur : omnes aliae plurimum a noflra imaginatione dependent, & fine 
hujus auxilio non adeo vehementem in noflris fenfibus impreflioncjTL. 
caufarent. Defiderium , & fpes quoties nobis illudunt? ut ille propius 
naturam illorum defcripfiffe videatur, qui dixit, effle fbmnia vigilanti- 
um.. Amor, & odium occupant animam fine frudus, & utilitatis per- 
ceptione, limor umbra? non male affimilatur , & fle pe phantafinata 

nos 



De ajfetfu trijhtiae. 2 I j 

nos vanis fpe&ris terrent. Audaciae , & ira» vidfcoriam promittit inimi- 
corum imbecillitas. Dolor prae exteris verum eft malum , quod ani- 
mam , & corpus premit , & uno i&u utramque partem ferit. Scio , mae- 
rores aliquos omnem vim fuam contra nobiliorem hominis partem. , 
contra fpiritum fcilicet exferere ; fedli violentiores evadant, ad corpus 
quoque defccndunt , & occulto contagio infirmitas dominae fit etiam- 
morbus fervi. Tam ardis inter fefe vinculis colligantur corpus , & ani- 
ma , ut omnia fua bona , & mala (ibi invicem communicent , ita ut ani- 
ma commodis fuis contenta medeatur infirmitati corporis , & corpus 
SKgrum affligat animam. Suffert patienter anima in fuo carcere omnes 
calamitates fibi incumbentes , & modo corpus eximatur doloribus , 
femper confolationum copia abundabit. Magnanimiter fpernet divitia- 
rum perditarum amifflonem, & reftri&is defideriis paupertate contenta 
vivet. Contemnet honores ,& fciens,hos ab hominum opinione depen- 
dere, felicitatem fuam tam fragili fulcro non laborabit ftabilire. Non 
multum curabit voluptatum defeclum, & pudor, qui eas plerumque 
comitatur, imminuet dolorem , qui cx perditione nafeitur. At vero 
quid faciet animus (verba funt Auguft, lib, de gratia novi teftamcnti ) 
ut non doleat , cum corpus vulneratur, aut uritur, cui tanto implicatur 
confortio, ut pati poflit, non dolerenon poflit? timebit anima mortem, 
quee exfeefl immortalis; plagis fuccumbet, quae vulnera recipere non 
poteft; fi labra in querelas folventur , cogetur lamentari; fi oculi infle- 
tus , lachrymari , fi cor in fingultus erumpet , fufpirare, Etfi tota (it fpi- 
ritus , fentiet omnia tamen mala fui carceris , quem animat. Stoicorum 
quidem Philofophia nihil gloriofius habuit , quam efficere ,ut commer- 
cium inter animam , & corpus tollatur, & conata eft feparare duas par- 
tes , fine quibus totum compofitum fubfiftere non poteft. Prohibuit 
fuis difcipulis tyrannico imperio lachrymarum dulcedinem: voluit, ut 
anima corporis dolores non fentiret, fed ut in medio rogo mentem ele- 
varet ad contemplandam virtutum pulchritudinem, & rerum naturalium 
miracula. Habuit quidem barbara hxc fedta , qui eam admirarentur; 
nullum qui fequeretur: illius praecepta ad dejerationem adigebant omnes 
illos , qui eadem opere exfequi conabantur. 

HcCC tamen non funt ita accipienda, qunfi in nulla triftitia aliquid re- 
pedatur, quod fit approbandum, & quali ab omni mxrore tanquama 
lue eftet declinandum. Pro multis calumniis non nihil nunc de illa me- 
reamur , & aliqaos ufus ad felicitatem elogio commendemus. Illa igi- 
tur triftitia miferanon eft , quae cum fruftu urget ; & felicillimus maeror 
illorum malorum, quae auferri poijunt, & debent. Non loquor tan- 



2 1 6 




tum de triftitia fpirituali , per quam deplorantur peccata ,& peccatorum 
cauf® , accccafiones; huic enim opus non eft remedium adhibere, cum 
ipfa fit remedium ; nec mala dici poflit, quee ad mala tollenda confecra- 
tur applaudente natura, & c®lo. Keperio etiam aliam triftiti® laudem, 
& infignes moderati ad redite rationis praeferiptum mteroris frubhis, qui 
in moib (limo cazteroquin genere , folutiffima fluxarum rerum irritamen- 
ta fubmovet, & ad frugem reducit, libi troffulus talis aliquem fuorum 
amiferit, continuo velut fulmine tadus aufugiet, & nuspiam appare- 
bunt diffolutce l®titi® : nusquam ventris cura , aut Ibllicitudo carnis ha- 
bebitur , fed acerrimam continentiam introducet Philofophia. Juges 
vigiliae, fummum filentium , humilitas ultima , inanfuetudo ineffabilis, 
miferatio immenfa. Audientur apud famulos , & omnes domefticos 
philofophici fermones de mundi contemptu , de rerum mortalium cadu- 
citate ; dicent omnia hic in fcena agi, & nihil inane , aut fluxum celebra- 
bunt. Tunc vere rr.ifer® , probrofeque apparebunt diviti® : tunc f®da 
videbitur jadantia : invidia vero, dira, ac libido ne ad extremas qui- 
dem lugentis januas accedent; fed h®c omnia extinguentur, ita ut ne 
edor quidem ullus horum occurrat. O fortunatum lucfutn , quo mul- 
ti definuftt efle lamentabiles ! O falubrem agrimoniam , quo fani fiunt. 
Ad levandas quoque alienos maerores nofter prodeft. Sic enim inter 
pluresonus divifum nulli efl tam grave onus, & confortium aliorum erit 
malorum folatiunx Quemadmodum enimmeticulofi, fi foli fint in ali- 
quo loco, trepidant; fi cum fociis , remittunt timorem, quod putent 
plureseffe, qui refiflere malis poflint, & periculum aut minus, aut lan- 
guidius futurum multis oblidentibus : ita qui maeret , communitate 
languentium fperat majorem rehflentiam , minus pertinax malum , nec 
diu durare poffe,cui tot repugnant. Ad haec ex compafftone aliena pr®- 
Kimit fe amari, lachrym®que ipfi funt gratiflima amoris c®remonia : amo- 
ri autem l®titiam expromet , & fle feflivitas benevolentiae maerorem ex- 
tenuat. 



T Rifliti® magis obnoxii funt , qui contrariis ®grius refiflunt , & ad far- 
ta obeunda non funt difpofiti. Itaque fenes, &®gros, ac illos 
qui valetudinem nondum confirmarunt , quia pauci caloris funt. , & 




Quinam ad trijlitiam opportunioris? 



ex an- 



De affethi trtflitide. t\J 

exangues , ac debftes, &gr£quc contrariis obfiftunt, facili marftitia vul- 
nerabit* Nec aliter ftatuendum de iis, in quibus atra bilis , melancholia, 
& amarior fanguis abundat. Sunt enim ifti a jocis prorfus alieni , ac fol 

ipfe , & hujus aeris perfpicua natura impedimento videtur efTe taliter af- 

fe&is, ac illorum ludus profundiflimam nodem imitari, imo tenebras 
nodis tam atrce non funt , quales masroris nox in multis procreat. Col- 
liguntur ex cogitationum obfcuritate , formidabiles quasdam imagines , 
ac intoleranda crux circumfertur. Iracundi etiam ad hanc tabem pro- 
cliviores funt , quod ira adjundam femper , & admiflam habeat triflitiam, 
ratione mal& offendentis , quod iram concivit. 

Subinde etiam prsevalet novus aliquis humor, aut difpofitio corpo- 
ralis peculiariter nociva, ratione cujus , aut apparentia bonorum extin- 
guitur, vei extenuatur; aut & contra apparentia malorum nova induci- 
tur , vel ob perturbatam , aut confortatam phantafiam augetur. Cum 
enim fpecies materiales bonorum , & malorum infideant fubjc&o cor- 
poreo, atque hoc fit dilatabilc per rarefactionem , & conftringibile per 
condenfationem ; fieri plan£ poterit, ut tam bona, quam mala fortian- 
tur novam in phantafia , atque inde etiam in intelle&u apparentiam , aut 
novum prseexiflentis apparcntise augmentum , & intenfionem , nulla li- 
cet novitas fupcrveniat ipforum aut bonorum , aut malorum» 

*. vi. 

De cffccl ibus triflitia. 

T Riflitise effeduS plane lapiunt parentem, funtque tales, ut A nullo 
affe&uplus homini creetur moleflitc. Cum enim hominis maxi- 
mum bonum, ficut & cujuslibet alterius crcaturse fitum fit in operatione, 
& triflitia maxime omnium hanc retardet, ac impediat: eadem procul 
-dubio prse exteris nocebit. Et primo quidem perturbat operationem, 
jrationis , & inteliigentix , fi raodum excefierit. Quid enim mens intel- 
liget , vel addifeet , vel redi concipere animus poterit , ubi eam cru- 
ciatus occupat? ubi doloris objectum totam ad fe trahit vim intelligendi, 
Ipiritus abfumit , & cor aggravat? excitatA autem procella tetricarum, 
cogitationum, $cubi confufa mens naucleri manum ad navis guberna- 
culum admovet, appetitum fubmergi efl necefie; & fecum in interitum 
etiam trahere voluntatem. Fatigato appetitu > debilitato corpore, nul- 
la virtus placere poterit» Infliget vulnus avaritia, quse ex triflitia de 



2 1 8 Pars I /. Dtjfert . F /. 

inopia nafcitur : fervandse caftitatis marror ad libidinem , 3 c voluptates 
faette armabit : illatse fibi injuriae amara, & folkaria cogitatio , intus ira- 
cundiam, & vindictae furorem accendet: ingloriae, & privatae vitee do-, 
lorofa impatientia Fomitem tumidae ambitionis , & aurae evanidae eriget, 
qua animus turgens tandem dirumpetur. Ecce quomodo ab unica hac 
paffione omnis in animo plaga exurgat ; ecce quomodo unicus in homi- 
ne maeror feminarium , & fcaturigo fit putrida omnium vitiorum , qua- 
propter monet Siracides Ecclcf. 50. Trijlitiam ne dzs jmim&tuu , &mn 
affi l gas temet ipfum in confiLio tuo . Ulterius progreflus D. Thomas 
qu^ft. 39. art. i.& 2. docet, triftitiam per fe non ette expetibilem, ne- 
que proFecutioni , aut eleftioni ejus liberse ullam pofle convenire hone- 
ftatem, praeterquam per accidens ,& ex fuppofitione : atque honeftum, 
& laudabile per FeefTe vitare triftitiam , ad eum modum, quo eft hone- 
ftum per fe vitare occifionem hominis , inhoneftam per Fe, ac turpem , 
folumquehoneftam , ac laudabilem ex accidentali aliqua Fuppofitione, 
& circumdantia. 

Omnium maximi vim Fuam exerit ad contrahendum cor, venas, 
& arterias , imo & omnia viFcera , atque adeo ipfum etiam cerebrum , 
quae partium FeFe colligentium arftatio fit non Fecus , ac in vermium cor- 
poribus, dum calcantur. Hinc porum Fanguinis arteriofi in carnes eF- 
funditur , contradis Fcilicet meatibus ; hinc pallor , vultus , & Frigus ; 
ruborem enim , & calorem Fanguis arterioFus aftuFus conciliat. Hinc 
Fubfidit caro , naFus acuitur , gente cadunt : Frons evadit auftera , & 
afpera , ipsdsque Fuper oculos videtur decidere : oculi ex abFentia fpiri- 
tuum hiant, acobFcurati, hebetes, languidi , 'flaccidi , & quafi deFatr- 
gati maximam poenam in Fui deFatigatione, videntur Fubire : iupercilia, 
ctvm abjeftioni animae conFormentur , Fe penitus etiam occludunt : la- 
bra etiam in hac paflione albeFcere, tremere , ac Femet contrahere cer- 
nimus ; prseFertim advertitur lingularis quaedam levis deprefuo exterio- 
rum partium in labiis , ut ad plorandum Fe expeditum oftendat. 

Amant autem dolentes filentium ; quod fi ad loquendum adigan- 
tur, voce depreffa utuntur, magis tamen acuta ob guttur contrariius 
caput ipFum vel antrorFum modici inclinatur, vei brachiis cubito Fulci- 
tis innititur, denique etiam paululum in humerum dextrum deprimitur: 
ipfie quoque manus, ubi aliquantulum elevata fuerint, Fubitaneo quo- 
dam impetu in ipFa Femora demittuntur, quafi anima easdem elevando 
Fe vellet malo opponere; quia vero Fe impotentem intuetur inopinati 
mali magnitudine perterrita Fpem omnem abijeit. Ubi progredi necefle 
erit, Fequetur inceftus lentus , atque incertus , propenfio inFupcr ubiqu® 

con- 



De affcShi tnfhtte. 2 lc$ 

confidendi , vel cubandi ; facilis fomnuS, quia contrach' meatus facili 
obftruuntur ; modica cibi appetentia 5 quod, (icutin morbo , cibus diffi- 
cilius deglutiatur propter fibras impeditas ; & quod contra&iora vifce- 
ra novum cibum refpuant: denique languor in omnibus a&ionibus elu- 
cens nihil nifimanifefta ingentis debilitatis figna prodit. 

Singularis eflfe&us luctus funt longa , & grandia fufpiria , quae ani- 
ma fibi vendicat , ut iis aliquantum defedum refrigerationis , quem ob 
contrarios capillarium meatus in pulmonibus, & interceptos fuligines 
patitur , compenfare fatagit. Solent etiam in lamenta refolvi triftitift 
opprefli, ut hac fpecie languidi ,& miferabilis clamoris magnitudinem 
fui doloris aliis participent , & feinfuper exonerent aliquantulum aegri- 
tudine, qua premuntur : tum denique ut hoc medio aliorum auxilium 
implorent. Et vero omnia fere animalia prae dolore ejulant , queruntur 
lamentantur aperto ore , & lamentabili vocis fono dolorem fuum teftan- 
tur, ut vel ipfos homines ad ccmmiferationem commoveant. Ubi di- 
minuta moleftia mediocrem flatum obfervat , permittitur lachrymis li- 
bertas, qua 5 in fe frigidiores funt iis, quas gaudium exprimit. Ratio 
eft, quia hae a nimia fanguinis arteriofi copia, quo cerebrum per nimiam 
laetitiam turget , ortum trahunt; hinc multum caloris ineffe opportet; 
illa vero per expreflionem puri quali humoris , feu phlegmatis diftillan- 
tur: hinc parum ignis continent. Quia tamen in dolore ex fpirituurrL, 
fubtrn&ione facies frigida remanfit, calida apparent , non fecus, ac aqua 
in fe tepida lentitur calida , cum manu frigida tangitur. 

Porro lachrymarum fontem Cartelius cenlet effe vapores oculo- 
rum in aquam refolutos , aitque nullam effe corporis partem , e qua plu- 
res emittantur vapores. Sed tria huic opinioni videntur obflare. Et 
primo quidem exterior oculi tunica, fcilicet felerotis, duritie, craflitie, 
aedenfitate fuperat omnes corporis membranas, ut in animum induci 
non poflit, alias partes, puae decuplo calidiores , humidiores , ac poro- 
fiores funt oculis , non plus evaporare. Secundo quomodo tanta vis 
halituum confluere pollet ad delicatilFimum organum absque notabili 
damno, tumore, vel luminis jabtura ? denique non apparet, quomodo 
modiciflimatemporis fpatio colligatur ea vaporum multitudo , quae li- 
quari poffit in continuum , & horarium fletum. Melius ftatuitur cum 
Isbrando, & aliis compluribus, lachrymas effe ferofum cerebri excre- 
mentum, quod per oflis cribrofi anguftias, aut alios meatus in fungofas 
narium partes , ac inde per lateralia foramina in oculorum canthos dela- 
batur. Convenienter enim ad hanc hypothefim exfplicantur omnia, quae 
circa lachrymas occurrunt. Sic in triflitia cerebrum nimium comprimi- 

E e 2 s tur; 



220 



"Pivs 11. Differt. VI. 

tur ; hinc plus humoris in pelvim ex ventriculis exprimitur; inde per du- 
plus ad nares , & oculos defeendit- Sic flentes coguntur emungere fre- 
quentius nares ; emun&ionc vero narium non rar6 fiftuntur Iachrymse : 
ferum nimirum compreflione cerebri propellitur ad oflafpongiofa nari- 
um j ibiquecrafliores particulae diutius nafum obflruunt, tenuiores vero, 
vel magis ferofaetamdiu per latera defluunt ad oculos, donec oblatis crafc 
floribus via referetur in nares. Sic pueri , fenes , & mulieres ad fletum 
proniflimi ; quia nempe prae caeteris extaedio, amore, vel ira triftantur, 
ac in cerebro copioso abundant phlegmate. Omitto alia plurima , quae 
hanc fententiam reliquis probabiliorem reddunt. Si tamen velis fub in- 
de colligi quasdam guttas ex fero per arterias oculorum allato , non ha- 
bebis me invitum ; modo non omnem ferofum humorem in glandulis 
ocularibus ex arteriofo fanguine derivare contendas ; in triftitia enim ni- 
mis comprimuntur arteriae tenuilTimae, ut fontem lachrymarum in mul- 
tas horas fuppeditare poflint. Quia ver6 longiori fletu mitigatur tri- 
ftitia , vulgaris ratio redditur , quod una cum lachrymis pars doloris qua- 
fi exhilaretur idcirco Ovidius lib. 4. triftrium, 

Efi quadam flere voluptas , 

Expletur lachrymis , egeritur que dolor, 

Alii potius credunt, expreffo humore partes calidi, vel ignis colligi; 
hinc calor, & novus vigor fuccrefcit. Quod fi tamen triftitia adfum- 
mum afeenderit, tunc etiam fletus coercetur, quod ideo evenit, quia 
ipfi quoque dudtus, qui a glande pelvi fubje&a versus oculos eunt, ita 
contrahuntur, ut humor traduci non amplius valeat. Infupcr anima 
nimio doloris fenfu abrepta oblivifeitur fuum dolorem his mediis prode- 
re. Ubi tamen vino refocillabitur corpus , & mitius fseviet dolor , uber- 
rimus iterum lachrymarum fons fcaturiet. Nonnulli eX nimia triftitia 
etiam ftatu mentis deje&i leguntur , quod commotio nimia in fpiritucau- 
fata ipfius imaginationis organa akeraverit , ordin^mque fpecierum in- 
tentionalium immutaverit, quo fadto tum cogitationes , tum verba ipfa 
prorfus inepta profilire necefte eft. Interdum doloris introrfum conclu- 
fio fpiritum illico intercludit, unaque vitam eripit. Ita Rutilius refe- 
rente Plinio lib. 7. cap. 36, audita fratris confutatum ambientis repulsa, 
illico egit animam. Sic feribit Jovius Ruliacum Suevum , cum relatum 
filii a tureis ccefi cadaver confpexiftet , pree dolore mortllllffl GOncidifle, 
Ingruente enim nimium fanguine in cor , impeditur illius motus, & ani- 
mal fuffocatur, non aliter ac in lampade contingere videmus. Sicut 
enim nimia olei affufione flamma extinguitur ; ita per fpirituum , & (an- 
guinis exuberantiam , obftru&is meatibus , fanguis in corde ftagn are in- 
cipiet. 



221 



De affeStu trifliti 

clvict Unde ftCnrar© poft mortem magna vis coagulati {anguinis in 
cordis ventriculis repentur. Subinde quod de Pirrho memorant, cor 
omnino nigrum , & quafi toftum apparet ; quia fanguis nimius ad cor 
congedus humidas , & pinguiores partes abfunut. Ob tam multos igi- 
tur & tam tetros effedus homo laborat omni ope triditiam a le exclu- 
dere, & quoniam femper aliquem patitur dolorem , idcirco continud 
appetit voluptatem quafi remedium* 

DISSERTATIO VII. 

De fpe prima paffione appeticiis concupifcibilis, 

S. I. 

• D i feutitur natura Jpei. 

E Lucidatis iis pafiionibus , qux ad appetitum concupifcibilem redu- 
cuntur , examinandae fu p er fu nt i lix , quxirafcibilem facultatem, 
pro parente agnofeunt. Inter has primo loco fe offert fpes , quam 
aliqui cum Arriaga in complexo ex adu cognitionis , & appetitionis con- 
Rituunt , indudi hac ratione , quod deficiente folo adu potentiae cogno- 
feitivx, ideft omni penitus probabilitate obtinendi bonum , etiam (pes 
corruat. At quare non etiam gaudium in cognitione conRituunt? xque 
enim deficit gaudium , ubi nulla cognitio boni pofleffi praelucet, Di- 
cendum igitur fpem confidere in adu appetitivo, prxfupponente cogni- 
tionem de praftica podibilitate obtinendi rem , licet arduam, ^ Appetitio 
enim boni prxfupponens cognitionem arduitatis, nec non ruturitioms 
illius boni , fi per appetentem non det , vel ed podibilis , vel non ? (i le- 
cundum: unde ejus repugnantia? fi primum: appetitionem idam i peni* 
appello. Non enim ed aftus fimplex amoris dridi , aut purae compla- 
centia; nam haec a confecutione boni prxfcindit: non gaudium ; nam 
hoc fupponit cognitionem boni ut jampofledi; ille autem conatus, ia 
quo fpem dare adero , quamvis fupponat cognitionem de coni adeptio- 
ne, fi non det per ipfam perfonam fperantem , non tamen lupponit co- 
gnitionem abfolutam de boni futuritione : non item defiderium mere ta- 
le; nam hoc non praerequirit , utbonum cognofcatur ede arduum, vel 
futurum, Quamvis enim ipfa fpes fit aliqua concupifcentia, fieu apoeti- 

E e 3 ^ 



122 



Tjtrs IL Differt. Vl\ 

tus in bonum, ut bonum ipfi fperanti ; non tamen pertinet hic affe&us ad 
concupifcibilcm , fed irafcibilem facultatem , cum boni ardui confecutio 
indigeat robore animi , opusque fit adhortatione fimili iEneid. 6 . 

Nunc animis opus JEnea , nunc pectore firmo . 

Igitui aliud non eft fupei , quam utilia appetitio praftupponcns cognitio 
nem arduitatis , & fruitionis , dicatur effe fpes. Ex quibus liquet , fpem 
efie quali aftedtum compofitum ex defiderio , atque ex oppofita abomina- 
tione , «Sc jpquivalere limultati utriusque , ita tamen, ut praevaleat in 
ejus conceptu adarquato ratio concupifcentiae.., feudefiderii. Sicut enim 
fenfus provocari (olet non tantum dulcedine, fuavitate, & fimilibus le- 
nociniis palati; verum etiam mixtura quadam ex dulcedine, & amaritu- 
dine, ex fuavitate, &afperitate; Scficut auditus non tantum rapitur vo- 
ce fuavi , <&c quafi argentea ; fed mufica compofita ex heterogeneis , atque 
difeordibus vocibus ; & oculus non modo pafeitur coloribus, fed etiam 
umbris colori admixtis: ita fpes fertur ad bonum abfens, atque per hoc 
coincidit cum defiderio. Convenit vero (imiliter cum fuga , ouatenus 
tendit in bonum fub ratione difficultatis, & ardui, «St omnis difficultas 
& arduitas in bono offendit, iicut facilitas expetitur. Unde fperant fi- 
mul , «St indivifim ex una parte ampleftitur bonum fperatum , «St tendit ad 
conjun&ionem cum illo atque ad ejus pofieilionem: ex altera vero parte 
avertitur ab ipfius boni arduitate, «St difficultate, eamque conatur fu- 
perare , atque funditus evertere per prafentiam boni. Prsevafet nihil- 
ominus ratio defiderii , cum ob affectum , & adhxfionem ad bonum 
contemnatur omnis amaritudo , quae illi immifeetur , atque intenditur 
ejus visoria , &: extirpatio ; non quidem per purum receffum , quod 
convenit proprie abominationi; fed per eongreifum cum difficultate 8e 
arduitate. 

$. II. 

De objecio fpei, 

/^jBJetfum fpei effe bonum nemo eft , qui dubitat. Hoc queri poteff, 
V an etiam in bonum non amiffibile poffit conatus fpei tendere. In 
qua controverfia cenfeo contra Arriagain etiam illum fperarepoffc , qui 
metaphybee cei tus eft de futuritione boni, bfon affirmo quidem obje- 
Cium fimpliciter, &antecedenter neceffarium poffe effe obieftum fpei; 
quis enim prudens ferto , & efficaciter fperet , hominem futurum effe 

ani- 




Detfe, prima ptffione appetitus concupifcihilis, 2 2 $ 

animal , Deum efle omnipotentem , aut fimilia prorfus neceflaria ? fed 
fcrmo mihi eft de illo, quod non poteft non dariconfequenter ad cogni- 
tionem (peidire&ricem , licet antecedenter fuerit res rti&cb contingens. 
Sic communiter dicitur in fandis animabus purgantibus flammis deten- 
tis vigere fpem ceternac beatitudinis confequenda: , & tamen h^c non 
poteft ab eis amitti , cum noverint cognitione infallibili fe aliquando avo- 
laturas ad recipiendum praemium beatitudinis. Necobftat ; hanc cogni- 
tionem efle obituram , & fua obfcuritate aequivalere defedibilitati ; quia 
nihilominus redduntur illae animae certae de abfoluta beatitudine futura, 
utpote innixae promiffioni divinae , & dubitarent potids de quibusvis aliis 
«videndis mere naturalibus , quam de gloria ventura. Fulcitur hoc 
exemplum a purgatorio erutum ratione a priori di&a. Quamquam^ 
enim ‘affulgeat infallibilis evidentia obtinendi boni , polfunt tamen in ob- 
jedo concurrere omnes conditiones requifltae ad hoc , ut fit materia fpei, 
fcilicet bonitas , arduitas, &futuritio , potdftque nullum intervenire 
impedimentum ex parte potentice. De oonitate non eft ullum dubium*» 
Arduitas vel confiftit in ipfa excellentia boni fperati , vel in eo , quod de- 
pendeat ab alterius arbitrio , vel quod obtinendum fit magno laboris 
pretio , vel in dubia anxietate fperantis. At edic Sodes , quare evidentia 
illa componi non poteft cum bono ingentis excellentiae , cum co , quod 
donandum fle ab aliena libertate , cum eo, quod acquiri debeat profu- 
fo fperantis fu dor e? cur his illa evidentia adverfatur ?duhia animi anxietas 
abeffe poteft perfeverante adhuc arduitate, ut contingit in animabus 
purgatorii, quae dubia anxietate non vexantur, & tamen adhuc ardua 
ipfis accidit cceleftis vifio, quam non elicient, nifi difficilibus prius exant- 
latis laboribus. An ex parte potentiae impedit evidentia praefata ? at non 
video , quomodo id , quod fpe maximi acuit potentiam ad fperandum^, 
fpei obicem ponere poflit : fed quemadmodum cognitio de non adeptio- 
ne boni facultatem retardat maximi a fperando , ita clara repraefentatio 
maxime invitat potentiam ad fperandum, ut docet experientia : igitur 
alacriores erimus ad fperandum, fi evidentior claritas praelucebit. Se- 
cundo nihil evinces contra docfrinam data hac paritate, quod ficut cogni- 
tio alliciens ad amorem liberum , poteft crcfcere ad talem gradum , ut 
dari nequeat amor liber , fed fit neceffarius, ita fpes expofeat cognitio- 
nem adeptionis in certo, & determinato gradu , quem fi excedat, fub- 
fequetur alius prorfus affettus. Nam quamvis crefcere poflit cognitio 
alliciens, ut nulla libertas perfeveret; hoc tamennonnifi arbitrarie af- 
firmatur de fpe , cum ha?c poflit efle non libera. Hinc ficut cognitio al- 
liciens, licet interdum impediat libertatem amoris, attamen non peri- 



224 •Pars 11 . Differt. VII 



mit amorem ipfum fecundum fe prscfcindendo k libertate, quin Im6 po- 
tias urget potentiam ad ipfum : ita cognitio acquifitionis , alliciens ad 
ipem, quamvis progrediatur ad clariftimam evidentiam , non tamen 
opponetur cum fpe ipfa -fecundum fefpe&ata, fed potius eam ftimula- 
bit, & aci fummum pugnabit cum ejus libertate. Neque me terrent 5 
quse habet Sanctus Thomas 1.2. q. 67. art. 4, ad 5. in ha?c verba -. bo- 
num , cupis jam inevit abilem caufam habemus , non comparatur ad 
nes in ratione ardui , Fere enim proprie dicitur aliquis , quia habet 
argentumjperarefe habiturum vejlem.quodfiaUm in poteft at e ejus eft , 
ut emat. Aliud enim eil inevitabilem habere caufam, qux nulla me- 
diante difficultate affequetur effe&um : aliud, quas arduitate interveni- 
ente illum fortietur. Deprimo fermo eft fando Do dori, ut ex verbis 
allegatis apparet : & nos de fecunda difputamus , ubi Iic£t caufa inevita- 
bilis adfit , poteft: ea non nifi poft plurimos exhauftos fperantis labores 
terminum attingere, ut contingit in animabus purgatorii finehcefione 
credentibus futuram aliquando gloriam , nec non in animabus prifeorum 
Patrum in limbo quondam detentorum fperantium pretium fuas redem- 
ptionis , quod fine ambiguitate credebant, & denique in Chrifto Do- 
mino certiflime fciente gloriofam corporis fui Anaftafim , & tamen illam 
fperante. 

Ex his infero, aflfe&um , qui tendit in malum infallibiliter ventu- 
rum , non efte foliam triftitiam , ficutfpes de bono certiftime acquiren- 
do non eft folum gaudium , cum Diviniflimus Salvator nofter fruitus fit 
infallibili feientia fuce necis , & tamen timore ejusdem non caruerit; 
nara atteftante D, Marco cap. 14, coepit pavere / pavor autem , & ti- 
mor in quo differunt ? quod vero cum hoc timore detur triflitia, non 
repugnat, cum idem Dominus utrumque. habuerit affe&um , & coeperit 
pavere , (jyt&dere , & dixerit : triffis eft anima mea &c, Interea tamen 
duo fateor, unum eft: quod, ficut eadem cognitio bonitatis finis poteft 
impellere ad duos adus diverfos , unum qui limplex complacentia, al- 
terum , qui fit efficax intentio finis : ita eadem certa cognitio venturi bo- 
ni excitare poteft duosafFe&us diverfos, unum, qui fit gaudium, & al- 
terum , qui fit fpes. Erit gaudium in hoc cafu quafi a£tus reflexus , non 
de eo , qu6d obje&tim erit , fed de eo , quod certo erit. Spes e conver- 
fo non eft de eo , quod ob]e 8 kum certo erit, fed de eo* quodfuo tem- 
pore erit : & quamvis idem fit a parte rei erit , & [Uo tempore certo erit i 
diverfi tamen luntmodi exprimendi , qua; diverfitas fufnck ad a<5tus di- 
yerfificandos , ut frequentiftime accidit , cum circa easdem res folea- 
mus elicere a£tus valcfe diverfos. Alterum, quod concedo eft, noa, 






*t)e /pe prima paj/ime appetitus concupi/cihilu . 12 § 

poffe nos fperare bonum ut cmjurMum cum inf adibili cognitione , qui* 
ficeft prorfus necefiarium: nec etiam poffumus illud fperare conatu ab- 
folutb efficiente ipfum. Interea tamen mal£ concluditur nonpoffenos 
fperare bonum fpe ex fe , & in a£tu fecundo caufatura bonum , fi , ut 
fieri poffet, abeffet infallibilis ea praecognitio» Qu6d fi intuleris fpeiru 
illam faltem fore inefficacem , utpote fiipponentem bonum aliunde ex- 
fiiturum , concedam de inefficacia effeCtiva , abfolut£ in a£tu fecundo ; 
fed abnuentem me habebis de inefficacia affe&iva , Sccaulativa fub hy- 
pothefi i quod non prsefulferit infallibilis ea cognitio , ut poterat pro 
priori abefle ad alium aCtum fpei , qui effet ejusdem moraliter fpeciei cum 
ifto , quamvis pro priori debeat dari ad afitum iftum individuum , utpo- 
te dire&um per infallibilem illam cognitionem-. 



A 



f. ni. 

An , qM arduitas requiratur ad fpem ? 

Rduum in praefenti idem eft * quod altum , excelfum, acceffuqud 
difficile juxta verfus illius , qui de Poliphemo 5, iEneid. canebat : 

ipfe arduus * altdque pulfat 

fyder/h 

De hac jam pronuntio arduitatem quidem requiri ad objectum formale 
fpei, quatenus illud non movet ad affeCfcum pugnacem profeCutivurrL,. 
nifiobje&i* in quo illa repentur : fed hinc non colligitur illam effe adifc- 
quate, vel inaditquate obje&um formale fpei, fed tantum effe conditio- 
nem requifitam ab hac in objeCto materiali. Sic tametfi quantitas ne- 
que adaequate, nec inadeequate fit objectum formale visus , cum hoc fit 
fblus color 5 &Iux ; nequeunt tamen movere ad videndum , nifi obje- 
ifum fit quantum. Ptideo fcriplit S. Thomas 1» 2. q. 2$. art. 5, Di- 
cendum , quod arduum non ejl ratio appetendi , vel accedendi potius 
bonum . Ratio hujus eruitur ex eo , quod objeCtum motiVum affectus 
profecutivi , ut diftindbi ab averfativo debeat ad illum affectum movere: 
fed arduitas non poteft incitare ad afFedum profecutivum , fed fuapte 
natura potias ab eo retrahit , cum ipfa non fit bona , & ipfam bonita- 
tem potius afperitate aliqua inficiat : folum igitur requiritur, quatenus 
novum decus , nov^que jucunditas accrefcit ipfi ex arduitate debellata, 
Hincphrafe>illse, quod magnitudo ipfa bellici conflictus acuat martia- 
les animos, ut fe illi ingerant, quod arduitas adtionis gloriofis animo- 

F f ruiru 



2 2 6 'Pars II» Dijftrt. Vll, 

rum gcncroforum excitet voluntatem ad a&us heroicos; hac, inquam-, 

& fimiles phrafes pulchrae funt tantum Oratoribus conceffie: Philu fb- 
phis ver6 non eft licitum iisdem uti , quia denotatur per illas, quod dif- 
ficultates per fe formaliter, & immediati , atque in fenfu pofitivo alli- 
dant, invitditque animum fortem , & gloria? avidum , cum tamen in 
fenfufolumnegativo & mediato moveant, quatenus nimirum illorum, 
abfentia prohiberet vi&oria? jucunditatem , 6 c quatenus neceffariae funt 
ad aliud, quod per fe immediate allicit* ad jucunditatem obftacula trium- 
phandi, Si tamen in ipfa fpe velis ingredi latiftimos campos formalita- 
tum, &diftinguere inter tendentiam profecutivam, & averfativam , da- 
bo tibi, quod arduitas poffit effe objedum formale fpei, quatenus eft 
tendentia averfativa , & contemptiva ardui fui obicis ; fed plerumque 
folis adtibus profecutivis attenditur, atque idcirco folemus dicere obje- 
ctum formale aCtuum effe id , quod movet ad illos. Neceffaria nihil- 
ominus eft infpeipaffione arduitas, ut colligitur ex Ariftotelea. Rhetor, 
cap. f. in quam etiam doCtrinam frcquentiflime eunt reliqui , qui non 
ftudent nova comminifci vocabularia. Eruitur hoc ex eo , qu6a omnis 
adtus participans rationem fortitudinis tendat in arduum , cum propria 
fortitudinis materia fit difficultatem vincere : omnis autem nifus fpei ha- 
bet aliquid de fortitudine. Quemadmodum enim defperatio eft pufilla- 
niniitas quaedam, vel difficultatibus cedens, vel minora bona eo quod 
facilia fint , praeponens majoribus : ita fpes eft generofus quidam impe- 
tus repellens difficultates , nec non blanda bona minora , qua: majoribus 
adver fantur. Et certe qui in corde interno legere poffet hujus affe&us 
naturam, inveniret, differri bonum, quod efficaciter anhelamus, fine 
dubio cruciare animum. Ideo Angeli in ftatu viae , & homines in ftatu 
innocentice poterant fperare beatitudinem , quia utriusque incerta, nec 
illico danda; Deiparae vero etiam arduafuit, tum propter dilationem , 
tum quia dependens a magnis angoribus prius exantlandis. Cum igi- 
tur omnis res futura fecum trahat dilationem , hoc ipfo bonum a fpe ve- 
hementer exoptatum reddet illud obtentu difficile. Notiflitna eft Salo- 
monis fententia Pro v. 14. Spes , differtur , affligit animam. Ean- 
dem torturam defiderij efficacis dilati in pofterum exfplicat etiam David I 
Pfal. 12. his verbis : Usqttee[uo Domine oblivijceris me in finem ? & alii 
&c. Ho?c autem arduitas , quam fpes requirit , non elt quacunque, 
fed confiftitillain certis quibusdam gradibus, qui foli Deo innotefeunt, 
quique fufficiunt ad reddendum vigorofiim affectum , non autem ad 
ipfumprorfus extingenduin ; ficut propinquitas objedi, quam requirunt 
oculi, non eft quacunque; nam fumma certe officit ; fed media quaedam 
&proportionata. At 



■■■■■■■■■ ■■■■■■■ 

De Jft prima pajjione appetitus cwcupifc ibitis. 2 27 

At vero video jam diu exfpe&ati ,ut tandem exfplicem, in quonam, 
praedi&a arduitas confiftat» Aio igitur , eam nec determinate cdnfiftere 
meo, qubd bonum obtinendum fit auxilio, vel beneplacito alterius: ne- 
que determinati in eo , quod bonum hoc fit in fe ipfo excelfum ; fed con- 
fidit Va ff e in quovis inducente dolorem, laborem, timorem, anxieta- 
tem, vel dilationem in adeptione boni praedi&i. Non nego, depen- 
dentiam ab alieno arbitrio e(Te interdum obicem fulcientem , quippe 
quxincertitudinem, tortur&mque gignere poteft; folum oftendo non 
efie determinati requifitam» Vel enim arduitas eatenus confideret in 
Ida dependentia , quatenus htec redderet bonum incertum propter indif- 
ferentiam, quam habet arbitrium alienum ? at poteft dari ifta depen- 
dentia absque incertitudine , quandoquidem animarum , quae ignibus 
emendatoriis eluunt maculas in hac vita contraibas , felicitas pendet 
ex arbitrio divino, & tamen illae non torquentur incertitudine» Vel 
quatenus dependentia ab aliena ope reddit obje&um arduum ? fed hoc 
repugnat veritati ; quis enim dicat, inflammationem pulveris nitrati ad- 
moto igne rem ede arduam , & materiam fpei, licit harc pendeat abfo- 
luti ex aliquo concurfu alieno, nempe ex generali Numinis fupremi con» 
curfu? vel quatenus fola dependentia ab alieno^r/W/ auxilio fit talis, 
qurc arduum reddat obje&um ? fed neque hoc poteft admitti ; tum quia 
non folum poffumus fperare ea , quae pendent ex auxilio Dei fpeciali ; 
fed etiam ea, quae folam noftraminduftriam requirunt, uti eft vidoria 
de hofte infigniter valido , adeptio do&rinae praeflantis&c. tum quia, fi 
3Deus in primo inflanti promitteret, fe in fecundo largiturum felicita- 
tem omnino liberaliter, absque minimo onere, gloria non haberet ar- 
duitatem fuffieientem ad fperandum , & tamen penderet ex fpecialiflimo 
Numinis auxilio : igitur arduitas non confiftit univerfim in dependentia 
ab alieno auxilio. Sed neque confiftit arduitas in fola boni excellentia, 
quamquam haec ad fpem requiratur, cum fpes non pofltteffe de bonis 
leviflimis , ficut timor non eft de malis exiguis» Evincitur hoc ex. du- 
plici capite, tum quia etiam bona, quae infe, acin.noftra adlimatione 
funt levia , poffunt efle obtentu difficilia , atque idcirco deferuntur , 
qu6d pluris ftare foleant , qukn valent : tum quia bonum valde exi* 
mium poteft effe non arduum. Ita fi quis tibi in primo inflanti promit- 
teret , fe in fecundo largiturum maximas divitias absque ullo onere 
fubeundo ; divitiae non effent laboriofae confecutionis , nec aptum fpei 
©bjedum, & tamen nemo inficiabitur efle ingens bonum i igitur ardui- 
tas neque fernoer in excellentia boni confiftit, fed potius dicendum., 
omne illud rem afperitate obfepire, quodcunque inducit laborem , do- 

F f 2 , lorem-, 



2 2 ? H?ctYsll m Differt. Vll # 

lorcm , timerem , anxietatem ve! dilationem boni , quia h&c dmnia red- 
dunt objeClum non nificaro pretio, & laboriofo confli&u affequibile. 
Ideo interdum objeCtum efl arduum ratione folius laboris phyfici, utri- 
dtoria de hofte robufto , acquifitio profundiffimae doCtrinse &,c. interdum 
ratione poenalis doloris , & timoris , ut beatitudo refpedu hominum, 
extra patriam conftitutorum : interdum ratione folius dilationis, ut re- 
demptio animarum olim in limbo degentium pofl peccata diluta : inter- 
dum ratione anxietatis , atque incertitudinis, ut extra&io fortis inter 
multas inclufas* Haec incertitudo rurfus profert copiofam arduitatis 
fegetem fubinde enim oritur ex eo , qu6d res raro accidat ; vel qu6d dIu- 
resfint modi illam remorandi, quam inducendi , ut primi fenarii infuto 
talorum ; vel ex eo, quod res prorfus dependeat ab alieno arbitrio. 

$. IV. 

Qua ratione ob)cBnm (hei debeat effe futurum ? 

O Bjedum fpei aliquo modo futurum effe oportere ex eo clarefcit, quod 
fpes ex propriis terminis denotet viam , & conatum appetitas ad bo- 
num confequendum , qui motus , ne fitpraepofterus , apertb probat , ac- 
quifitionem aliquo modo effe futuram. Sed labor non modicus infur- 
git in ipfa futuritione explananda. Terminus ifte complexus duo invol- 
vit ; praetentem nimirum abfentiam , & exiftentiam venturam ; und? 
duplex modus infurgit , unus contra abfentiam , alter contra exiften- 
tiam, quam habere debet ebjeCtum fpei. Abfentia dupliciter accidere 
potefl: primo phyfici ex parte rerum, quatenus non exiftit objeCtum. 
k parte rei, in quo fpes datur. Secundo intentionaliter , quatenus five 
reperiatur k parte rei , five non , in mente tamen fperantis non exiftit , & 
haec iterum vel potefl effe pofitiva confiftens in cognitione vera vel falfa 
affirmante non exiftere objeCtum fpei : vel potefl effe intentionalis abfen- 
tia merb negativa confiftens in fola carentia cognitionis enuntiantis exi- 
ftere illud objebtum. Iftis pofitis aio , ad objedtum materiale fpei non 
requiri , ut indifpenfabiliter fecum trahat abfentiam phyficam objeCti. 
Permoveor adhoefentiendumex eo, quiafuppofita invincibili ignoran- 
tia circa rei abfentiam poffum a£tu prudente , & irafeibili erigere ani- 
mum ad colluctandum cum molefliis tenaciter apprehenfis , ficut Tro- 
janus iEneid. 6. corripuit ferrum adversus inanes umbras : 

Striffnmcfne aciem veni entibus effert, 

fit 



Dejpe prmdpajjions appetitus contnpifcibifis , 22 £) 

a&u quidem prudcntc ita ferri poflum, tum quia prudentias huma- 
«x non repugnat ignorantia veritatis aii cujus re ipfa exiftentis ; tum 
quia eodem tempore , quo exiftit motus in rem, poteft res ipfa exiftere, 
ut ultima difpofitio ad formam eum ipfa forma, adio creata cum fuo 
termino &c. Irafcibili autem adu, five forti tendere poffum, quia ad 
fortitudinem (pedat non tantum luda abfoluta, &effediva cutn ob- 
ftaculis, fed etiam affediva, vel ut magis fcholaftice loquar, follicita- 
tiofubjedive abfoluta, &terminativeconditionata contra ipfa, fi for- 

occurrant, Neque ad fpcm requiritur futuritio intentionalispofiti- 
▼a, quatenus enuntietur non exiftere objedum ; fedfufficit pure nega- 
tiva confiftens in carentia cognitionis proponentis objedum ut prsefens. 
Non requiritur prior , quia ineptum effet anhelare ferio in confecutio- 
nem illius , quod antecedenter provides exiftens independenter a tuo 
conatu: & fofficitpofterior , quiaeoipfo, quod objedum proponatur 
ut obtinibiie , & pro priori non oftcndaturut exiftens independenter ab 
illa , poffumus ferri in ipfum adu forti , fi csetera non defidercntur re- 
quifita. 

Et ifta de prima futuritionis parte , fcilicet de abfentia objedi : de- 
fcendendum nunc ad fecundam , nimirum exiftentiam ipfam futuram. , 
ubi iterum difficultas infurgit in affignatione futuritionis , quasnam ni- 
mirum (afficiat , & requiratur in objedo. Judico inprimis futuritionem 
non debere efte phyficam ex parte rerum; nam quamvis objedum a 
parte rei neutiquam fit futurum, v. g. ut omnes omnino culpas , quam- 
vis minutas, evitemus per totam vitam , poteft invincibiliter cognofci 
ut futurum , & eo ipfo reliquis fuppofitis poterit (perari. Neque re- 
quiritur cognitio abfolut£ certa enuntians futuram rei exiftentiam; fac 
enim hoc efte neceffarium ; fieret igitur, ut beatitudinem sternam fpe- 
rarenon pollemus , ad quod tamen tenemur, cum juxta £criptune C. 
Tridenti, & patrum teftimonia non prasluceat fine (pedali revelatione 
tale judicium. Similiter hasc futuritio neque confiftit in cognitione di- 
dante probabiliter futuram rei exiftentiam, quod ita tenderet : proba- 
bile cjl , me adepturum tale bonum ; quia fine hoc poteft dari fufficiens 
futuritio in objedo fpei. Ponamus enim, qu6d Deus in p cenam fcele- 
rum revelet Petro abfolutam fuam damnationem , & illa credatur per 
tdum fidei; in hoc cafu non poteft dari judicium illud ver£, & (impli- 
citer enuntians probabilitatem futuras beatitudinis ; & tamen datur (uf- 
ficiens futuritio in objedo fpei. At , inquies , in quo tandem confti- 
tuenda erit hasc futuritio ? affero in hoc complexo , partim, quod homo 
cognofcat fibi conceffam efte plenam , & fufficientem poteftatem adi- 

F f ; pifcca- 



$36 r Pars. II. 'IDtJlert, Vil. 

pifcenai bonum (paratum, Stpanimineo, qu6d non habeat cognitio^ 
nem abfolut£ enuntiantem tale ohje&um nunquam exftiturum. Qui 
enim caret hac cognitione, & ex altera parte agnofeit in fua manu effe 
confecutionem boni, cur nequibit illud fperare? fi autem tale bonum, 
fperare poterit , hoc ipfo dabitur futuritio , quam fpes in fuo obje&o 
exigit. Hinc etiam poteft quis prudenter , & efficaciter intendere finem, 
quin prius expendat , fit , nec ne probabiliter ille affequibilis ; fed fufficit 
expendere, fit, necne in fuis viribus adipifei illum finem, nec dari cer- 
tam cognitionem de non confecutfone ejusdem independenter a pote- 
flate illum intendendi. Quo circa inter hanc cognitionem : poffibiiiseji 
victoria tent Atianis , & hanc : probabile ejl , me eam fuperaturum , 
mediat hasc: fiufficientem habeo potejlatem triumphandi piper eam ^ fi 
voluero , Primam reijcio ut imparem ad fpem concipiendam : fecunda 
neceffario non requiritur , quamvis fufficiat : tertia , quas major eft, 
quam prima , & minor , qukm fecunda (ufficit, & requiritur. Nam 
oftendat mihi aliquis, quidnam ex capite futuritionis defit homini illi, 
qui ex una parte certus eft de plena poteftate aquirendi bonum, & ex 
altera non habet firmum antecedentem affenfum de eo, quod fit abu- 
furus ea poteftate ; affenfum affero independentem ab ipfo libertate ad 
fperandum, Si enim eum habuerit pendentem ab ea libertate , nihil 
obeffe poterit , quoniam hujusmodi aflenfus non poteft perimere futuri- 
tionem, quam fupponit eo ipfo, quod prasfupponat proximam fp-erandi 
libertatem. Solum dubium fupereft , an revelatio abfolutar damnationis 
fa&a cum evidentia in atteftante ftare poftft cum libertate ad fpem fu- 
turas beatitudinis , ad quod affirmativa refponfio eft reponenda. Liber- 
tas enim eft plena poteftas , neexiftata&us fpei: igitur eft poteftas effi- 
ciendi , ne unquam in Deo fuerit vifio illius : igitur faciendi, ne unquam, 
in Deo fuerit decretum ad lingularem hanc revelationem , quod prasre- 
quirit vifionem illius fpei : ergo faciendi , ne unquam fuerit illa revela- 
tio externa derivata ex illo decreto: ergo k primo ad ultimum hasc evi- 
dentia eft antecedenter vitalibilis per libertatem creatam , & ideo folum 
eft neceffitas confequens , qusc libero arbitrio non opponitur. 









§. v. 



De accommodis ad fperandum (ubjeffis. 




De f pe prima. paffone appetitus cmcupifcibihs . 2 3 1 

fidia adipifcendae rei neceffaria, vel rem efle venturam* Proptereano- 
tavit Ariftoteles 2. Rhet. cap, 2* Juvenes efle bonae fpei. Eadem nem- 
pe ratione natura juventuti providit de bona fpe , bonaque nutritione ; 
ficut enim indiget augmento machinae corporeae , ita opus eft ipfi adeptio- 
ne plurimorum bonorum , quibus nafeitur fpoliata. Utrumque autenu 
confecutaeft providentia per eadem adminicula , largiendo fcilicet ju- 
venibus maximam caloris abundantiam, quae ficuti confert ad digeftio- 
nem nutritivam optimi peragendam, ita pariter prodeft ad fpei ardorem 
accendendum. Obtinet vero hunc fecundum finem duplici methodo, 
Prim 6 , quia magnitudo caloris difFufi per totum corpus vegetiorared- 
dit omnia ejus membra , robuftiiisque dilpolita ad amolienda obftacula 
in opere intercurrentia, quae difpofitio caufte operantis non poteft non 
plurimum conferre ad fpem fulciendam. Deinde idem exceflus caloris 
vitalis conducit ad majorem bonitatis rerum appetibilium apparentiam. 
Quatenus rarefadis fpiritibus, & organo, impreffae appetibilium fpe- 
cies illi infidentes diffunduntur & ipfiein majus fpatium, ideoque quo- 
dammodo augentur , redduntque majorem objedorum fuorum apparen- 
tiam. Nihilominus quia ob experientis defeffum praelucet juvenibus 
minor obftaculorum apprehensio ante operis exeeutionem, ita quam, 
celeriter in illis fpes exurgit ante operis aggrelTionem, tam facile tor- 
pefcitinipfo operis progreffu ejusdem efficacia usque ad completam dif- 
ficultatum vi&oriam , & boni fperati praefentiam. Quippe ficut boni- 
tas rei defideratae movet appetitum ad profecutionem, & adperfeve- 
rantiam , ita arduitas , quantum eft de fe labefadtat appetitum , quo mi- 
nus ad bonum afpirct 3 & quo minus profecutioni inhaereat. Ubi igitur ad 
initium parva afperitatis apprehenfio affulgebit , fpes facile ingruet; fed 
deponetur inde pari cum facilitate, quando in ipfa operis executionela- 
boriofiemoleftke per experientiam magis innotefeent. libi vero ab ini- 
tio praeivit aeftimatio juft£ impedimentis commenfurata , fpes in operis 
exequutione conftantiftime firmabitur , nulla nimirum fuperveniente ap- 
prehenfioae , quse in progreffu operis a fpe praeponderante deijciat. 
Quod dc juvenibus , hoc idem ftatuitPhilofopnus de ebriis Ethic. c* 
g. ob eandem caloris abundantiam , quam in eos inducit vini copia , eo- 
que majorem , quo potentius hoc eft, atque calidius. Suffragatur Flac- 
cus lib. 1. epiit. ad Torquatum , ubi fic ait de ebrietate: 

Spes jubet e fje rutas , in pr ali u trudit inermerfk 
Intercedit tamen haec differentia inter ebrios, & juvenes, qubdpofterio- 
res in ipfa operatione advertant difficultatem ab initio abfeonditam ; 
ebrius vero ne dum quidem ad eam attendat. In lenibus maxim£ deplo- 
randus 



2 g 2 Pars l h T)iffert, FIL 

randus eft ftultus conatus , quo longius vitam protrahere allaborant* 
etfi mors illorum vultus jam occupet. Deperdunt quotidie ufum ali- I 
cujus membri ; non vident objeda , nili ope perfpieilioram j non audiunt* j 
nifi fubobfeure; non moventur fine dolore, &©mni fiio motuimpin- 
gunt in nova ligna inevitabilis ruinae ; & tamen quia primi patrum no» 
firorum viram in plura fecula extenderunt , ideo etiam rpfi credunt ft 
polfe innumeris cautelis adhibitis mortem effugere: fperafit gavifuros 
ie privilegio conccflb pauciffimis ab innocentiae ftatu non tam longe re- ' 
motis. Defiderant longiorem vitam ac fi incommoda feneduti infalli- 
biliter annexa non cognofeerent, Omnia reliqua mortis genera quali-- 
cunque Ipe permrfcentur: definit febris poft aliquos paroxyfmos: maria 
in littus eijciunt y incolumes quos hauferant: miles pietate commotui 
ab ipfa perituri cervice gladkim revocat, veniamque inimico largitur. 
Solus nihil habet, quodfperet, quem fenedus ad mortem ducit, & re- 
ges , qui reis vitae ufum largiuntur , eundem fenibus concedere nori 
poffunt, 

§. vi 

Quinam fucer ejeant effetius ex ffe ? 

S Pes effedus adeo infignes numerat , ut Philolopbi aliqui Grseds Elpi» 
ftiei didi , vitam fpe potiflimum contineri affirmaverint $ @&q,ue & 0 b= 
Sedatione illam confequente abfeiffa vitam negabant fore tolerabilem.- 
Et primo quidem fpes eftuniverfaKs ftimulus , &. condimentum eu jus vis 
boni ; fine hac nemo quidquam illuftre fufeiperet , quilibet labores defu- 
geret, Haec Alexandrum magnum impulit, ut fe ad univerlum orbem 
armis lubigendum accingeret,. Hanc Cadar confuluit , quando apud fc 
eonftituit, Reipublicae Romanae ftatum immutare r & profternere po- 
tentiflimam illam dominam , quae omnibus terras populis pro arbitrio re- 
ges praefecit. Hac Alneas apud Virgil. Socios animo dejedos inter de- 
cumanos fludus itepum erexit , ubi egregii exclamavit : 

O Socii ( neque enim ignari jhmus ante malorum ) 

O pajfi gravior a :■ dabit Deus his quoque finem , 

Vos (ftfcylUam rabiem,- penitus que Jonantes 
Acceflis /copulo s r vos & Cyclopea fax a 
Experti ; revocate animos , maflumque timorem 
Mittite : forjan dr hac elim meminijfi juvabit* 

Per 



2 Jj 



De fpe primi pafflonc appetitus concupifdhilis . 

Ver varios cafus , per tot di fc vimina rerum 

Tendimus in Latium , / edes ubi fata quietas 

Ojiendunt : illic fas regna refurgere Troja. 

Omnes duces funt (pei mancipia, & ambitio, quas plura fcefera impera- 
vit, vires fuas , fua conhlia ab alio non recipit, nrfi a fpe incitante. Ne- 
que ita propria eft hasc paflio principibus, ut neri in fubditis quoque do- 
minetur, & favores fuos diffundat etiam in infimam , & infelfddimam- 
hominum conditionem. Spe medis agricola agrum excolit, fpe lucri 
mercator aefluantia traijcit maria, fpe praedas miles follicitatus cruenta 
fubitprselia, Etfi eventus dubius , etfi promida fint incerta, omnes ta- 
men fpei imperiis obediunt , numeratque illa plures fubditos , quanu 
omnes Monarchas fimul fumpti , cum seque ifti ac plebei homines a nuti- 
bus fpei dependeant, & eundem fuccedum exfpe&are cogantur. Id 
quod magis obftupefcendum eft , creditur ipfi , poftquam fa:pidim£ men- 
daciis decepit : tam nervosi proponit nova promida, ut omnino com- 
moveant ad novos labores fufeipiendos , ad nova pericula fpernenda, 
Etfi hoc anno infelix ager proventum non tulerit, conatur agricola inde- 
fedb fudore fterilitatem illius fequenti fuperare : confcendunt naucleri 
poft naufragium easdem naves , & fpe decepti oblivifeuntur perfidiae 
aquarum, &tempeftatum : redaurant milites certamina , poftquam per 
agros fuerunt gregatim difperfi , & inimicos de novo aggrediuntur , fi- 
ducia pleni , Jaflandam fore fortunam in hoc , ut eidem femper parti fa- 
veat. Subinde tamen contingit bonum fperatum usque adeh ede pro- 
pinquum confecutioni , & ejus podedioni, ut parum neeeflefit operat! 
pro ejus adeptione; & tune fequetur fpes magna, & modica operatio* 
non ex defe£lu fpei, aut inefficacia ad operandum ; fed quianeceffe non 
eft multum vires atterere, atque ideo fortitur magna fpes apparentiam 
negligentis. Re ipfa tamen eo quisque efficacius , ac intenfiiis incumbit 
operationi neceffariae ad confecutionem finis, quo ejus prsefentia laagis 
appropinquat, juxta illud, motus in fine velocior. 

Alter effecfus internus eft , quod labores ratione boni defiderati 
fufeeptos fuavidima confolatione recreet. Sicut enim triftes amseno , & 
fpatiofo camporum , vel pulcherrimarum rerum profpe&u demulcentur, 
& eriguntur: ita qiucerumnarum cumulo affti&i lugent, cum per fpem 
futura contemplantur, animum confolatione mirifici levant, Adillu- 
ftrandum hoc non inepti quadrat collatio fpei, cum lapide pretiofo. Si- 
cut enim margarita , vel gemma pellucida eft ; fic fpes eft quodammodo 
diaphana, & peream videntur meliora, & ideo feribitur proverb. 17, 
gemma gratiflima exfpe&atio praeftolantis, Sicut ergo olim folemne 

G g fuit 



2^4 Tdrsll. Differt, VI \ 

fuit per Iapides pretiofbs, perlucidos, & grati coloris alia Ipe&are, (tra- 
dit enim S. Ifidorus Neronem gladiatorum pugnas interpofito virenti 
fmaragdo fpedare fo litum) ex quo fiebat, ut eunda eodem colore im- 
buta oculis fele offerrent , & jucundius fpedaculum redderetur: ita fpes 
eftinftar lapidis pretiofi, pulchri , & perlucentis , qui objedus oculis bo- 
na ventura ofiendit , & cor ingenti laetitia afficit. Unde Sapientia de 
ipfis etiam Martyribus dicit : Spes illorum immortalitate plena efi , id 
eft bene tinda , feu imbuta viridi immortalitatis colore , quo viridia 
etiam , gratfque afpefttis ipfa redduntur tormenta. Alii dicunt non in- 
eleganter fpei vim ad boni pofTeffioncm fe habere, non fecus ac odoratus 
ad guttum. Quemadmodum enim odoratus guttui prsrpofitus efculenta, 
& poculenta ferm£ praejudicat ; ita fpes etiam a liberaliffima Numinis ma- 
nu comparata videtur, ut futurum bonum quafi prarguftet, Idque ani- 
mo commendet. Scimus , autem , quod cum quis in itinere conficien- 
do fame, vel fiti correptus eft, fi repenti fontes viderit, aut arbores, 
omnis generis fuavibus onuftas frudibus, tamctfi nihil hauferit , talem* 
tamen ipfa fruitionis fpe impleri* Et cenfebimus, nos corporis quidem 
alimentis ante ufum pafei poffe , mentis vero cibos idoneos non efle ad 
nos exhilarandos ?rede ergo defuperftitehacfemperin quibusvis aerum- 
nis dulcedine fcripfit poeta 1. 2* eleg, f. 

Spes etiam validafolatur compede vinclum ; 

Crura fanant ferro , Jed canit inter opes , 

Exteriorem corporis transmutationem fpes non ade6 magnam pro- 
creat ; cum enim fpes fit affedus compofitus ex bono , & malo, trans- 
mutatio proveniens ex paffione circa bonum opponetur tranfinutationi, 
quse provenit ex connifu circa malum , & fic una alterius motus de fe in- 
ducendos impediet* Verum quia nihilominus ratio boni praevalet in 
objedo , & quia in fpe deledatio praeponderat triftitise , vel timori 5 ideo 
inducet tranfmutatio nem fimilem transmutationi , quae confequitur ad 
deledationem, Diffundentur nempe fpiritus vitales , & fanguis per 
omnes corporis partes , quas proinde fortiores reddunt ad operandum- 
cum majori vigore* Hinc in illa erigitur corpus , caput attollitur , attin- 
gunt fupercilia, vox firmior evadit, fit certus, ac 'minime vacillans afpc- 
dus cum magna palpebrarum apertura , vivacitate , quiete , & firmitate, 
ut melius fcificet & bonum defideratum, & difficultates obftantes per- 
fpiciantur. Ne autem aliquis exiftimet , animam magnitudine difficul- 
tatum perculfam efte , folit6 magis palpebras diducit, fuumque obtutum 
firmat. Pullus firmus quidem , fed miniin£ pneceps : hinc demum facul- 
tas ad agendum vegetior, acrobuftior. Ut enim humores plus sequo 

agi- 



T>e fye 5 primi pafjtene appetitis cmcupifcihili . t j y 

agitati vites frangunt , ac diflipant, fibrdsgue orgafiofUtfj ad obeunda 
(ua munera minus aptas relinquunt ; ita etiam nimia fibrarum contra- 
rio , & ut fic loquar , humorum concentratio vim omnem animalis ex- 
tinguit, atque profternit* At fpei motus medium tenet, ac proinde 
humores nec plus &quo agitat, nec fibraS nimium tendit , aut vafa con- 
trahit; led omnia aptum litum obtinent ad hoc, ut iis motibus defert 
viant, ad quos ciendos a natura funt dedinata. Vuitus tum dulcedine , 
tumfeveritate quadam perfundi folet propterea , <juod eodem tempore 
& bonum , & malum fimul anima videat. Oculi vivacitate pleni huc il- 
luc contorquentur, quod fperantes tum defiderio , tum timore urgean- 
tur. Credulitas , quae etiam multa promittit , magnam caufat loquaci- 
tatem, & fufp.iria crebriora videmus elici, cffe&us fcilicet amoris, Sc 
defiderij. 

DISSERTATIO VIII. 

De Defperatione. 

$. I. 

Excutitur natura dejerationis. 

Atura hujus paflionis obfcuriflima efle videtur, cum perfpici fatis 
non poflit , quid fit appetitum defperatione frangi. Vulgaris 
exiftimatio cum aliquibus do&is nominatirn Almaino confundit 
defperationem cum judicio de non confequenda bonitate , cjuod itaten- 
deret : non poflurri abfolut£ confequi hanc felicitatem. Vclinhactnon 
confequar prudenter felicitatem* At aliter vuigus , aliter Philofbphl 
res infpiciunt. Non poteft defperatio confidere in fecundo judicio; nam 
fic defperatio non foret peccatum : neque in primo; lic£t enim ex illo 
oriri podit a&us appetitus, qui edformaliter defperatio, ille tamen in 
fe ipfo non eft defperatio, fed haef efis , inducens aa defperationem : ficut 
judicium de pfa&ica podibilitate obtinendi beatitudinem non ed in fis 
jpfo fpes * fed aliquid ad hanc alliciens. Sed neque confidit defperatio 
in ommione fpei , aut in quavis reflexa nolitione fperandi. Quemad- 
modum enim haerefis formalis non confidit immediati vel in fola omif- 
(ione aflensfjsprfccepti , aut in j^ofitiva nolitione eliciendi hunc aflenfum; 
cum fieri poflit , ut homo nulli articulo fidei diflentiens omittat aflen- 

Ggi fum, 



u 



Pars II. Differt. Vili. 

fum , vel pofitiv^ hic & nunc eum nolit elicere , non quod in eo HeprCr 
hendat falfitatem ; fed propter voluntariam diftradionem ad alia obie- 
da, vel ob alia motiva: ita contingere poteft, ut homo minimi defpe- 
ransbonum, omittat hic, &nuncfpem, aut eam elicere pofitive nolit, 
non quidem propter arduitatem , diffidentiam, aut minorem «ftimabi- 
litatem; fed quia alio vult diftrahere animum. Tertio natur aTlefpera- 
tionisnon bene conftituitur in nolitione, & fuga boni, de quo defpe- 
ratur; nam objedum illud poteft intenfiflime amari a defperante, qui, 
fi interrogaretur , velletne , fi poffet, bonum illud obtinere, hauddu- 
bi& annueret , quod non cohaeret cum efficaci repudio illius. Hoc prst- 
fertim videtur manifeftum iniis, qui prae vehementiffima boni alicujus 
cupiditate , praedufum (ibi aditum ad illud deprehendentes a refti petunt 
remedium , & levamen triftitise , qua opprimuntur* Ea enim triftitia 
pullulat ex amore bonij cujus affecutio defptratur, ac proinde bonum 
illud non habetur odio a defperante. Quid, quod poteft quis defpera- 
re aflecutionem boni , quod odiflenon poteft ? nemo enim odifle poteft 
«ternam beatitudinem , quamvis de ea confequenda multi defperent. 
Quare , fi in probabiliori fenfu nolitio ardui , receffusque ab eo dici poteft 
defperatio , tunc hoc contingeret , quod appetitus negligat ufurpars 
media, eo quod pr«nofcanturforeinutilia ob nunquam fecuturam boni 
adeptionem. Quo miniis tamen exiftimem plene hac ratione exponi 
naturam defperationis , facit in primis, quod adusifte non verfetur im- 
mediati circa bonum» de quo eft defperatio, fed circa eledionem me- 
diorum ad ejus affecutionem tendentium , vel circa adum fpei de eo in 
pofterum eliciendum , cum tamen defperatio «qu& , ac fpes debeat effe 
direde de bono. Deinde poteft aliquis defperare , quamvis nolitionem 
fruftra fe fatigandi non eliciat, ut conflat ex cafu, quo quis defperat de 
bono, quod prius confidebat fibi obventurum ex mera alterius volunta- 
te, nullis per fe ipfum interpofitis mediis. Igitur concludendum , de- 
fperationem cfle adum aliquem appetitus, quo refugit bonum, utfibi 
impoffibile, vel ut difficile obtentu , & quafi dicat: 

Non eft tam magno digna labore /dius. 

In hac deferiptione habetur profecutio boni, quae in defperante quaeritur, 
& bonitas rei conftituet objedum materiale: objectum autem formale 
illius eft vel impoffibilitas, vel difficultas illius boni fuperans vires pro^ 
prias. 

Ex quibus infertur differentia inter fpem , & defperationem* 
Quando enim ratio bonitatis arduae , ac difficilis prsedominatur laborio- 
fx difficultati , tunc exurgit in appetitu fenfitivo fpes , & acceftus : quan- 
do 



De defper&tione. 



m 



autem apparet idem, botrum ut obnoxium fumtnis difficultatibus , & 
defe&us praevalet ad inducendum bonum (peratum , tunc deprimitur 
idem appetitus & cxtiftafpe , infultabit defperatio. Sicut enim in affe- 
ctibus fpe&antibits ad appetitum concupifcibilem ad affe<ffum profecu- 
tionis neceffaria eft praevia propofitio , & ad affe&um fugae praevia mali 
oftenfio : ita pariter in affe&ibus facultatis irafcibilis praelucere debet bo- 
nitas praeeminens alperitati , ut procreetur affe£tus accedendi , five talis, 
in quo praecellat ratio profecutionis ; ut vero proliciatur affe&us rece- 
dendi, feuinquo praeemineat ratio fugae, (imiiiter neceffarium eft, ut 
prie via propofitio malitiae obfequentisexfuperet bonitatem rei defideratae* 
aut bonae difpofitionis in eadem caufa. Cum igitur in affe&u fpei prae- 
dominetur ratio profecutionis, Scin dcfperatione ratio abominationis, 
& repudii, oportet, ut cognitio dirigens affectum defperationis reprae- 
fentet arduitatem dede&abilis , ut praeponderantem bonitati ejusdem de- 
ie&abilis. A fimplici autem fuga differt, quod haec avertatk maloab- 
fente, & imminente . ; defperatao autem a bono obtentu minime probabili. 



A D delperationem maxime opportuni fu&t , qui ob pedoris anguftiam, 
& animi dejedionem facile adducuntur , ut bonum propofitum im- 
poffibile judicent , vel certo impediendam ejus affecutionem. Hoc au- 
tem facil& accidit atrabilariis , & melancholicis ; his enim omnia qua(i 
tenebrefeunt , & vix affurguntad grande aliquid , fed facite confidera- 
tione difficultatum concidunt , animoque linquuntur , vel a mali gravi- 
tate, & pondere opreffi k refti remedium, & levamen petendum judi- 
cant; Advertit hoc Philofophum , quifed. 5*problem. q. i. ita atra; 
bilis habitum expreffit: caufam vero tam variae poteftatis ipfe habitus 
dat, fcilicet prout frigidus, calidusque conftiterit. Nam fi ultra mo- 
dum frigidus (it, moleftise anxietatdsque (ponte (ine ulla ratione nafcen- 
tur, ex quo mortem laqueo fibi confcifcunt , maxinte quidem juniores; 
Interdum tamen & feniores. Et paulo infra ita profequitur: non defunt, 
quos angor inter potandum eadem illadecaufa comprehendat, qua etiam 
poft potum non nullos occupat. Quibus igitur calore emarcefccnte , 
oritur aegritudo , ii (ibi laqueum potius petunt. Quare juvenes potius, 
qukm fenes laqueo fe interimunt. Alteris enim calor per xtatem mar- 




Gg ) 



cefcit. 



1 3 S 'Ptrs 1 1 ; Differt* V 11 1. 

ccfcit , quod natur» agitur ordine : alteris per vim ipfius affectus, quod 
contra naturam eft. Quibus autem calor extin&us fu bito eft , ii repen- 
te fe interficiunt, ut omnes mirentur , eo quod nullum indicium prxce£ I 
ferit. Cum igitur atra bilis perfriget, urdidum eft, varias animi mole- 
ftias , & anxietates gignit. Calidior autem cum eft , fecuritatem , & lx- 
titiam prxftat. Quocirca pueri lxtiorcs,; fenes triftiores effe confuevc- 
runt: alteri enim calidi, alteri frigidi funt , quippe cum non nifirefrige- ' 
ratio quaedam fit ipfa ienedus. Accidit vero , ut calor iubito caufis quo- 
que externis extinguatur; quemadmodum qux prxter fuam naturam, 
candent, ceu carbones aqua fuperinfufa extinguuntur. Facite eti anu 
animi deje&ionem fentiunt , quos crebrae anteriores calamitates animo 
elumbes reddiderunt f quia facite perfuadentur , eundetp fore exitum, 
exterorum negotiorum. Abjcdtiorem etiam animum gerunt, qui ar- 
dentiori procuratione anhelant ad bonum aliquod v. g. ad gloriam , vel 
famam , ad quod fpe&at , quod feribitur de Palatino , cui Boleslaus 
Tertius Polonix Rex leporis pellem, colum, fufum adignavix exprob- 
rationem tranfmifit. Cum enim vir gloriae cupidiftimus eam ignomi- 
niam non concoqueret, laqueo vitam abrupit. Franguntur etiam faci- 
te ignavi , quia facite apprehendunt fupra vires fuas effe , quod infra jacet. 
Quamquam defperatio ita ab ignavia exoriatur tanquam radice, & ma- 
tre, ut fimu! ignavi* pabulum fubminiftret. Quemadmodum enim in 
cadavere tabes parturit vermiculos, qusc ab iisdem iterum augetur: ita 
ignavia defperationem fodicat, & ab illa mutu6 nutritur, adeoque dum 
fervant inter fe vices dandi » accipiendiquc confirmantur in potentiam, 
haud mediocrem. 

III. 

Defenditur defperatio d calumniis . 

omnibus afte&ibus nullus majbribus laudibus fuit elatus, nullus 
* - pluribus oneratus ignominiis ab antiquitate , quim defperatio. Ju- 
dicatum eft , eandem effe extremum virium conatum in arduis illis homi- 
nibus , qui fibirhetipfis violentas intulerunt manus ,ut libertatem confev- 
varent , qui ferro aut veneno ufi funt , ut fe k moleftia vi&oris inimici li- 
berarent. Poetx , & Oratores omnes eloquentix fiix thefauros adhi- 
bent ad deferibendam Catonis mortem , & deformitatem hujus a&ionis 
adeo extollunt , ut nifi religio nobis eandem offenderet tanquam fcelus 

exe- 



De dcfperatione . 239 

efcecrabile , facite inter attiones heroicas collocaretur. Nunquam Se- 
neca ita virtutem encomiis ornavit , prout hanc temeritatem pro qua 
videtur contendere tam eximiis elogiis, utomnes homines quafi ad de- 
jerationem incitare velit, & omnes infelices obligare ad homicidia per- 
petranda. Audi illum lib. de prov. cap. 2. Liquet mihi eum magm 
j^eCliJf e gaudio Deos , cum vir ille acerrimus fui vindex gladium Jacro 
pettori infigit , dum vifcera fpargit , & animam manu educit , Mi- 
ror, ftoicum hunc voluifle ex homicidio facere Sacrificium, & com- 
mendarelib. de tranq. animi cap, if. ebrietatem tanquam virtutem , ne 
Catonem fuum vituperare deberet, Alii econtra defperationis paffio^ 
nem abfolut£ condemnarunt, & quia inventi funt aliqui , qui furore in- 
citati manus proprio commacularunt fanguine , ideo judicarunt eandem 
ex anima noftra perpetuo exulare debere , nec vitae noftra: caTiim accide- 
re pofle , ubi hujus affe&fts impulfumfequi foret permiflum. 

Ambae hae decifiones pariter funt reprobandae, & ambae intentioni 
naturae adverfantur. Quazcumque crudelia minitetur finiftra fortuna, 
quacumque infaufta capitibus noftris immineant, nunquam per fuadere 
nobis debent, ut vitae noftra: infidiemur. Nativitas, & mors noftra non 
dependent, nifi a ftipremo uniVerfi gubernatore, qui uti folus ingreflum 
in orbem terrarum nobis indulfit,tta exitum ex illo imperare poteft. 
Permittit nobis difpofitionem omnium ftatuum noftra: vitae , nec fibi re- 
fervat nili principium , & finem : nafeimur , quando ipfi placet , & mori- 
mur , quando ipfe conftituit. Velle igitur accelerare necis horam , eft 
involare in jus omnipotentis , cujus juris (e tam tenacem fubinde often- 
dit, ut miracula adhibuerit, ut nos doceret , fe ab folutum effe vitae do- 
minum. Sed uti defpcratio in his circumflandis eft prohibka, ita multa: 
aliae occurrunt , in quibus eadem eft permifla, videturque mihi, quod 
natura nunquam magis curam fuam erga hominem demonftraverit , 
quam ubi eundem abormavit paftione fufficiente ad ipfum liberandum, 
ab omnibus malis , pro quibus philofophia nunquam efficacia fciret inve- 
nire remedia. Quamvis bonum omne fit obje&um amabile, quod filis 
ffiavitatibus potentiffime attrahit appetitum , nihilominus tot ob- 
fepturw eft difficultatibus , ut ille appropinquare non poftit. Pulchritu- 
do obje&i facit, ut anima langueat , ut fe defideriis confumat , ut fpe in- 
citata inutiles connifus inceflanter adhibeat. Quanto bonum concupi- 
tum eft excellentius , tanto anima erit in illius privatione miferabilior • 
quanto magis amore accenditur , tanto majorem experietur dolorem- ; 
quod quietem offerre deberet, caufabit moleftiam,& ut paucis abfol- 
vara, erit anima ideo infelix, quia nefeit cor abftrahere ab objc&o , ad 

cujus 



240 Ddvs R Differt, Vili. 

cujus confecutlonem non poteft pervenire* Tormentum hoc tam lon- 
go cruciaret tempore, quam eft vita , nifi defperatio in auxilium veniret, 
& prudenti di&amine animal conftringeret ad inutiles labores deferen- 
dos , & ?d defideria comprimenda, quae ad aliud non profunt, quam ad 
afflictiones ingerendas* Cum igitur officium hujus pafflonis fit detor- 
quere animum a bono difficili, & vires noftras fuperante, poterit ilia 
in miiie occalionibus adhiberi, nec erit in venire in mundo tam fublirnem 
hominum conditionem , quae ipsa non indigeat, cum omnium hominum' 
vires limitentur , & major mortalium pars intentionibus luis vix non ad 
impoflibiKa properet* Spes, & audacia, quae promovent, plus habent 
ardoris , quam confilii : fub his ducibus in praecipitia caderemus, fi de- 
fperatio nos non retineret , & nifi cognitione noftrae debilitatis a temera- 
riis aggreffionibus nos averteret. Magi* ergo lamentari deberemus de 
fpe , utpote quae nos nimium facite commifcet periculis , quam de defpe- 
ratione , quae ut fidelis confifiarius fiepe nos iisdem liberat. Hincfum- 
mos ixpiffime pcenituit principes , non exaudiviffc illius imperia, qui fi 
ante belli initium proprias menfi fuiftent vires , non coadr fuiftent adeo 
propudiofam inire pacem* , & accipere imperia triumphantis inimici. 
Sed hoc eft vitium illorum , quod ad hanc palfionem tunc foteim recur- 
rant , quando omnia ad fummas jam fimt reda da anguftias. Poterit ni- 
hilominus etiam tunc prodefte falutari admonitione, &non raro vidi- 
mus integros exercitus periculis exemptos receflu in tempore imperato. 
Princeps , qui fe viribus, & nervo belli inferiorem agnofcithofte fuo * 
mediante defperatiqne prudenter cedit ; curat cum ipfa refarcire defe- 
dus fpei, & audacias , dffltertque propofita usque ad tempus, in- quo fe- 
tura promittitur vidoria„ 



§. IV. 

Qui dejerationem confequantur e fetius ? 

I^Efperatio alia eft totalis , ac univerfalis , alia partialis de aliquo tan- 
VJ tum particulari bono, Defperatio univerfalis praecidit vires omnes 
operandi, & omne opus impedit, quia qui ex animi aegritudine renun- 
tiavit fini , eatenus nec quidquam operatur , ut terret Ariftoteles lib, 2* 
Hhet. cap* 1, praeter animi maerorem & angorem amori bonitatis pro- 
pofitae idoneum vix aliud fentietur , ac fi nihil poffet accedere ad eum cu- 
mulum , quo delpcratio animum obruit*, Hinc abjedio mediorum , £e 

ple— 



T>e de /pernione. 241 

plerumque retorfio appetitfts in contrariam partem , & qui boni alicujus 
affecutionem defperant , ut famem appetitivse potentia? quoquo modo 
exfatient, & ventrem animce , fin minus pabulo congruente, at (alteni* 
filiquis expleant : alia bona pifcantur, quantumvis graviter prohibita. 
Hinc illud Epifcopi Hipponenfi lib. de natur. & gratia, cap. f. quidam- 
in peccata prolapfi , deiperatione plus pereunt : nec folitm poenitendi 
negligunt medicinam, fed ad explenda inhonefla , & nefaria defideria, 
fervi libidinum , & feleratarum cupiditatum fiunt. Ideo adversus hanc 
exitialem pcftem providentia Dei nobis in divinis codicibus reliquit lap- 
fus eorum , qui poft cafum refurrexerunt. Suffragatur Plutarchus , qui 
de Antonio poft Adiacam cladem profugo, prodit, eum fe totum om- 
nis generis voluptatibus immerfiffe , fi quo modo pofiet infiiftam fopirc 
triftitiarrL., 

Quod fi defperatio tantum fit partialis , tunc illa vel eft furiofa , vel 
timida l fi furiofa , tunc uterque oculus ignem evomet, fpumabunt la- 
bra, obferabuntur, & ftridebunt dentes , extolletur clamofus ululatus, 
ut illius iEneidos, 2 , 

Venit fumma dies , & ineluttabile tempus 
Dardania : fuimus Troes , fuit Ilium , & ingens 
Gloria Teucrorum i ferus omnia Juppiter Argos 
Tranjlulit : incenfa Danai dominantur in urbe drc. 
feriet gladius huc , & illuc 7 projicientur in omnem partem manus, & bra- 
chia, evelletur coma, impingetur caput parieti : omnes obvii arripien- 
tur, onerabuntur injuriis , «St fi vel modici refiftant, jugulabuntur, qui- 
bus actionibus tandem defatigati in terram decident, humum morde- 
bunt , & prius anima corpus deferet , quam defperati animi figna exani- 
matos vultus deftituant. Qui vero timida defperatione percelluntur, 
eo qu6d fuis viribus uti ulterius renuant , ex incuria finunt deftituta ro- 
bore brachia defluere , aut manus in modum crucis decuflatas adftoma- 
chum. Os , & labia habent femiclufa , funeftis , & triftibus exagitantur 
in fomniis , patiuntur languorem , & mollitiem pulfus , omnmmque vi- 
rium diminutionem. Quemadmodum remiffae chorda? non amplius fo- 
nant, ita laxatae vires corporis animofitate, & vivaci agendi facultate 
deftituentur. Eline facies apparet triftis , dejeda, & pallida : demittun- 
tur caput , frons , fupercilia , marcefcunt oculi , & fradi hac paftione vix 
amplius pedibus confiftere valent. 

Subinde tamen frigefadus moerore fartguis connifu defperationis, 
& per antiperiftafim ita accenditur , ut animos fa?p6 fupra vires fuggerac. 
Dum enim perditis, uti putabant, rebus fuis omne fui feryandi confiliun* 

Hh ab- 



i 4* *Pars. II. Differt, IX. 

abjiciunt, in folam intenti ultionem, & illud Polliciti fata*entes , ne inul- 
ti pereant ; adeo ftrenu& , & tam alacri impetu feruntui ad agendum-, 
ut cladem inferant iis , a quibus in delperationem fttnt conjecti. Sie i- 
gnaviffima animalia, quae natura ad fugam genuit, ubi esitus non patet, 
tentant fugam imbecilli corpore. Hinc belli ducibus inconfultum vi- j 
detur vidtos ita concludere, ut praecluio omni effugio, &defperata pror- 
fus forte agantur. Permittunt hofti, ut torrentis inftar )er medios fun- 
datur agros , ne propter obftacula nimis in tumefeens profternat obices , 
quibus impetus coerceri debebat. Et in hoc mirabilis eft natura hujus 
paffionis , quae ex pavore nafeitur , & tamen ex timiditate majores acqui- 
rit vires , in bono fibi propofito confiderat difficultates, qute magis ab- 
fterrent , qukm gloria alliciat, & fi ve ex innato frigore ,five ex modica 
fpe minus fe refledtit ad bonos, quam deteriores eventis. Et tamen- 
ubi extrema imminet ruina, & periculum , quae vitari nen poffit, necefi- 
fitatem vertit in virtutem, & aggreditur inimicos, curr quibus ipfamet 
fpes confligere non fuiflet aufa, ac vi&orum e manibus extorquet pal- 
mas, & lauros. 

DISSERTATIO IX. 

De Audacia.,. 

$. I. 1 

In quo fta fit audacia ? 

A Udacia eft impetus , & incitatio ad expugnanda , & adeunda ter- 
ribilia impedimenta , quibus prohibetur confecu:io boni exinde 
fummopere ardui» Terribile autem eft, quod ve adducit interi- 
tum , vel infignem dolorem procreat juxta mentem Piilofophi lib, 3. 
ethic, cap. y, ubi diftinguit malum, quod eft obje&um :imoris oppofiti 
audaciae ab aliis timoribus his verbis : Non enim cunfia timemu-s ma- 
la, ut fi erit injufius , aut tardus : fed quacunque vel n agnos dolores , 
vel corruptiones adducunt . Et iterum : fi ergo id timo r eft, nec effie eft , 
ea terribilia , timenddque effie , quacunque ingentes ridentur habere j 
vires corrumpendi , aut ita nocendi , ut nocumentum al ingentem ten - 
dat dolorem. Quia vero hoc terribile, quod juxta rtlata philofophi 
verba eft obje&um timoris , etiam eft objectum audacia? ideo opportet, 

ut 



AudacU. 24% 

ut aliquid (uperaddatur , per quod objcftum audaciae proprte difcrimine- 
tUr Hoc autem lingulare confiftit in evitabilitate horribihs imminen- 
tis non qualicunque ; fi quis enim declinaverit mortem intentatam ab 
hofte vel per celerem fugam per fallacem induftriam, aut per preces fup- 
plices, quibus vel inimici ira placetur, vel eidem opponantur amici po- 
tentiores, aut clausi janua , nemo profe&o hoc pro audaci fado habe- 
bit fed magis timiditati accenfebit. Igitur ad audacis munus pertinet 
Adire, & expugnare , per vim invadere , atque perrumpere obftacula, 
ideoque eft compofitum ex bonitate operis vincentis , indudbivi viato- 
ris , & ex afperitate periculi adjacentis operi £ ac demum ifta commix- 
tio proponi debet audenti cum praeponderantia bonitatis fupra mali- 
tiam , hoc eft propris virtutis idoneae ad vincendum fupra vires caufae 
renitentis , quo minus perveniatur ad finem defideratum* Ex quo ap- 
paret primo , quod fi declinatio appareat facilior , & malum imminens 
minus, tunc exfurgat in audaci affedus intendor,. Verum adhoefio ap. 
pretiativa ad potentiam aptam vincere , & ad bonitatem.operationis vi- 
£hicis eo b convcrfo eft maior , quo majus eft malum imminens, ma- 
} 6 rque viscaufie,ex qua illud dependet. Apparet fecundo quare ter- 
ribilibus occurrentibus derepenti audacius refiftatur. Occurfus nempe 
repentinus plurimum confert ad majorem mali apparentiam , minorem- 
que declinationis vitationem ; quae enim praevidentur, ipfa fui praeno- 
tione animant ad quaerenda remedia , difponendamque remotionem.. > 
atque per hujusmodi providentiam expugnatio redditur facilior, ipsum- 
que malum apparet minus propter adjundiam circumftantiarum confi- 
derationem , quibus imminuitur ratio malitiae , quae in aggreftione re- 
pentina terribilium nullo modo confiderari poflunt. Apparet denique 
tertio, quod ficut difficultates , quse virtutes comitantur, easddmque 
magis reddunt illuftres quibus vivaciora ingruunt certamina c ita faten- 
dum eft, inter omnes paffiones audaciam magis gloriofam efleaeftimaR- 
dam , utpotc quae manus conferit cum omni ferocitate, 

§. II. 

Diftinfiio audacia a /pe ftabilitur. 

A Mbigi folum poftetdediftin&ione audaciae k lpe,.cum utraque circa 
arduum verfetur. At quamvis audacia fubferviat fpei tanquam m- 
ftrumentum ad confecutionem boni ardui intenti per fpem, fuperand® 

H h z nimi- 



144 r 2* ars & ffirt • IX. 

nimirum difficultates , fi quae terribiles occurant , & adeptioni bonarum 
contradicant , ita ut, ubi audacia eft , ibi quoque (pes regnet : nihilominus 
in primis non femper terribilia impedimenta, fed fubinde minus retar- 
dantia interveniunt, quaeaffe&ui fpei vincenda relinquuntur. Deinde 
conatus fpei tendit adversus ardua, quatenus provenientia ab extrinfe- 
co, nec auferibilia per opus folius fperantis proprium: audacia econtra 
progreditur ad bonum , quatenus adeptio illius dependet a viribus pro- 
priis , & a bona difpofitioneipfius audacis ad calcanda & protcrenca pe- 
ricula impedientia. Dicitur enim miles fperare vidtoriam , & non aude- 
re ratione fui immediate : econtra dicitur idem audere ludam , & non 
dicitur fperare , quhd fit pugnaturus. Certare autem fpe&at ad ipfurm 
militem, qui fperat, inque ejus operatione confidit; nec dependet ex 
magnitudine , aut parvitate virtutis in hofte. At triumphus dependet 
ex magnitudine virtutis in vincente , & ex ejusdem parvitate in vieto. 
Similiter in nauclero, quod dirigat navem mugiente tempeftate , eft opus 
ipfius naucleri proprium , idque fpe&at ad audaciam. Quod vero inco- 
lumis ad portum attingat , & contrariorum ventorum , ac fluctuum, 
turbinem felicifiim£fuperet, hoc infiuper dependet ex magnitudine mo- 
derata ventorum , & maris fievientis, idehque hoc ad fpei pathemarc- 
duci debet. Denique quamvis etiam fpes heroicis paffionibus annumere- 
tur, nec ipfius frudus maturi fatis , & dulces videantur, nifi periculis 
condiantur ; attamen femper vel a bonitate obje&i invitatur ad fufferen- 
das moleftias , vel dignitas ipfi auget vires ad easdem perrumpendas. 
Verum audacia hoc auxilio deftituitur, & non confiderat objectum , nifi 
utdiverfis circumfeptum nocumentis: in haec infilit non aliter , ac urfk 
& leaena, ut raptos catulos recuperet, irruit in armatos, in venabula, 
interrita fe induit amore charorum pignorum. Defixain ter- 
ram oculorum acie , ne venabula expavefeat. Igitur ambae hae pafliones 
refpiciunt diverfa obje&a, ita ut fpei terminus fit bonum, quod concu- 
pifeitur , audacia vero verfatur circa periculum , quo boni confecutio 
implicatur ; profequitur una bonitatem ; altera impugnat arduitatem ; 
& nihilominus tam diverfis viis ambae tendunt ad eandem metam ; ambae 
ad animae quietem properant. Hoc eft verum , quod conditio unius 
dulcior fit , quhm alterius , quia fpes non refpieit aliud , nifi bonum con- 
cupitum, & li aliquando oculos ad moleftias detorqueat, & cum peri- 
culis lu&etur , hoc magis facit ex neceflitate , qukm ele&ione, & non 
tam ut gloriam , quam ut confequatur utilitatem. Audacia non intue- 
tur aliud nifi diferimina , & confidenti^ quadam mirabili fibi perfuadet, 
fe propriis lacertis omnia proftraturam. Spes levioris indolis eft , & fa- 
cili 



rntimn 



De audacia. 



24 J 



cil£ aggreditur bellicofos conflidus , quos Van& Judicat gloriofos , & 
poffibiles ; fed aliud non referret , qukm infignem confufionem , nifi au- 
dacia auxiliaretur, & heroica fua magnanimitate finiret illud, quod col- 
lega temerarie incoepit. Spes afltmilari potefi: tympanotribae, qui ad 
certamina animat , fed ipfe preelio non commifcetur : audacia & contra 
«omp arari potefi militi, qui in filentio confervat vigorem. 

§. II L 

Suggeruntur audacia proprietate s. 

I N primis contrahit audacia cum fortitudine tantam affinitatem , ut una 
ab altera feparata vix poflit fubfiftere. Habent idem objectum , & 
ambarum inclinationes adc6 aflimilantur, ut dici pofiit fortitudinem ef- 
fe audaciam ratione praeditam , & audaciam fortitudinem naturalemL. 
Ambas remorantur iidem hoftes ; & ambse impelluntur iisdem motivis , 
ut unita* inimicos provocent. Languet fortitudo fine audacia, &nifi 
hoecgenerofa paffio in multorum Chriftianorum corde fuiflet accenfa , 
Fortitudo non tam illuftrcs reportiflet ridorias : econtra ipfa etiam au- 
dacia fine fortitudine degenerat in temeritatem , ut adeo pallio haec indi- 
geat diredione virtutis , & virtus expofeat auxilium paflionis: audacia 
eft initium fortitudinis , & fortitudo perfedio audaciae; vel fi vis aliis 
terminis rem cxfplicare , audacia eft virtus truncata , & fortitudo eft 
paftid intra debitos limites coercita. Plerumque tamen audax modum 
excedit , & inpnecipitem degenerat. Origo hujus rei eft , quod omnis 
afFedus fenfibilis incapax fitdifcursus formandi , & nud£ folum fine cir- 
cumflandis adjacentibus objedum apprehendat , & inde coeco impetu 
illud vel ampledatur, vel fugiat. Sed ex omnibus pathematis tnfelicif- 
fima eft audacia, quia manus conferit cum potentiflimis hoftibus ; exer- 
citia illius ordinarii confperguntur fanguine , & fiepiffirn£ cu horribilibus 
monftris , & cum ipfa morte eft congrediendum. Interea illa nec confi- 
Ua , nec auxilia aliunde recipit , nifi a fpe , quse ordinaria eft caufaaudacix; 
ficut enim pharmacum infuave nemo hauriret, nifi fpes recuperandae fa- 
nitatis impelleret, ita periculi denuntiatio appetitum avocaret , nifi boni 
fpes accederet, quafi condimentum, acuens periculi appetentiam. At 
ubi fpes audaciam armavit, & vanis promittis inextremaprotrufit peri- 
cula, plerumque eam deferit, unde illa Ariftotclis fententialib. ethic. 
cap. 2 . Audaces temeritate proveffi ante cupiunt adire pericula, quam 

H h 2 i*- 



246 Prfrr 7 /, Defert. IX. 

inflant : cum adfunt , ea defugiunt , Infelix ifte eventus non alteri efl 
adlcribendus, qukm quod (e lenfibus, excis nempe du&oribus, manu- 
ducendam commiferit : fenfus autem minus apprehendunt ea, quam quae 
coram adfunt. Unde periculum apparet minus in principio aggreflionis, 
qukminipfo confli6tu & pugna cum malo. Subinde tamen accedente 
majori cognitione periculi in progrefiu, perleverat nihilominus affedus 
audacix, nec fuccedit timor fuccumbens apprehenfioni periculi, Sctunc 
confurget commotio audacix appretiative! major , quam abinitio fuilfet* 
Sicvulnerati intrepidi magis aleam fubire tentant , & ex ore Philofophi 
lib. Ethic cap. 8. habemus, beflias quoque ejjc audaciores ^ cum per- 
cutiuntur. Ob (uperadditam enim continuo iram apprehendo bonitatis 
in opere excrefcit , quatenus eo iplb opus fuperandum concipitur , ut 
fubferviensnon folum appetitui , & inclinationi naturali relpedu vitx , 
fcd etiam appetitui elicito , & inclinationi irx ad vindi&am. Duplicatur 
igitur ratio bonitatis, & xftimabilitatis in eodem opere, atque in pro- 
priis viribus idoneis ad illud , & apprehenfis ut prxvalentibus adversus 
vim caulx nocivx , atque ita augmentatur afFe&us audacix ex percufRo- 
ne , licet iple vulneratus reddatur in fe debilior , miniisque potens ad re- 
lidendum, & mortem vitandam. Denique audacia in rebus humanis 
plurimum valet ; cum namque homines plerique ducantur palfione , non 
ratione , lenlu non irrtelle&u ; audacia cum magnum fui fenfum prxfenti- 
bus imprimat, ufuiell ad excitandas, vel premendas aliorum palfiones, 
Prxterea in exequendo commodiflima eft ; perniciola tamen in delibe- 
rando ; militibus conveniens , & ducem dedecens, 

$ IV. 

Quinam avidius ferantur ad audendum ? 

A D audendum accommodatiores funt , qui Ipem firmiorem , ac ve- 
getiorem concipiunt , & minoris ducunt pericula. Ita lentit Ari- 
floteles lib. ?,Ethic cap. g, Ex priore capite^' funt audactores , qui re - 
ite (e habent erga divina , ut exprimit Philofophus lib. 2. Rhet, cap, f. 
Illorum enim animis infidet , le propitio numineuti , & fe ejus potentia, 
& viribus adjuvandos , atque ita judicant , nihil admodum occurrere po£ 
fe , quod merito vereantur ; fed potius exclamant cum Plalmilla , TiomU 
nm proteffor vita mea , dauo trepidabo ? Plal, 2 6. quia Ver6 Deus dupli- 
ci ratione auxiliari poteft j primo nimirum impediendo, & avertendo 

per 



De audacia* 247 

©er fe folum mala nobis imminentia , atque fi hoc modo creditur nobis 
propitius , non excitabitur pafiio audaciae , fedaffe&us folius Ipei. Se- 
cundo auxiliari nobis poteft expofeendo cooperationem noftram, & con- 
flictum cum nocumentis , in quo cafu locum habet audacia , quia hic in- 
tervenire poteft operatio viCtrix periculorum , eritque quoad appretia- 
tionemeo major, quo exiftimatum fuerit plus k nobis, noftra virtute, & re- 
fiftentia exigere Deum* Ob hanc ipfam caufam fubjungit ibidem Philo- 
fophus , eos , qui injuriam aliquam acceperunt , audaciores reddi , quia 
nimirum Deus injuria vexatis opitulari creditur . Tum quod ex alie- 
no fceiere oboriatur ira , unde vires fumit audacia. Ex pofteriore ca- 
pite five expericuli contemptu firmum muninem ad audendum conri- 
piuntinexperti; experimento enim quotidiano deprehendere licet , nihil 
in pronuntiando promptius effe, nihil in damnandis aliorum placitis , fen- 
sisve magis praeceps , quam eos, qui attendentes ad pauca, facile pro- 
nuntiant; nimirum ruditate, & imperitia audaciam ingenerante. Ex 
eodem capite proclives ad audendum funt , qui five per aetatem , five ob 
incenium multo mero calorem praecipites aguntur, non (atis confidera- 
to diferimine , quod adeunt , legnius progreffuri , fi perviderent , in quos 
caffesfe induant. Cum enim optima corporis difpofitio ad agendum, 
&refiftendumfit ea, quae plurimo abundat fanguine ; ideo facilC con- 
tingit, tales minus effe intrepidos: ita ut quamvis pars (anguinis, & 
fpirituum intro fubeat , multi tamen fpiritus remaneant, quibus tremor, 
& pallor depellatur. Ex eo etiam affequimur , cur bruta , quae angufto 
iunt corde, & arteriis , ac pariter homines limiii vaforum conformatio- 
ne praediti , magis eredi adversus pericula animi fint ; eam enim idonei- 
tatis rationem affert Ariftoteles lib. 5, de partibus animal, cap. 4. hisce : 
pavida etiam junt , quibus cor grandius : audent ior a , fidentierdque , 
quibus minus , aut mediocre . affectus enim , qui accidit ex metu , 
jam in ijs pracjl , quoniam calorem proportione cordis non habent , fed 
parum caloris in magno conceptaculo exolefeat : itaque fanguis frig idior 
jit. Cor magnum proportione lepori , cervo , muri , hyana , afino , pan- 
thera , mufleU , ejr reliquis fere omnibus , qua aperte timida Junt, aut 
propter metum malefica. Simile in venis , atque in ventriculis cordis 
evenit . Sunt enim frigidioribus , & vena ampliores , & ventriculi 
ampliores „ Nam ut in parvo , & in magno domicilio tant undem ignis 
non <eque calefacit fed minus in magno ,Jic in iis calor nonpariter agit . 
Vus enim tam vena , quam ventriculus ejl. Sic etiam animalia duros 
pilos habentia funt audaciora , quia tales pili ordinati funt oer calorem., 
<Sc per choleram : haec autem plurimum acuunt ad pugnandum , ut vide- 
re 



2 4-S Vars II, Differt. 1 

re eft in urfo, & apro. Ex oppofito animalia molles crines habentia funt 
timida , quia frigida , ut lepus & cervus, Pra?ter ifta audaciam promo- 
vebunt boni fucceffus , & belliduces favente fortuna , etfi copiis fintin- 
feriores inimicis, eosdem aggrediuntur, credentes, folum nomen pofc 
fe timorem incutere , funtque quafi certi de viCtoria , quia vincere affue- 
ti. Confert etiam ad hancpafiionem plurimum potentia principis , cui 
fi multae, & ampla? provinciae provideant de exercitibus , cui nervus belli 
ad multos annos extenditur, qui folum , fi in campum moveat, vicinos 
populos terrefacit , talis levi negotio claflicum infonabit. Denique au- 
daciae vires fuppedidabit opinio, quod mala terribilia ejusmodi fint , quae 
tametfi evenerint , nihilominus reparari , & refarciri poliunt. Ubi ta- 
men modum excefferit , irridebitur audacia. Nam deformitatem citra 
dolorem praefeferet, ubi audax fpe decidit, &ubi fummo infortunio non 
obruetur, inde cum voluptate fpe&abiturgloriofusfuis fruftratus votis, 
& exinde confufus, Hoc ut evitetur, plurimum conferet, perfpe&am 
habere propriam potentiam, nec illam pluris facere, quam revera fieri 
debeat juxta illud Flacci, puodad plurima humana valet ; 

Sumite materiam vejiris , qui fer ibitis , aquam 
Viribus , & ver fate diu , quid ferre recufent , 
f)uid valeant humeri , 

$. v. 

Quos audacia pariat effetius? 

A Ffe&ushujusfumma vis ad agendum in utramque partem, tam ac! 

bonum, qukm malum inducendum manifeftior eft, quam ut mul- 
tarum paginarum exfplicatione egeat. Et ad bonum quidem plurimum 
conducit; cum enim virtus in arduo pofita effe ab Ethicis demonftretur, 
hdeque ipfum expenentii nimium qukm fa?p£ compertum habeamus obr 
rationis & fenfus in nobis conjugium , & raram boni honefti , ac delecta- 
bilis mixturam , facile accidit, ut profecutionihoneftatis periculum no- 
cumenti ingrati facultati appetiti vce reprelentetur. Quare nili tunc au- 
dacia profternendum alioqui animum erigat , & tsedium ex oflentata 
acerbitate abftergat , magna fterilitas generoforum operum confeque- 
tur. Quod fi vero alacris animofitas hominem trudat, fequetur inprimis 
magna fecuritas , qua? eft aCtus judicii, quo cum magna certitudine cen- 
femus nos effe fecuros, & diferimine exemptos. Secundo comitatur 

hanc 



De dae/acid, 2^0 

hanc paffionem refolutio tum fine aliqua anxia ponderatione , & exami- 
ne motivorum , tum abfterrentium , tum allicientium ftatim nos refol- 
vimus adhoftem aggrediendum. Et ultimo fefe offert confidentia, quse 
eft quafi confummatio , & fumma perfe&io fpei ; dum enim fpem con- 
cepimus de acquifitione boni , vel dcbellatione mali , nosque contra 
| omnes cafus venturos obfirmavimus , eo adducimur, ut nobis perfua- 
deamus non defutura nobis valida praefidia vel ad malum Operandum* 

I vel ad bonum acquirendum. Hinc modefiia in loquendo , amsena , & 
i jucunda affabilitas ergavi&os , fupei-ftitionis odium, cum debiles potifi. 
fimum, quales fimt faeminae , & pueri , fupcrftitioni , prophetiis, & re- 
velationibus fidem adftruere videantur. Ex altera tamen parte audacia 
non repreffa effedus procreat admodum lugubres ; nam quod in una vel 
altera occafione feliciter evenit , non ita femper fuccedet , nec caelum, 
eodem femper modo favebit temeritati audacium. Tunc vero incen- 
dium tam prompti extinguetur , quam eit6 ab initio exarfit, & furor in 
meram abibit fpumam, Animofitas degenerabit in vilem animi abje&io- 
nem , & ex tot aufis nihil remanebit , nifi pudenda fuga , timor , defpe- 
ratio, & extrema triftitia, Praeterea quod bonam de fuis dotibus opinio- 
nem audaces concipiant, dominari aliis, non autem fubefle appetunt. 
In transmutatione corporali , quae ex hac pafliortc fobolefcere folet, 
duofunt diftingnenda , hocipfo, quod obje&um audaciae compofitum, 
fit ex bono , & malo cum praeponderantia boni. Hinc , quia fimul non 
pOtefl provocare utri usque motus contrarios , ideo eosdem inducit fuc- 
cefliv&. Et primo quidem inducet mutationem contradivam, & tremu- 
lam, propterea, quod caufa nocumentum minitans obijeiatur ut prae- 
fensj ratio vero boni in principio aggreflionis concipitur ut abfens, & 
magis remota, qukm inprogreffu. Hinc revocabitur fanguis ab exte- 
rioribus partibus, tanquam fugiat & ipfe terribile juxta naturam affedus 
exiftentis in vi anpetitiva , cui pra? caeteris conformatur motus fanguinis, 
& fpirituum. Revocato autem fanguine , & calore ab exterioribus ad 
interiora frigent partes exteriores , e6que magis , quo plus diftant a cor- 
de ; unde manus , Sepedes ea de caufa praefertim contremifcere incipient; 
Tremit etiam labrum inferius prae fuperiore , quod inferius teneatur fur- 
fumvi caloris, ide6que facild concidit diminuto fanguine, cum labrum 
fuperius fiio ipfb pondere firmiter in loco connaturali teneatur. At tre- 
mor ifte, &ineptitudo operandi illi conjundacko commutantur m ani- 
mofam firmitatem affedu audaciae praevalente in progreffu adversus im- 
preffionem terribilis. Et quia audacia nititur viribus audentis, earum- 
j que praeponderantia fupra pericula , atque ideo participat naturam dele- 

1 i datio- 



IfQ *Parsll' Differt. IX . 

dationis circa bonum prsefens , ut praeeminens malo imminenti, ide6 
confurget mutatio corporis dilativa , & difFufiva fanguinis per totum, 
corpus , tametfi remiflior ob adjun&um rcfpedum ad malum» Hinc 
afpedus audacium fixus , cum ipfi malo progrediantur obviam» Ac- 
cedit magna palpebrarum apertio, ficut in animalibus rapacibus, ita ut 
h«c ad videndum enucleatius hofiem inferviat, & oftendat, fe mali im- 
minentis rigorem nonperhorrefcere» Formantur infuper diverfi con- 
tuitus , feveritate quadam animati ; cum enim audaces fint in (latu con- 
fligendi cum altero conftituti , lumina (ua cum quadam vehementia ver- 
sus hoftem fiium torquebunt , & eodem momento caput in adverfamL. 
partem defle&ent , ut conceptam de illo averfionem manifeftent , & 
prodant, indignum a fe cenferi hoftem , ad quem infringendum omnes 1 
luas vires impendant. In illis , qui non puerili, & feminea, fed no- 
biliori , & mafcula feruntur audacia , chara&eres vultus funt majeftas 
qusedam veneranda , non inamama ferocitas , & generofa moderatio. 
Confideramus etiam in audacibus pilos erigi , quod in brutis evenit ex 
mufculis immediati cuti fubnexis, qui fortiter hfpiritibus tenfi cutem, 
eonftringunt : in hominibus vero tribuitur avocationi fpirituum, qui 
periculo urgente colliguntur in brachia , & alias partes defenfidni necefc 1 
larias. Cutis his deftituta contrahitur , quae ubi rugofa evaferit , pili fc B 
neceflario erigunt. Nares in hac paftione aperta deprehenduntur , cum 
internus calor fit intenfiffimus, adeo que ad majorem refpirationem pera- 
gendam opus erit , ut partes , per quas fit refpiratio , amplientur» 
Obfervamus etiam in ipfis lilentium arrogans, vel quia anima (e ipfam. 
totam colligit , vel quia ex defpc&u hoftis cum eo fermonem mifccre 
dedignatur , vel quia nimia garrulitas debilitatem indicare folet» Ubi 
alios ad hunc affeUum excitabunt, perbrevi, fed penetrante voce ani- 
mabunt , qua Turnus ufus eft apud Virgil. 5 >. iEneid, 

Sed vos O letti , ferro quis fc indere v ullum 
^Apparat , & me cum invadit trepidantia cajlra? 

Non armu mihi Vulcani , non mille carinis 
Ejt opus in Teucros : addant [e protinus omnes 
Etrufci Jocios; tenebras , & inertia furta 
Palladii , cafisfumma cuji odi bus arcis 
Ne timeant : neque equi caca condemur in alvo : 

Luce palam certum ejt igni circumdare muros » 

Laconici hsec conftrinxit Leonidas , quando milites fortiter ita eft allo- 
cutus : Sic commilitones prandete , tanquam apud inferos canatur f 
Fretus etiam animus fuarum virium eredum caput retinet , labia premit* 

dent- 



De umore < 






dentdsque ftrlngit. Refplratio fit cum Impetu aliquo ; nam dum ad 
tempus halitus retinetur, tandem homo cogitur majorem prodere, ut 
hac mtenfiore exfufflatione fumofi cordis halitus ob compreffionena an- 
te colledi diffipentur. Denique inceffus eft magnificus , & leonibus 
proprius, cum grandi quodam , & gravi paffu : terram pedibus fiepfe 
quatit , ut fuas prodat vires: fublilit leviter, ut hoc motu tum vires , 
tum ardor incrementum accipiat. Denique plura alia prstftat, qua: cui- 
vis fiant obvia, 

DISSERTATIO X. 

De Timore. 

S. I. 

Expofitio timoris . 

On eft hic fermo de timore intclleduali , qui tam in facra , quam, 
in profana litteratura fignificat dubium , aut fufpieionem latentis 
alicujus mali : fed difputamus de timore aflfedivo , cui compe- 
tunt hsec attributa , quod fit fuga efficax faltem affective a malo fu- 
turo, magno , & arduo. Dicitur primo fuga contra quod reclamant 
quidem Carmelita? in fuo curfu difput. 4, de fpe, aientes adum timoris 
fufficienter falvari per puram profecutionem : at impugnantur claris tex- 
tibus defumptis ex Dodore Dodorum , quii. 2. q. 42. art. 9. ad 2. ita 
differ it : proprium ac principale obj ellum timoris eft malum , quod quis 
refugit. Et paulo poft : timor autem principaliter refpicit malum , 
cujtu fugam importat. Non negamus , quod timor fit etiam aliquis 
adus profecutionis , qua in eminentem caufam tendimus , qu* malum, 
nobis poteft infligere : fed quod ratione noftra primario dicat fugam ma- 
li , hoc eft , quod defendimus. Nec immerito hoc facimus , quia po- 
teft dari pura profecutio fubjedionis, & reverentia? erga caufam prse- 
ceil -ntem,v. g. Dei deficiente omni prorlus timore. Cur enim non poftit 
dari adfus religionis vel humilitatis ex folo motivo reverendi eminen- 
tiam Divinam , ut diffindam k malo , quod nobis poteft infligere ? an 
illa fecundhmfe non eft digna, cui nos totos fubijciamus? atque ex his 
colligitur, quam fsepd timorem cum reverentia, & veneratione con- 
fundamus, * Sic dicitur privatus homo timere , quando Principem allo- 

li 2, quitur. 



quitur , etiamfi nullum ab eo fibi immineat malam ; fic Divus Petrus 
apud Luc. cap. f . ait : Exi d me , qui* homo peccator fum , Sic ibidem , 
qui paralyticum viderunt fanatum, reple tifunt timore , dicentes , quia 
•vidimus mirabilia hodie . In his enim , & fimilibus modis loquendi non 
utimur, exa&o, rigido, &fevero modo loquendi, (ed vulgari , laxo , 
Sc figuratis fcatente locutionibus , prout denotatur veneratio majoris 
dignitatis, ut de Jove Deaftrorum fupremo cecinit Virgil. 10, iEneid. 

Et totum nutu tremefecit Olympum, 

Poteft tamen fubinde hanc admirationem , venerationimque timor ve- 
r& talis fubfequi , ubi nempe ex violata majeftate , quse nobis praeiens 
eft, fufpicamur malum aliquod in nos refilire. In homine privato ti- 
mente Regem alloqui fitp£ intervenit ftri&us timor, tum excitandi re- 
giam difplicentiam , tum gerendi fe in verbis , a&ionibus , & toto cor- 
poris habitu minus decenter: fi pura eft reverentia , tunc poteft eosdem 
caufare eftedtus , quos ipfe timor, fcilicet pallorem , tremorem, cordis 
contra&ionem &c. 

Additur, quod timor fit fuga efficax non tamen effe&iv& femper. 
Nam efficacia efte&ive talis vel confifteret in connexione infallibili ipfius 
mali, velfaltem cum mediis ad illud vitandum ? non primum ; ut con- 
flat ex reprobis : non fecundum; quia fieri poteft, ut in primo inftanti 
vehem entiflimo replear timore ob mortem imminentem, & ideo effi- 
caciter proponam adhibere media ad eam evitandam ; & tamen evanefi- 
cente timore in altero inftanti, media adhibere negligam. Ergo ficut 
contritio duntaxat conne&itur negativi cum mediis ad vitandum ma- 
lum , quatenus in inftanti , in quoipfa datur, repugnat volitio peccati, 
aut nolitio efficax ponendi illa media; ita poterit fe res circa timorem 
habere. Clarius rem intelligesex damnatis fpiritibus, qui vehementer 
timent longam durationum feriem , in quibus funt cruciandi, quin ta- 
men timor ipfos urgeat , ut media inquirant ad fugiendum illum tor- 
mentorum cumulum , utpote independentem ab ipforum libertate. 
Caeterum ficut fpes ita debet efle affetf iv& efficax , ut non conjungatur 
cum nolitione fui objedfi effe£Uv& efficaci , ac proinde , qui metu tem- 
peftatisproijcit merces in mare non elicit fpem fruendi illis, quia, lic&t 
nabeat voluntatem illarum affe&ive efficacem, hsec tamen enervatur 
per oppofitam nolitionem effe&iv£ efficacem vitandi illud malum : ita 
timor debet elfe ita affe<fliv£ efficax , ut non conjungatur cum volitione 
effe£tiv& efficaci fui objedti. 

Dicitur item k malo futuro ; quia fi malum praefens eft, vel praete- 
ritum non cadet illud fub obje&um timoris, fed doloris potius, &mas- 

flitix. 



De timore . l ?3 

ftitiae. Sunt qui praeterea velint malum debere proxinte imminere, ita 
ut fi malum nondum pofitumprofpiciatur valde procul abeffe, non ti- 
meatur, fed tantum cum non procul abeft. Ita notavit Ariftotel. 12. 
Rhet, c. f. afferens: Non enim cuntfa timemus mala, remota namque 
non timentur ; omnes enim fciunt fe morituros , verum quia non pro- 
pe , ideo non curant. At tametfi dubitari non poflit , quin malum , qu 6 
vicinius eft, eo intenfius timeatur; tamen fatendum eft etiam malum 
procul pofitum timeri poffe , quamvis languidius , eo quod mali diftan- 
tia minus acrem ejus repnefentationem ingerat. Fundamentum Arifto- 
telem deferendi cft facra Scriptura &PP. , quibus , fi adhaeremus firmius, 
bene facimus. Hi autem incutiunt nobis timorem tum poenarum infer- 
nalium , tum capitalis fententise definitive ferenda: in extremo mundi die, 
quamvis haec non immineant nobis proximi Dicitur etiam magno. ; 
quamvis enim nemo diffiteri poflit etiam malum non terribile poffe.in 
nobis concitare timorem : attamen ficut fpes non eft de minimis , ita 
neque timor. Adjungitur denique arduo ; nam ficut illa , qua: facite 
obtineri poffunt non funt materia digna fpei : ita neque illa, qua: facite 
poffunt declinari, funt materia digna timoris. 

Ex his facite erit conijcere , quomodo timor differat ab alus paliio- 
nibus ; differt nempe ab amore, defiderio , gaudio, atque fpe , quod 
iftse pro fuo objefto habeant bonum , timor vero malum. Deinde ma- 
lum dupliciter confideraripoteft, nempe fecundum fe prarcise , vel pro- 
ut eft conjunctum cum aliqua bonitatis ratione, atque ut concipitur ad- 
huc vitabile. Quod fi malum confideretur fecundum fe pr*cis£ , tunc 
(peCtabit ad appetitum concupilcibilem , nempe vel odium, vel abomi- 
nationem , vel triftitiam. Si fpeCtetur ut conjunCtum cum bono , pc vi- 
tabile , excitatur fuga appetitds irafeibilis ; & fiquidem bonum vitabi- 
le pra:ponderet arduitati procreabitur fpes, vel audacia : fi autem econ- 
tra prseponderet malum difficultatis, bono irrepet timor. 

§. II. 

Sejungitur timor in fuas (peciu. 

C Olliciti hic funt multi , ut naturam timori propriam , qui audaci* op- 
^ ponitur inveniant, &ideo paflionem hanc in timorem dimdentiac , 
& timorem ignavia: diftribuunt , illum fpei, hunc audaci* conti arium. 
Utriusque difcrimenhdc exemplo dilces : timet nauta, ne initante tem- 



1 '?4rs II. Differt . X, 

pedate mergatur ; timet miles ne occidatur k lingulari aggreffor e : fciO- 
cet primus timet malum difficile , aquo fuis viribus eripi nequit: 'timet 
alter id mali , quod ipfe audendo, & fortiter pugnando cavere poteft 
Primus timor, feu diffidentia? opponitur fpei, pot£ftque ex natura fua 
procreare dcfperationem : alter vero contrarius eft audacia?. Utrurn- 
jque autem in eo differre voiunt , quod timor diffidentia fit metus mali 
imminentis, ut difficulter evitabilis ope , atque a&ione aliorum kfe di- 
ftin&orum : ignavias autem fit timor imminentis mali , quatenus difficull 
ter evitabilis per operationem vidlricem illius , provenientem ab eo"* 
cui malum imminet. Cum enim affe&us fpecificentur ab obje&o ubi 
hoc fuerit di verfum , diverfa erit etiam paffio : quod cum in utroque 
cafu fit diverfum , etiam paffiones circa haec verffintes erunt diverfa»* 
Porro quia in fpe attenditur bonum arduum ut confequibile virtute 
aliena , in audaciaut virtute propria, hinc paffio , qua? attendit ad ma- 
lum arduum , & ope aliena difficulter obtinibile , & cum diffidentia 
quadam de aliorum virtute , oppofita erit fpei: audacia? vero, qux re- 
fpicit malum ut difficulter evitabile viribus propriis cum diffidentia de 
iflis. Hinc patet , quam ob rem lpes confiftere poffiteum timore diffi- 
dentia?: fecus audacia cum timore ignavias. Namfpes locum obtinere 
poteft habita ratione plurium ex caufis extrinfecis , quarum operk diffi- 
cultas interpofita fubmoveatur ; (imulque timor adefle poteft , ne aliqua 
ex iisdem effectu fruftretur. At ubi audacia vim exferit adversus peri- 
cula obftantia, abeffe debet ignavia, quae vires comprimat, animftm- 
que defpondeat. Ca?terum neque fpes confiftere poteft cum ignavia 
quoniam hosc a mediisetiam non terribilibus adhibendis deterret: po- 
teft tamen audacia fociari cum timore diffidentia?; quamvis enim miles 
audeat pugnam , v^toriam tamen aliis ex caufis impeditam nolle poteft 
Prarter difta creduntur timori fubeffe fex alia: fpecies , nempe Wni- 
ties , pudor , verecundia , admiratio , ftupor , & agonia. Segnities 
oritur ex apprehenfione laboris gravantis naturam , & excedentis vi- 
res operantis, unde quis ex metu nimia? defatigationis refugit ab opere" 
Pudor feu erubefeentia eft timor labendi, ac fama?, & bona? opinionis 
la?fionem promerendi. Verecundia eft infamia? ob fcelus jam admiffurn- 
ha?c enim duo, qua? fiepe confunduntur , tamen in rigore ita fecerni de- 
bent, ut pudor (it timor de admittendo dedecore aliqua , cui fuft£ re' 
pendatur vituperatio : verecundia autem fit metus probri ob admiffani 
turpitudinem. Caufe pudoris pofiiint effe vel adiones , vel perneffio- 
nes , vel alii defe&us quibus adjun&a eft infamia? nota vel ex ipfii natu- 
ra , vel ex reipublicar confenfu , vel ex privata agentis opinione.' Quod 

vero 



De timore , 



*rs 

v«ro fcribaturlib. 4. Ethic. cap. 9. verecundiam effe folum de iis, quae 
fponte agimus, cum veritate non congruit; nam ob plura, quse pror- 
fns nolentibus accidunt , pudore fuffundimur. Sanguis in hoc pathe- 
mate effunditur in faciem ; unde rubor, ad quod alludit Poeta , duta. 
canit : 

Heu quam difficile efl , crimen non^r odere vultu ! 

Qu_amvis enim reliqui timores fanguinem, &fpiritus revocent ad cor : 
hic tamen, qui rationalis eft , & in brutis vix obfervatur, ad caput illos 
propellit , ubi imaginatio , & opinio refidet, in quibus tanquam in arce 
fuperb& locata tota ratio bonae famae , aut infamiae continetur* Alia 
vero malaadverfantur vitse, quae fedem in corde figit. Aliifortb me- 
lius ita de hac rubedine philofbphantur : cum in pudore facies ob con- 
fpc&um alterius , qui gravat deprehenfum in probro , & ob recclfumu 
illum fpirituum, laboret, & caeteroquin pudor modicus fit metus, na- 
tura non adeo eft follicita de corde firmando ; hinc poft aliqualem fpi- 
rituum revocationem a facie , uberem fanguinis copiam eodem trans- 
mittit ad opitulandum parti laboranti. Ea fere ratione , qua iis, qui 
frigidiftima qusedarn contre&ant , v. g. glaciem , aut nivem , initio 
quidem frigefeunt manus ; mox tamen cum primum natura follicita de 
partis laborantis incolumitate transmifit ad eam magnas fanguinis fuppe- 
tias , non tantum frigoris vehementia depellitur, fed etiam fervidae eva- 
dunt. Admiratio eft timor magni mali , cujus non poflit facile reperiri 
exitus. Non tamen huc omnis admiratio pertinet ; nam plerumque ad- 
miratio fumitur pro defiderio rei fciendse latentem effe&fis noti caufarrL, 
de quai.metaph. c. 2. dicitur, quod fuerit mater philofophise. Subin- 
de etiam fumitur pro fufpe&ione , & laudatione rei magnae , tametfi 
caufa ejus non lateat , quse admiratio ex parte intellebffts involvit, 
quod res ver& fit magna, exparte autem voluntatis comple&itur affe- 
ctum deledationis in illo obje&o. Hac ratione, qui intuetur aquam- 
arte dedu&am in locum aliquem , fi dedu&io fit magna? artis , concipit 
admirationem, non harfitans, quomodo res fieri potuerit, cum caufam- 
habeat optimb perfpectam , fed laudans rei raritatem , & opificis indu- 
ftriam. Stupor eft timor mali quod propter novitatem , & nullam- 
habitam experientiam ingens videtur, retrahitque intelle&umab appli- 
catione confiderationis talis obje&i. Agonia ab aliquibus dicitur timor 
improvifi mali , cui profpici non poteft,ut fiunt fpe&ra , telluris tremor, 
adultus latronum &c. ; vel timor, ne quod aggrefli fumus , non cadat ex 
fententia. Addunt Chriftiani Do&ores alia adhuc divifionis membra ti- 
moris fcilicet mundani, fervilis , & filialis, quse tamen magis Cathedram- 
Theologicam , quiun philofophicam fapiunt, . III. 



1$$ Tars 1 1 . Bijprt. X. 

$. III. 

Pergitur ad c au fas timoris . 

I N digerendis ijs , qua? metum incutere poliunt, principaliter caufc eft 
malum futurum , ubi ftatim monendum, nefalfamali fpecie delufi, 
affe&um timoris ufurpemus improvidi , & ficut pueri larvas extimefca- 
mus , ac interea manus ad flammam intrepidi admoveamus, Ex eo 
autem, quod malum fitcaufa timoris inferre videtur Seneca epift. 75-, 
Deum non efle timendum , cum malus non fit. At cum nihil magis in- 
geminetur in fcriptura , cjuam Deum efle timendum , ideo ftatuendum. 
cft primo Deum efle obje&um ut quo timoris, id eft principium , a quo 
mala magna nociva timere debemus , fi ipfi pervicaciter reftiterimus. 
Eft item Deus obje&um ut quod timoris , non quidem fecundum fe pne- 
cis£ infpe&us , quia in fe noxius non eft; fed ut a nobis amittendus , 
quoniam eadem bonitas , qucr polfefla exhilarat animum , amiifa torquet 
nt talis bonitas. Sicut enim dolor eft immediate non de amiflione ut- 
cunque , fed de amiftione determinata talis boni: ita Iic£t Deus fecun- 
dum (e praecise fpedatus non fit bonum, aut malum noftrum, attamen 
utpofleflusper beatltudinem eft bonum noftrum , & ut amiflus eft fum- 
mum noftrum malum. Non eft igitur audiendus Seneca , quando lib, 
2. de ira, c, 27, diferte hetc tradit : £jusidam funt , qua nocere non pojjunti 
nulldmequevim , ni (i beneficam , & falutarem habent , ut Dij immorta- 
les , qui nec volunt obeJ[e> nec poffunt , Natura enim illis mitis , & 
placida eft , tam longe remota ab aliena injuria , quam d fua , 

Malum culpae pofte efle caufam timoris negat abfo!ut& Ariftoteles 
a, Rhet.cap. inquiens. Non enim cunila timemus mala , ut fi erit 
injnftus , tardus&c , placet magis aliorum difcretio, qui tenent, quod 
Iic£t malum culpa; non fitcaufa timoris fecundum nudam rationem uti- 
litatis, voluptatis, aut voluntarietatis ; neque etiam fecundum praei- 
ero rationem malitiae : verum abfolute loquendo , omnibusque penfatis 
malum, culpae formaliter tale poteft efle objedtum timoris. Ratio prim» 
eft, quia culpa fecundum rationem utilitatis, voluptatis, aut volunta- 
rietatis non proponitur ut pofitivd mala , & hje proprietates reperiri 
poliunt in re undequaque bona , cum tamen objectum timoris debeat 
efle magnum malum futurum , difficulter evitabile, Ob hoc ipftum 
etiam culpa fecundum nudam rationem malitias, transgreftionisque le- 
gis , tamctli concipiatur ut ingens malum } fi tamen praefcindat ab ar- 
duitate 



De ttmore * 



2 ?f 

duitate cavendi, nonreplebit animam timore, evim ratio nuda malithr 
reperiri poffit etiam in re, qua? facile poteft eludi, ut primi parentes fa- 
cili potuiffent manum temperare k fru&u prohibito. Reflat tamen ul- 
timus titulus , ut cum Augultino lib. de Dodt. Chriftiana, c. 2 . dicere pofi 
fim : illud potius time , quodfine nobis non erit , quid? peccare j peccare 
time. Ideo enim malum culpae non poflet inducere timorem , quia non 
eft malum terribile, & hoc ideo, quia non provenit ab extrinfeco', fed 
ab intrinfeco , cum ex propria natura fit voluntarium cujus charader 
cft effe a principio intrinfeco; hoc tamen abfoIut£ non evincit, malum 
culpae non poffe timorem procreare. Namque edic, cur res volunta- 
ria poteft contingere fuffieientem arduitatem ad animandam fpem jux- 
ta phrafim Apoftoli ad Rom, ip, dicentis, eum in Hifp ani am profici : fci 
cepero ,J}ero , quod pr&teriens videam vos , quod utique erat liberum 
ApofLolo ; & curipfum voluntarium non etiam poflit fuffieientem com- 
pledi terribilitatem ad fufeitandum timorem? quemadmodum igitur ut 
aliquid dicatur ver^ calidum, fufficit , quod verd: afficiatur calore , five 
ille oriatur ex natura ignis , five contra fuam naturam, ut aqua: ita ut 
aliquid fit capax accelerandi metum , plus non requiritur, quam ut in- 
volvat magnum nocumentum, imminens , & fuperatu difficile, five il- 
lud oriatur per fe ab intrinfeco , five ab extrinfeco. A,tqui malum cul- 
pas fsepe includit gravem malitiam, futuritionem , & arduitatem , ut pa- 
tet ex omnibus illis criminibus , quoetegrtb admodum, &non nifi curru, 
jfpeciali auxilio Dei debellari poffunt ratione fragilitatis , inveteratae con- 
fuetudinis , vehementis tentationis , & aliarum circumflandarum paffim 
volitantium ; ergo malum culpae poteft inftigare ad timorem, lic£t fit 
ab intrinfeco. 

Timentur etiam , qui poffunt , & volunt nobis male facere, cujus- 
rrodi funt potentes irati , & inimici; jam enim in periculo verfamur. 
Magis tamen timentur , qui funt afluti , & tardi ad iram, quam qui 
funt irae praecipitis ; nam iracundi produnt vultu , aliisque martifeftis 
indiciis malum , cui, & quando imminet , adedque praevideri facili po- 
terit, & fic opportunis remediis vel imminui, vel repelli. At aftuti, 
& lentioris irae non fignificant, cui . & quando calamitatem fint allatu- 
ri , utpote naturi fui occulti ; hinc malum ab ipfis imminens acconv 
modis pnefidiis nec imminui , nec vinci poteft. Solent etiam lenti, & 
aftuti diutius retinere iram utpote indolis magis terres : praecipid vero 
iri feroces magis ignea conflant naturi , ade6que ira magis mobms ci- 
tius evanefeet. Nec ira tantum potentum, fed etiam ipfe metus ipfb- 
tum metuendus eft. Da enim principem ftbi ab aliquo timete ; facili 

K. k con- 



2 jS *Tdvs 11 . 'Differt^ X. 

cbntmget, ttt, quod poteft , Velit , & alterum malefa&is praeveniat.^ 
Sollicitantur quoque timore, qui injuriam a nobis acceperunt, autac- 
cepiffe fibi videntur : item adversum nos injuriofi , cum periculum in- 
gruat , ne par pari referatur. Incidit vero quaftio , utrum fugiendi 
magis fint , qui nos lseferunt , aut quos laefimus ? fenfus communis ho- 
minum videtur judicare, paiTum injuriam efle magis formidandum jux- 
ta illud : 

Pulver e , qui Udit , fer ibit : fed marmore , Ufus. 

Sed Tacitus , & Ariftoteles timendum magis facit Icedentem. Videtur 
controverfia componi poffle diftin&ione propenfionis rationalis ab-irra- 
tionali : prima , quas ratiocinio 6 1 ingenio abutitur videtur laedentes 
potiftimum ftimulare , ut amplius affligant ad fui fecuritatem , quos fe- 
mel lacferunt. At irrationalis altera proclivitas , quae fenfuum appre- 
hendo ne nititur, & homini cum brutis communis eft, laefos vehemen- 
tius exagitat , quia ille habet objedfcum fenfibile , quo irritatur ad vin- 
di&am , quo alter caret. Praeter caufas ba&enus allatas fuppetit deni- 
que amor; prius enim natura, qukm adfum mali eliciamus, neceffle eft 
generari adum boni profecutivum , qui fit ratio averfandi malum. Nam 
Jies ejl folliciti plena timoris amor . 

§. IV. 

Quinam magis timori obnoxij ? 

M Eticulofi magis effle folent inprimis,. qui omnia mala magna arbi- 
trantur five ob modicam experientiam , five ob judicii imbecilli- 
tatem , cujusmodi praefertim funt pueri, & mulieres ob aetatis, &fexus 
infirmitatem. Item , qui parum habent calidi fanguinis » & ob atrae 
bilis ubertatem enerves , omnique vigore extin&o torpent. Ita fuo 
calcul6 Ariftoteles i. depart. c. 4, Timidiora funt animalia , quibus 
f anguis dilutus nimium eft i metus enim re frige r at . Atque ea , quibus 
ejusmodi temperamentum in corde habetur , metuendi affectioni funt 
opportuniora : aqua enim frigore congelafcit . Praeterea meti culofi 
Ant , qui opprefii jacent malorum exipe&atione , quae omnia exifti- 
mant gravia , & intoleranda ob corruptum judicium. Quin etiam pru- 
dentes, quia juftis momentis pericula seftimant, &profpiciunt , quo res 
devenirtpofflt , ac plerumque reformidant , Ln quibus alii minus ocu- 
lati minortm trepidandi occafioncm deprehendunt. Hinc accidit , ut 

notiam- 



De timere. 



2?9 

uo&ambulis periculofa (ltfolutio fiomni , quod per fomnum non «fir- 
mantes difcrimina, liberrimi, & intrepidi incedant ; fomno autem folu- 
t6, agnofcuntur praecipitia : unde metus, ac plerumque cabus, aut exi- 
tium. Improbi quoquemaI£ fibi femper confcii , & ab irato numine ni- 
hillpcrantes opis , acfubfidii, facile timore corripiuntur, prsefertim no- 
&u in tenebris, fifofi fint, & nigrore permoti, d«monum fibi fpecies 
objiciant. Annotavit hoc etiam Tullius, magna, inquicns , vis eftcon - 
faentia , ut neque timeant , qui nihil eommiferunt ; & panam femper 
ante oculos ver fari putent , qui peccaverunt , In fenibus plerseque ex 
praedidtis caufis adunantur , ut adeo mirum non fit eos timore , & omni- 
bus formidinis adjun&is , fulpicionefcilicet, diffidentia , pufillanimitate, 
& querimoniis abundare. 

$. V. 

Quos effetius invehat timor? 

Cyniptotmta eorum , qui timore corripiuntur , lingularem promeren- 
•3 tur confiderationem, Et primb quidem , ficut fpes dicitur laetitia 
laetitiae pr«nuncia : ita timor , qui fpei b diametro opponitur, eft triftitia 
triftitiae praevia, hoc eft, praeguftatio moleftiarum , ac taedii , quae ma- 
lorum pr«fentia expromet. Unde illud D. Hieronymi in Malcho, O 
multo gravior exlpe&ata, qukm illata mors. Confirmant hoc majus tor- 
mentum ex timore, qukm ex perpeifione , qui opus praeoccupaverunt r 
hi fcilicet in navibus tempeftate preffi , non exfpedtaverunt navis fub- 
merfionem. Sed fcmet prius interfecerunt : alii ab hoftibus compre- 
henfi, licet manifefl^fcirent, fe nihil gravius paliuros , animam in au- 
ras effuderunt. Ob hanc ipfam etiam rationem fentit Philofophus fe£t, 
p. probi, quseft, if. cur longior efie via videatur, majiisque pariat fa~ 
ftidium , cum quanta fit ignoramus. Timemus enim, ne major fort& 
fit, quam fit re vera , quae caufa eft , cur majori fupplicid afficiantur ho- 
mines timendo, quam angantur patiendo. Degenerat timor etiam fa- 
cili in odium , & in defperationem. Non amamus multum , quod ti- 
memus ; liber amor eft, coactionem non patitur; nobilis eft, violen- 
tiam non fuftinet; quidquid amorem exterret, irritat , & omnem illius 
fuavitatem in amaram iram , & averfioncm convertet. Hinc oritur , 
nullum tyrannum poffe veris gaudere amicis ; cum enim cogatur fubdi- 
tos pavidos reddere , nunquam fibi conciliabit amorem. Videns au- 

a ter» 



2 60 Tdrs Ih Differt» X . 

tem talis infelicem ftatiis fui conditionem , fucceffiv£ contemnet amo- 
rem fubditorum , neC multum curabit odium illorum, modo terribilis 
evadat, & fic crudelitatem induet. Sunt nihilominus qusedam perfo- 
nse,quas vereri tenemur, nec tamen poflumus odio profequi : fubli- 
mitas illarum incitat ad reverentiam , &zequitas prohibet averfionemr 
majeftas , quae ipfas circumdat , advocat timorem , & tutela , quam, 
nobis impendunt, obligat ad dile&ionem. Et haec duo praecipue unit 
fupremum numen , qui & confternationem incutere poteft iis , a qui- 
bus amatur, & amorem provocare ab iis, k quibus timetur, Conver- j 
titur etiam facite in delperationem , cum pericula adeo atrocia depingat, 
ut fpes generofa amplius vigorem retinere non valeat. Sed ex omnibus 
timoris effedibus magis periculofus eft torpor , qui ex eo procedit. 
Quamvis enim non polleat tanta adivitate , ut alia vitia , & ex natura 
fua langueat ad feditionem contra virtutem : nihilominus reus agitur 
omnium calamitatum , quas ipla patitur , & videtur omnibus interve- 
nire confiliis , quae in illius damnum confpirant. Quia torpor abhorret 
k laboribus, ideo innocentiam non patitur, quae finefudore non con- 
fervatur. Ille nutrit impudicitiam, & amor viribus deftitueretur, nili 
ab infami hac quiete vires acciperet : ille cohibet voluntatem , ne glo- 
riofa moliatur fa&a, quibus homines illuftres redduntur; ille corrum- 
pit mores, produdrque omnia vitia , quse umbris occultantur, ad hoc 
autem vitium naturaliter inclinat timor atteftantc Scriptura Prov, ig. 
pigrum deijeit timor . Excufat fe formidolofus fua debilitate: credit 
omne exercitium vires illius fuperare: difficultates fomniat ad eximen- 
dum fe ab omni laudabili occupatione, didtqu t piger ^ leo eft invia ^ 
leanu in itineribus : Jicut ofiium vertitur in surdine ffuo , itu piger 
in lectulo fw , llt iterum facer codex accurati advertit Prov. 26, fubin- 
de tantopere crefcit mali timor, ut in infaniam vertatur. Quis enim- 
Artemonem £ftultorum fyllabo eximat , cum legerit , eum prse metu , 
etiam cum domi contineretur, clypeum aeneum a duobus fervis capiti 
fuperimpofitum ut haberet, fempercuraffe, ne quo fort& decidente gra- 
vi mate afficeretur? imo etiam minor animi conlternatio, quamvis ani- 
mum minus percellat, attamen, proportione fervata, nocet etiam ipfe 
fapientiae juxta illud Ennij : 

Pavor fapi entium omnem mihi ex animo e xp efforat , 

Ex ea vero fapientiae diffipatione frequentiffitrte accidit , ut malum , quod 
exhorremus, & feclufo timore potuiffet declinari, revera eveniat juxta 
illa Martialis : 



Pran- 



De timore . • 



261 

fr ungere dum metuis . frangis chryfallina , peccant 
Se cur a nimium , fotticit&fa mnnm . 

Intendit quidem natura, ut haec paffioferviret prudentiae, quae fapie»~ 
ter profpiceret malis venturis : nihilominus ob perverfum abufum , quas 
deberet nos periculis liberare , magis faep£nos ijsdem implicat: debe- 
ret quidem timor nos inducere , ut rnature deliberaremus de modo , & 
mediis ad nos defendendos ab inimicis noftris: & tamen ille animam- 
noftram tanta fubinde replet eonfufione,ut incapaces ad confultationes 
reddamur , & pericula adeo formidolosi apprehendamus , ut defert! 
prudenti! defperationi nos committamus. 

Porro motus , quos corpori hic affe&us imprimit, dicit talem va- 
forum contradionem , nervorum deliquium , vifcerum, & omnium- 
fere membrorum defedionem , qualem vidus irato, & implacabili ho- 
fti fuccumbens praeferre folet. Et omnium primo quidem oritur fpiri- 
tuum , & fanguinis recurfus ad partes interiores ; nam pallio prove- 
niens ex apprehenfione terribilis imminentis ea ratione commovet cor- 
pus , qua turbaret malum ipfum , fi phyfic& illud afficeret : atqui malum- 
corruptivum vitae ( ad cujus mali fimilitudinem apprehendit fenfus omne 
aliud malum animalis fentientis ) cCim adeft , revocat fanguinem , & fpi- 
ritus ab exterioribus ad interiora , ut conflat ex moribundis , quibus fri- 
gent omnes exterioris corporis partes : ergo etiam affedus confiequens 
ad imaginationem mali imminentis retrahet fanguinem & fpiritus ab 
exterioribus ad interiora. Unde fequitur triflis , & omnino pallida fa- 
cies, ita tamen , ut hic pallor pro diverfitate temperamenti in diverfis 
diverfus fefe offerat. In biliofis ad flavum, & viridem quemdam colorem 
accedet: in melancholicis plumbeus ad lividum declinabit: in aliis erit 
coloris in albidum lutei. Oculi turbantur ex defedu caloris , & humo- 
ris ; cum enim minus tendantur tunica, quid mirum, fi ad luCem re- 
fledendam oculi minus fint idonei, & minus fplendeant? imo res diffin- 
ite non vident, cum fpecies laboranti retina? difficilius imprimatur , & 
per corrugatas tunicas, ac minus terfas radii lucis modificati minus or- 
dinati in ultimam baffim proijciantur. Ex caloris abfceffu fequitur fri- 
gus , trembrque in reliquo corpore, praefertim in manibus, genibus, 
voce , & labio inferiore. Sudor frigidus , quem magnus timor inter- 
diam exprimit, ex eadem fibrarum comprefhone ortum ducit, qua fit, 
ut per capillares arterias humor fubtiliorin carnes , &ex carnibus per 
poros foras erumpat. In fummo timore , cum inciditur vena , fanguis 
non effluit ob contra&ionem meatuum : emittitur autem fanguis poft 
infolitum terrorem , ut, quod propter caloris defe&um extra vafacom- 

K k 2 pu- 



26 2 Fdrs 11. Differt. X 

putruit , vel in vafis abiit in grumos , educatur, Pulfus timentis eft par- 
vus; cum enim contrahantur arteria, fanguinis motus impeditur, & 
minus emittitur; hinc minor pulfus , qui tamen eft frequens, ut Vel 
ipfa frequentia compcnfet parvitatem ; nempe illa fanguinis portio , qua? 
in ventriculis cordis remanet, quamque major fyftoles motus extrude- 
ret, ad frequentem motum cor foilicitat. Vox raucefcit , quia trahea 
nimium corrugatur, imo quandoque vox omnis intercluditur; quiala- 
ryngismufculi fpirituum prsefidio deftituuntur , vel immodici vicinarum 
partium compreflione impediuntur. Obfervatum tamen fuit ad initium 
hujus paftionis magnum edi clamorem, effe&um feilicet audaciae, & 
«xtremum conatum , quo fe animal malo opponit. Arriguntur etiam 
capilli, quia cutis ex abfentia fpirituum , aut fanguinis riget, pori clau- 
duntur , & radices pilorum compreffe non amplius jacent, llterque hic 
poftremus affectus exprimitur 1 Virgil, hoc verfii : 

Obflupui jjleteruntque coma, & vox faucibus hafit, 
aliquos prae timore obiifte, hiftoriarum monumentis proditum eft, vali- 
da nimirum contra&ione cor ipfum praefocante ; item aliquos incanuit 
fe. Sic Laurentius Sannutus Patritius Venetus eum claffe a Gallis cap- 
tus , involutusque velis, ut mergeretur, dum tenga mortis exfpedatio- 
ne cruciatur per horas quatuor, planC canus evafit; indeque folutus pe- 
riculo , per reliquam vitam ita permanfit. 

DISSERTATIO XI. 

De Ira. 

§. h 

Invejligatur natura ira > ejusque differentia ab alijs 

pafsionibus . 

H Ujus paftionis naturam aliter exponunt phyficae amatores, aliter 
Dialectici, ut habemus ex philofopho ; de anima t. \ phyficl 
definiunt iram , fervorem fanguinis circa cor, qui potius eft efFe- 
ftus irae ; non enim ebullitio fanguinis eft caufa irae, fed potius ira efl 
caufa effervefeentiae fanguinis circa cor. Altera Dialectica, in qua po- 
tius fiftcndum , ita ad mentem Ariftotelis exprimi poteft, Agitatio ex: 

f dolo- 



De ird. 2 * 5 $ 

dolore, & audacia coalefcens , determinata ab a&ione aliena, nobis, 
aut noftris incommoda, & cum noftri contemptu conjunda , incitans 
ad vindictam (umendam. Contra datam hanc definitionem urget noa 
leviter quod irafcamur .firpiftim& adversus inanimata, quae certe neque 
nos contemnunt , neque injurik afficiunt. Ita irae motus irrepit contra, 
calamum, cum aut groffitudo illius, aut exilitas difplicet; tontra ical- 
pellum , cum incidenda hebeti acie-fegniter exfeeat ; contra filicem ,fi 
forti nobis feftinantibus , tardius fcintilla emicuerit, . Patet hoc maxi- 
mi in cane , ex affedu irae mordente lapidem adversus ipfum projectum. 
Nec valet univerfaliter dicere cum Seneca, quod nos offendant, qui ta- 
lia fecerunt ; nam plerumque nos ipfi fumus , a (quibus res iram conci- 
tantes funt profedae : nemo autem fe ipfum defpicere voluiffe putatur. 
Quare melius afferitur, veram ulcifcendi appetitionem, & quali um- 
bram retributionis intervenire , & quod homo eodem modo fe gerat* 
ac fi retribuiflet perfonae fensfis > & rationis capaci , a qua fe lseium exi- 
ftimat, vel a qua cenfet incommodum, vel adionis impedimentum ema- 
n^fle. Fatendum tamen , eum ineptillimus , & valde ridiculus fit hujus- 
modi affedu s , ac talis, de quo merito erubefeere debeat , qui ita opera- 
tur, nec quidquam refpondere poftit , interroganti, quid mali fecit . 
cum hoc ita fe habeat , fatendum , inquam, eft, cognitionem directi- 
vam talis indignationis elfe valde diftortam , atque omnino diflonantem 
naturae rei , circa quam verfatur. Apprehendit nimirum rem inanima- 
tam ad modum animatae, & fentientis , atque illudentis domino fuo cum 
contemptu , nec aliter , qukm pueri , qui fi ceciderunt , terram verberari 
volunt tanquam laefionis ream. Ex ineptitudine autem talis cognitionis 
praeviae, mirum non elt , fi oriatur adeo inepta paffio. 

Ex quibus colligitur, iram quodamodo participem efte reliquarum. 
•fer& omnium paffionum tanquam effedum ex earum connuxu redun- 
dantem , ea fer& ratioae , qua amor eft principium , & radix omnium re- 
liquorum pathematum. Namque neceflarius eft in primis ad iram lnnu- 
xus amoris , quatenus ira dicitur appetitus quidam fpecialis. Requiri- 
tur item affedus defiderii , quatenus ira anhelat fatisfadionem tanquam 
lenimentum , qubdque eft bonum nondum habitum. Quia vero com- 
penfatio defideratur ab ira cum dolore ; hinc opportet etiam aliquam, 
intervenire triftitiam de malo praefenti , cujus deletio per vindidam in- 
quiritur. Cum autem nemo per affedum aliquem ftimuletur ad aggi e- 
dienda impoffibilia, debebit irae etiam praelucere fpes aliqua ultionis, quoa 
optime infedit animo philofophi lib, 2. Rhet. cap. 2. unde li is , qui inju- 
riam intulit valde excellat patientem , non orietur ira in ipfo laelo , ied io- 



264 ^Pars 7 /. Btjfert. XI. 

Ium contriftabitur ob abfentiam nimirum fpei ad retributionem confe- 
quendam. Porro eum omnis fpes ex fua natura uniatur eum aliqua de- 
ledatione , hic quoque affedus ad iram inducendam concurret juxta vul- 
gare illud : Ira multo dulcior meile dijlillante in pexioribus 'virorum 
gli[cit. Idcirco etiam immoramur in cogitatione ulcifcendi , qua» ima- 
ginatio voluptatem fimilem ei generat , qus fomniantibus accidit. 
Omnium tamen maximi pallio odii , & audacis interveniet: odii qui- 
dem , quia in fc involvit averfionem ab eo , de quo ultionem concupilcit 
lumere , ac proinde duplicem mali rationem (ibi ob oculos ponet Aver- 
fabitur enim eum , a quo fuit contemptus » tanquam k malo fiis per- 
fons, cidemque fludebit rependere malum, per quam illationem vin- 
dida completur, quod eft proprium odii. Participat etiam multuiru 
de audacia, non folum quod utriusque objectum fpiret aliquam ardui- 
tatem, cum circa levia, facilia non procreetur ira ad mentem Arifto- 

telis eodem loco , fed etiam quod ira attendat malum (ibi illatum per 
operationem propriam vel phyfice , vel moraliter repellendum. Quare 
oportet ut iram antecedat affectus audacis parvinendens malum terri- 
bile. Quomodo enim fieri poterit, ut irafeatur qui lsdentem formi- 
dat ? quomodo fubfidente animo per tremorem fieri poterit , ut eriga- 
tur idem ad reponendam offenfionem_ ? 

Ut tamen natura irs accuratius conflet , oblervo diferimen inter 
odium & iram. Odium excitari potefl citra ullam adionem injurio- 
fain , & moleftam ; dum (spe antipathia , aut alterius generis odiunx, 
adversus in vifum hominem concipiatur , qui nunquam Isfit , & tamen 
hujusmodi fit, ut eum averfemur, &longiflim£fejundiab illo effe ve- 
limus : fecus de ira eft difeurrendum. Secundo odium exurgere potefl 
adversus communitatem integram , imo adversus integrum hominum., 
genus, quale fuit Simonis Mifanthropi : non vero ira, ut obfervat Phl~ 
lofophus 2. Rhet, cap. 2. contingit tamen fubinde , ut quando quis Isfus 
fuerit ab aliquo certs nationis, aut ordinis, contra reliquos ejusdem- 
claflTs non folum odio infurgat , verum etiam irk impellatur. At (ludi- 
um iftud vindids in quemlibet occurrentem ex eodem ordine plerum- 
que folum durat ab initio, quando recens eft injuria, tunc enim con- 
jundio, & fatietas cum Isdente fat effe videtur ad explendam vindidam: 
elapso verh temporis fpatio ira non nifi in offendentem defit viet, & nu- 
dum odium perfeverabit contra fingulos ejusdem ordinis. At cur odium 
pertinacius adhaeret, qukm ira? aio, quia ex malo perfeverante , Icili- 
cet exmerito velut inhaerente qualitate ipfi inimica, non verb ex adio- 
ne, qus fluat, & abeat , profieilcitur. Tertio odium eo usque in cre- 
mer*- 



De in* 



l6f 



mentum fumit, ut impellat ad interitum inimico volendum : ita ver6 
urget ad damnum ejusmodi inferendum , ut aegrimoniam , & triftitiam. 
laedenti inferat, ut fentiat calamitatem, ut nofcat, quis malum intule- 
rit, ut apud Homerum lilyffes Polyphemo enarrat, quis eum excscca- 
verit. Scilicet e6 ex natura fua tendit , ut contriftet Iscfum edmque pse* 
nitentia fubeat , qu6d primus offenderit» Quartb , ira cum amore com- 
ponitur, non tamen poteft odium cum amore conliftere* Ita Augufli- 
nus humil, f» ex fo, inter iram, & odium, ait : Vultu* videre , quan- 
tum interfit f fape invenimus irafci patrem filio y patrem odijje fi- 
lium difficile invenies , Filio , quem diligit , irafci potefi pater ; J ira- 
fcitur , & amati potefi dici : odit , & amat , non potefi dici .* Defi- 
derium etiam universi acceptum aliquatenus ab ira fecerni , ambigi non 
potefi;, Nam ira eft affedus efficak, cujusmodi non eft; femper defide- 
rium, Ita item pran-equirit dolorem , quatenus ejus objedum eft ma- 
lum compenfans triftitiam irrogatam j defiderium vero ad dolorem nul- 
lam dicit habitudinem. Si tamen infpiciamus id, quod ira diredU di- 
cit, fateor, iram efle defiderium quoddam, cum dicatur efie appetitus 
vindidx de offendente fumendse. Neque tamen omnis , qui appetit in- 
ferri alteri vindi&am , dicendus elt irafci , cum interdum folum atten- 
dat ad communitatis incolumitatem , & improbitatis exilinm per co- 
hibitionem facinoroforum , quae vindida non eft propria redintegratio 
contemptus , atque adeo neque ira : fed cum vindida fufeipitur ad re- 
tribuendam maeftitiam , vindicanti ingeneratam, tunc talis proprid ira- 
fci diGitur, r 



Aufas irae omnes revotahdas effe ad injuriam, feu contemptum , tan- 
quam ad caufam remotam communis fert fententia $ quia licdt tres 
fint veluti partes contemptus proprid didi * dcfpe&us , detra&io , & 
contumelia quadibet tamen injuria ad iram concitat, tametfi nulla fit, 
qux generofum animum magis fodicet, flimuldque , qukm injuria dam- 
nofa» Nempe in qualibet damni irrogatione potefi; agnofei , qusedam- 
materialis, & interpretativa defpicierltia , quantum etl ex vi adionis, 
qua damnum infertur, licd ille, qui laedit fuum praecipui commodum- 
intendat , & fort& libentius quxfiturus, fi absque lsefione alterius id fieri 




Elucidantur cateja ira* 



u 



po£ 



2 66 P*rs U, Diftrt. xr. 

poflet. Qu6d fi tamen nocumentum injufte inferaturex intentione no- 
cendi, & absque alio emolumento offendentis , ut cum quis cum Sarit- 
fone alterius Tegetes comburit, in hujusmodi cafu intenditur direde de- 
preflio , & contemptus patientis , atque in ejusmodi parvi penfione con- 
ftituit bonum, & voluptatem Tuam, qui laedit, non fadurus idem,nifi 
difplicerct , & alteri minor scftimatio conciliaretur. Hinc accidit, ut 
magis excandefcamus adversus dcfpedum diredum , & quos ex indu- 
ilria putamus nocuiffe , quam ubi ex ignorantia, vel ex ira, aut alia paf- 
fione injuriam exortam efle fufpicamur : magis^ifplicet, quod coram, 
quam quod clam , & in abfentia moleftiae anfiim prarbet. Itaque caufa 
remota irse eft laffio injufla , quatenus haec in Te involvit injuftam parvi- 
penfionem , ita ut magnitudo commotionis ad iram co mm en furetur 
non tam magnitudine nocumenti injufti, quam magnitudine parvipen- 
fionis, cujus patiens non eft dignus. Quamvis autem animalia bruta 
honorem formaliter apprehendere non poflint, nec etiam jaduram ho- 
noris : nihilominus excellere appetunt, & aegr& ferunt, quod indigni 
dejiciantur ab excellentiae gradu, qui ipfis conveniens apparet, ut do- 
cet Angelicus i , 2. quseft. 47. art. 2. ad 2. Sed reftat difficultas , quo- 
modo bruta fine ullo difcurfu appetant vindidam , quae a D. Thoma non 
exfplicatur. Dici poterit, eo ipfo , quod canis mordeatur ab alio , vel 
ab homine percutiatur , deprehendere alterum canem, aut hominem., 
ut malum , & contrarium fibi , ideoque infurgere in illum ut fibi inimi- 
cum, ficut urfus fine ulla praevia Mone infurgit in hominem , quem ut 
inimicum fibi -apprehendit, & canis in cattum, & ficin aliis animantibus 
fibi invicem infertis fine ulla difeurfus apparentia. Erit tamen affedus 
ifte proprius vindidae , cum fit appetitus nocendi alteri, eo quod fibi no- 
cuerit, nec oportet intervenire aliam comparationem inter quantita- 
tem mali accepti , & poenae infligendae. Provocat autem magis ad iram 
amicias contemnens , quam inimicus , tametfi offenfio fit aequalis juxta 
illud Pfal. f 4 . Si inimicus meus muledixijjet mihi , fhfi i nuiyc uti - 
uue, Caula eft in aprico ; nam eo major eft injuria quaevis , quo ma- 
gis contradicit debito : major autem incumbit obligatio amico ad co- 
lendum amicum , qukm aliis , caeteris paribus : unde eadem depreftiO 
magis exprimet iram adversus amicum ejus authorem , quam adversus 
extraneum. Hinc etiam fola amicorum , & confanguineorum oblivio 
cenfetur offenfiva , quatenus oppofitam eorum memoriam cenfemus 
debitam.. Praeterquam quod eadem oblivio fpecialiter denotet con- 
temptum , quem plerumque comitari folet , cum difficulter memori^ 
excidant , quse magni facimus. Similiter hilaris «xultatio in infortuniis 



De irs. 



i 6f 



ftttfprns 5 aat prompta denuntiatio eventas improfperi paffionem ira? 
adducit > quia nihil horum fieri folct circa illos, quos plurimum magni- 
Fcicitn 

Opportet autem ad concipiendam iram, ut offenfionis moiTus 'vi- 
deatur vmdicabilis ab ipfo patiente. Finge enim , vindittam , feu retor- 
fionem defpicientix apprehendi ut impoftibilem ; cert& non emerget ira 3 
fed affe&us triftitix,cum nemo expetat, quod vires fuas fuperat. Vulc 
etiam ira ultionem procurandam ab ipfo irato , & lxfo ; non vero ab 
alio. Fertur enim ira ad hoc, ut refarciat exceffum deprimentis fupra 
depreffum, ita ut magnitudo compenfationis commenfiiretur ex sequo 
magnitudini defpicientix ; alias non apparebit obtenta reparatio , ne- 
que°Videbitur detrufus emergere fufficienter a vilitate contra&a, quid- 
quid aliunde accidat ad diminuendam Ixdentis xftimadonem. Quam- 
diu enim ncn imminuitur excellentia ab illo ipfo , quem vilipendit , & 
ficut vilipendit,tam diu nihilominus alter manebit fuperior in hujus com- 
paratione, Sed amabo , inquiet aliquis * cur ad vindi&am ade6 anhelae 
Iratus, cum hac via malum prxfens, quod a&u patitur , amoliri ne- 
queat > quid intendit, dum adeo ad ultionem pergit ? ut dubio huic 
fatisfadamus , ftatuendum , quod ira in malum praeteritum , quale in fe 
ipfo eft , dire&6 non tendat , fed in illud feratur , quod ex illius energia, 
& noxia efficacitate edamnum fupereft. Cum aut ex contcmptu, li- 
c^t prxterito pars potiflima perfeveret , & malum mer£ morale fit , ac 
in opinione , & fama pofitum , ac proinde perflans moralitcr , poflquan* 
etiam phyfic& prxteriit , inde eft, quod prx exteris aliis malis , illud 
quod adverfatur honori , & exiftimationi , fcilicet contemptus ipfe., 
tolli , 6 c reparari poffit virtdi&a i qua de contemptore fumpta perinde 
mor aliter fit, ac fi nunquam defpc&um ille exercuiflct. Et hxc quidem 
de caufa remota ir* ; proxima enim fUtuitur doler ex defpicientia con- 
ceptus. Ubi nolo intelligi caufalitatem phyficam in genere caufx effi- 
cientis*; fed intrinfecam , ita ut ira aliud non fit, quam dolor, & defi- 
derium vindi&x , five illi fint duo a&us rcalitcr diftin&i , fi ve unus reali- 
ter xquivalens duobus* 



s. III. 



De propenfls ad iracundiam. 




*68 ?*rs II. Dtjprt. XU 

prim6 effertefcunt ex natura , & temperamento P & hoc ex eo con fo- 
git , quod affidu£ doleant interno , & minuto quodam dolore. Vel tan- 
guntur iri ob mutatum , & mate affectum corporis habitum? & cau- 
fa iterum nor diferepabit a priori. Suppono namque, ut manifeftffil 
mum eft , homines certis diei horis , certis animi menfibus , certa acris 
& coeli temperie, certa etiam vitae aetate, cum aegrotant, cutn efuriunt' 
promptiores efie ad excandefcendum. Horum ‘quidem poftremorim! 
propenfio adirafeendum paffim refunditur in bilem a fanguine fecreum , 
nec obrutam , aut dilutam ingeftis ciborum humoribus , aut vaporib js * 
quod quidem ita fe habet ; fed praeterea patentiori adhuc caufieeffe&us 
die eft adferibendus , nempe dolori copiam, ex cujus impreffione fanc- 
lici ad irafeendum provocantur. Hi enim jam ex fenfii doloris k fame 
procreari , quo tenuiffimae ventriculi fibrae irritantur , ad triftem infli- 
gantur impatientiam. Hinc de novo irruente vel tenuiffima kefione iram 
illico parturiunt, degerunt, quar fuavis, & meile dulcior, ac proinde 
dolorem priftinum fedare poteft , & priori moleftiae mederi. Quod hic 
de famis, & fitis doloribus edicimus , id ipfum ftatuendum eft de fingu- 
lis, qui ob mutatum corporis habitum mate afficiuntur. Quo etiam, 
ex capite , qui laffi funt corpore facite fuccenfent, juxta vetus di&um : 
k laflb rixam quaeri. Ideo quibus ftomachus fufpe&us eft , proceffuri 
ad res agendas majoris momenti , bilem cibo temperant. Qu6d fi cor- 
poris llatus fit rit£ conftitutus, animus vero exteris paffiombus indul- 
geat, iterum facite iracundia pedem figet. Sic qui ‘fub triftitiae jugo 
gemit, facite fuccenfet: nec non ille, qui cupiditate aliqua agitur, cum 
omnis cupiditas dolore permixta fit. Quare etiam mora juxta Plau- 
tum bilem in nafum comit . Prout etiam difeurrendum de follicitudi- 
ne in rebus amittis quaerendis. Denique ad iracundorum claflem re- 
feruntur , qui ex vitiofa animae rationalis indole facite inflammantur. 
Hinc ad hanc paffionem promptiores cenlentur viri principes , divites, 
eloquentes &c : quippe cum fe admirentur , & magnifaciant , nifi fum- 
rna veneratio ipfis exhibeatur, negle&os fe reputant, ac inde ocyus do- 
lent , dolor^mque recens ineuflum laborant per iram fugare. Ea de 
caufa , qui eximte excellunt , aut fibi videntur excellere in aliqua difei- 
plina, frequenter exafperantur ; praeferam fi putent, fe ex do&rina, 
& pracftantia fua eum non capere frudum , & emolumentum ex ho- 
minum incuria, vel injuria, quod fibi deberi pro certiffimo prxfumunt. 
Propendent etiam in hunc affedum , qui feverioribus difciplinis ope- 
ram navant. Effe&us refertur eo , quod puriffimos fpiritus confu- 
mant , & ut plurimum atrum fibi fanguinem procreent , unde enafei- 

tur 



De ml» 



269 

tm ftomachofitas , & facilis in iram prolapfio. Quod autem melan- 
cholici cito in iram prorumpant , reijcitur in id , quia teter humor 
abundans infigit in iis, augdtque cogitationem , ac fenfwm defpicien- 
ti* & alioqui difpellit humorem hilaritati accommodatum , fpiritus- 
que’ exfugit ; unde obnubilatio animi , & confequenter acrior ille 
morfus , ex deipicientia , hujusque amplificatio. Quia vero iracundi 
iphilofopho alii dicuntur acuti, alii amari, & alii difficiles , ideo de his 
quoque pauca funt audienda. Iracurdi acuti vocantur ex abundantia 
humoris cholcrici, qui , utpote natur& fu& igneus, facit, ut facite, ac 
citiffime inflammentur , quamvis modico iterum temporis intervallo 
eadem mitigetur. Amarulenti funt , qui exulcerantur lentfc , fed diffi- 
cilius placantur ob inhaerentem animo pertinaciter offenfionis memo- 
riam long6que tempore affe&um ilium occultant , quousque tempus 
opportunum vindi&a fuperveniat. Adfcribitur hoc praedominio com- 
plexionis terrea , qua non admittit mobiiitatem vagam fpirituum vita- 
lium , nec inducit tranfpirationem copiofam , adedque fpecies imprefla 
longiori tempore poffunt in fuo vigore praeteritam vilipenfionem con- 
fervare. Ira demum difficilis ex intenhone magna ita dicitur , quod 
friftitia ex offenfa illata non deponatur , nifi dolor ultionis voluptate 
placetur , quae & proprio fubje&o, & aliis impens6 eftmoiefta. 

§. iv. 

nAn afsignanda fit pafsto ira contraria ? 

O Mnes reliqui affe&us oppofitum fibi habent, amor quidem odium.; 

defiderium fugam ; deledatio triftitiam ; fpes defperationem-; 
audacia metum : an autem ira fuus fit adverfarius , an vero lenitas, 
placabilitas , manfuetudo fint pura ira privatio , paucis hic difputabitur. 
3 crflandum effe videtur in fententia D. Aquinatis , negandumque , ul- 
' arn effe paffionem ira adverfantem. Vel enim vacuitas ira , five man- 
hetudo fumiturncgativ& pro carentia omnimoda affectus ira, vel po= 
iitivepro attu ira remiffo , vel languido ? fi primum : patet manifelte, 
nullum effe affe&um ira oppofitum , fiquidem ea ceffatio , & quies ab im- 
petu ira noneft affedus pofitivus , qui poffit ira contrarius flatui, fed 
eft tantum negatio affedus pofitivi. Si placeat fecundum , & lenitatis 
nomine tibi tantum veniat ira , qua non pertingat ad debitam menfu- 
tam ; ficpaflio illa non differt ab ira, neque erit ver£ ei oppofita , fed 

L l 5 tan- 



Z 70 *Pdrs 1 /. Differt. X 4 

tantum fccernetur ab ea penes intenfioncm , & remi/fioriem , quodcfifc 
crimen non continet oppofitionem , ficut furor , & ira non opponurrur* 
quamvis furor fit aliquid inflamatius , & turbidius. Videtur quidrrj 
affertio prima fronte ©pjmfita efle Ariftoteli 2.Ethic, cap.7. cirairim 
txceffus , & defethu , & mediocritas quequc eji : fed cum neminbus 
fere c Areant : medium manfuetum , mediocritatem memfuetudi? e m 
«vocabimus. Ex extremis vero , i de qui excedit iracundus fit , &vU 
tium iracundia : qui deficit ira vacuus , & defeci us ira , vacuitas ap? 
felletur. Similia ingerit^ Ethic. c. f, ubi addit nomen extremi op30~ 
fiti irae tributum effe virtuti inter utrumque mediae , nomine alioquide^ 
ftitutae, quod ea virtus magis accedat ad extremum fibi oppofitum 3er 
defe&um , quam ad iram oppofitam perexceiTum, At ex his tantinv 
evincitur, Philofophum admififfe vitium aliquod circa nimiam placifei- 
litatem, oppofitum mediocritati manfuetudinis, &adverfans iracuniiqp 
perexceiTum eum manfuetudine pugnanti, tametfi autem nullus 30- 
natur in voluntate a&us pofitivus circa omiiTionem ira?, mera tamen 
ejus carentia interpretati vi volita, vitio vertitur , cum certos denique 
fines excedit* Non affirmo , eam carendam effe&urain habitum dti* 
pofitivum, quod per meram cefTationem contingere non potefl: Urs r 
tum cenfeo , eam quietem , cum irafct oporteret , effe culpabilem* 9 
6 choc tantum intendffe AriftotelcrrL, 

§. v: 

Quam hor ridi fimos fecum trahat effe £1 ut /W 

pajsio ? 

Q tlem admodum fabulae , per medicamentorum quandam potionem* 
in brutorum animalium (pccies naturam transmutari fingunt : ita 
virum repente videre licebit aprum , canem , aut pantheram , aut aliam, 
quampiam fimilium ferarum ab ira fadum effe. Et interius quidem, 
tranquiiitatem mentis ita dilaniat, ut fibimet non congruat, ut deper- 
datur lapientia , ut quid , quoye ordine agendum nefdatur , ficur fcri- 
ptumell: ira in (inufiulti requiefeit , quia nimirum intclligentice lumen 
iubtrahit , cum mentem permovendo confundit. Relinquitur juffitia 5 
quia dum perturbata «'ens judicium luae rationis exalperat, omne, quod 
i uror fuggerit ^ 1 cetum putat, ^mittitur gratia vita? iocialis > quia qui 



*beird* 271 

fc ex humana ratione non temperat , ' oportet , nt beftialiter folus vivat. 
Quod phyficas affectiones attinet, motus cordis altus , magnus , fre- 
quens , & vehemens, tum ab impreffa affe&ione , tum ab affufae bilis 
aculeis , quo acri humore natura utitur , ad vellicandas organi fibras. 
Nec di&u adeo difficile eft , quomodo educatur, aut affundatur. Quis 
animnefeit excyftide fellis duci, & patere meatus, tum in duodenum., 
tum in jecoris cellulas eodem fucco turgentes? quis nefeit multos arte- 
riarum fur culos per duodenum , & cyftim fparfos , aui cum facile im- 
bui poflint biliofo fucco, hic facile in reliquas arterias diffunditur. Idem, 
de venis potiori jure didumfit, utpote quorum officium eft humorem, 
liigere. Adde , fi vis reliquam bilem fanguini admixtam , quee fibras 
tali modo affedas altius fubibit , ac penetrabit. Denique ex vehemen- 
ti humCrum agitatione , ac propter fuam uliginem partes bilis colligen- 
tur , & mirum quantum fibras follicitabunt ac vellicabunt. Analogiar» 
habes in inteftinis , qux affufa bilis ad egeftionem folli citat , & ventricu- 
lum ad vomitum ; imo fiimmos aliquando dolores inteftinis conciliat. 
Non nunquam tanta vis bilis per fumum o^ftum congregatur , & in carnes 
effunditur, ut idericus inde morbus contrahatur , & cutis toto corpore 
fiavefeat. Ex cordis motu fanguis , ac fpiritus effunduntur ad exteris 
ra : fed quia ira triftitiam habet adjundam , fepius eundem ad cor revo- 
cat, non ut ibiquiefeat ficutin maerore; fed ut cum accenfus in corde 
efferbuit ad exteriores partes regrediatur , quafi ad repulfionem mali , 
qu6 vindictae appetitio illum evocat. Ex hoc undofo fanguinis motu 
oculorum venae turgere , ac rubere incipiunt. Scintillant praeterea tum 
ob.afrluxum copiofiorem fpirituum , tum ob vapores , quos ebullientes 
humores ad illas partes emittunt: hi enim, cum membranam magis di- 
ftendunt hanc magis coadunant, poliunt, aptiorCmq; ad refringendos in- 
cidentes folis radios efficiunt. Quia autem hic fplendor fpuituum fe cum 
fanguinis rubedine ad oculare corpus delati permifeet, fiameus quidam 
rubor ibidem apparet , quod & Homerus advertit hoc verfu : 

Infhur ei ardentis candebant lumina flamma. 

Turgent praeterea , & fuis fedibus exire volunt, quod fanguinis influen- 
tis copia inflati urgeantur , quafi ad amplius fpatium inquirendum. Noti 
nihil tamen triftitiae iratis oculis afperfum effe videtur, defeCtu fcilicet 
cujusdam ferenitatis , quam laetitia, praeferre folct in oculis. Quod fi 
fubinde lachrymari furore infanientes videamus, procreat illas lachry- 
mas dolor ab injuria illata exortus , vel ettam indignatio ex eo enata, 
quod defideratam de inimico vindiCtam a fe fumi pofte defperent. Quo- 
rum omnium manifeftum fignum praebent tum faeminae , tum pueru, qui 




i 7* 0 P* rs U' Ttffirt. XI. De ira. 

ubi ir& seftu&rint , in lachrymas ut plurimum prorumpunt, Superrilr* 
comprimuntur , & deprimuntur. In fronte congregatur ingens 
rum nubes. Labra craflefcunt, & fpongiola hirc fubfhntia affufo in- 
guine turget; aliquantulum funt inverfa obaliqualem convulfiom^L} 
hinc etiam tremor, nififort£ ifte oriatur ex affufa, & ftomachum lan- 
cinante bile, cum labro inferiori magna cum flomacho fympathia in- 
tercedat, quod probant aegroti, quorum labra tremula fubfequentem 
vomitum certo indicant. Alii interius labrum , aut digitum nrs.ordent. 
In furore retrahuntur labra, dent£sque denudantur, ut irati iflis tan- 
quam filis armis inimicum terreant , vel ut eos magis expeditos ad no- 
cendum habeant. Lingua blarfa , ac tremula , quia fibra: bilis aculeis 
vellicatae ordinatorum motuum minus lunt patientes , vel quia nimia 
quantitas fanguinis eandem gravem reddit. Loquela ipfa prarceps , fub* 
fultim exprompta , quod motus ad linguam , & ad cerebrum pertingat » 
&ficut ex nimio impetu cogitationes, ita & -verba pixeeipitat. Vox 
producitur acuta , & vehemens ob corrugatas orangi fibras , & aerem* 
inpulmonibus contentum cum fumma violentia ejedtura. Keliqui cor- 
poris geftus incompofiti , nullus amicorum confiliis , nullus majorum 
monitis , nullus parentum lachrymis locus. Incefius preces , vena- 
rum , & colli inflammatio, Bracilia nunc huc , nunc illuc dfftorquen- 
tur, terram pedes quatiunt Infurgit, infilit , precutit , per tela, por 
ignes , in media ruitjperieula , ut commodi Perfius Satyr, 2, 

Nunc face Juppofita f er vejcitj 'anguis , & iri 
Scintillant oculi , dicisque ^faclsque , quod ipfe 
Non funi ejje hominis 7 non f anus juret Orejtef. 

Et haec in re vafliflima ob temporis anguftias Afficiant, pro rei fufe- 
tilitate non utique dign£ tra&ata. Promerebimur etiam non medio- 
crem fhggillationem eo ex capite , quod morborum animi naturam , cau- 
las , & effedus oftendere conati , interim generalia morborum alexi- 
pharmaca tradere omnino pratermiferimus. Sed qui meminerit morar 
lis philofophi euram debere effe praecipuam , ut remedia fuppeditet , qui- 
bus ad plenam animae fanitatem perveniatur ,retru (a vehementia, qu# 
fymmetriam illi neeeffariam peffundat ; me vero phyfiognomtnrs 
agere, etiam hac in parte non difficulter veniam largietur. 

F 



INIS. 



V 



Thefes ex univerfa Philofophia. 

Ex Logica. 

f Ogica eft virtus intelledualis , 6 c fdentia (Impliciter pradica. 

2 * Cum quo tamen (tat eandem pofle efle artem adivam. 

Ad omnem fyilogifmum fcientificu eadem eftmetaphyfice neceflaria, 
4* Objedum Logica funt operationes mentis, 
f* Objectum attributionis e(t fola demonftratio. 

Ideae Platonicae , quocunque fenfu accipiantur , non funt univerfalc 
fcientificum. 

7. Neque conftituitur univerfale per naturam , qux k parte rei fit com- 
munis pluribus per inexiftentiam , 2. vel indifferentiam. 

Aut quse faltem in (latu pofFibilitatis pluribus fit communis. 

5! Neque confiftit in pluribus naturis , quae fint unum fimilitudine. 

10. Sed partialiter conftituitur per intelledfis operationem. 

11. Adus judicativus praedicans terminum genericum de (pecifieo , aut 

individuali conftituit univerfale. 

1 2. Differentia fpecifica non bene defiimitur ex prsedicato^nobilifiimo* 
15. Sed affignanda eft diflimilitudo efientialis. 

14. Relatio confiftit in fola ratione fundandi completa. 

Ex PhjJica Univcrfali. 

\ f. Effentia corporis naturalis non confiftit in aduali extenfione k Car- 
tefio afterta. 

x 6 , Materia prima non funt atomi homogeneae , nec elementa chymica, 
aut peripatetica, 

17. Sed eft fubftantia incompleta Ariftotelis , ingencrabilis , & incor- 
ruptibilis. 

Foteft de abfbluta potentia Dei exiftere fine omni forma fubftantia- 
li ; non poteft omni fpoliari naturaliter. 

19. Non magis appetit formas nobiliores , quam ignobiliores. 

20. Bruta ver£ fentiunt , adc6que datur in illis forma diftinda k com- 

binatione elementorum, 
ai. Qualis etiam admittenda eft in plantis. 

22. Plures formas fubftantiales non (ubordinatse naturaliter (lare ne- 
queunt in eadem parte materise ; poflunt tamen per miraculum. 

25. Non dantur formae cadavericae. 

24. Nec formae partiales , quae communiter adftrui folent. 
if. linio informativa confiitit in prioritate fubjcdi ad formam. 

26. Poflibilis eft violentia phyfica fine injuria, 

27. Repugnat moraliter,ut per operationem humanam fiat verum auru, 
*§ t Phyfic& contingere non poteft mutua naturae prioritas pro eodem 

inftanti inter duas Caufas phyficas, 

M m Ea- 



Eadem tamen darr poteft inter caulas morales, 

30, A&io produ&iva effedUts indifferentis eft entitas modidis, 

31. Realiter diftinguitur k paffione , 2. & recipitur in efFedu. 

,32. Caufa creata producit accidentia modalia , intentionalia,& abfolute, 

33 . Divinitus evenire poteft, ut cauia creata agat, ubi non eft, 

34. Accidentia nec ut caufa adacquata^nec ut inadsequata influunt in pro- 

du&ionem fubftarttiae. 

3 j. Univerfalis panfpermia non probatur, 

35. Semina non vivunt. 

37. Sola (ubftantia immediati producit primas qualitates ad intra, 
jg. Harum attemperatio eft adaequatum principium qualitatum fecuri* 
darum. 

39. Ad produ&ionem accidentium in fubje&o extraneo concurrit etiam 

(ubftantia. 

40. Sola quantitas eft (ubje&um fuftentationis re(pe£Iu accidentium, 

communium, 

41. Quae naturaliter migrare non poflunt de fubjeclo in fubjeftum. 

42. In deftru&ione compofiti non fit refolutio usque ad materiam primi* 

43. Intenfio qualitatum fit per additionem gradds ad gradum. 

44. Qui funt fimiles. 

4f. Simile non poteft intendere fibi fimiie. 

46. Elementa ante mixtionem in fe agunt, & quidem fecundum ean- 

dem partem. 

47. Non repugnat infinitum eategorematicum multitudinis, 2. inten- 

fio n is , 3. & extenfionis. 

48. Implicat creatura , quae ratione fua effentfoe fit perfe&iflima m 

omni genere, 

45. Continuum componitur ex partibus aftu diftinftis, folum formaB- 

ter divifibilibus in infinitum. 

/o. Unio continuati va non eft modus (pedalis. 

De Elementis . 

ji, Calor non confiftit in agitatione partium ignearum, nec frigus ire 
earum quiete. 

ja, Humiditas non componitur ex atomis Iphsericis diffolutis , nec ficd- 
tas ex iisdem quiefcentibus. 

ff. Humiditas, & ficcitas non funt qualitates adivae, 

j 4, Aer ex natura fua eft intenfe frigidus. 

j-f. Abfolutd gravis , 2. Polldque virtute elaftica. 

f6. Praeter aerem craftiorem admittenda eft aura aetherea. 

J7» Gravitas praeter impetum innatum deorfum non dicit qualitatem 
diftindam. 

S 8« Levitas non eft prsecise negatio gravitatis» 

f?, Mo- 



Motus localis confidit in fuceefliva prsefentia eofpotis mobilis in pfa* 
ribus locis immediatis ad exigentiam principii intrinfeei. 

60. Rarefadtio cft major extenfio,quae fit per intrufionem Corpufculorum, 

61. Elementa gravidant in loco proprio, 

62. Vacuum naturaliter dari non poteft* a* Metaphyflcam illius impoP 

fibilitatem male negavit Cartefius. 

6'j. Solus aer eft caufa experimentorum , quas alias in metum vacui re- 
fundi fblent. 

64, Elementa manent formaliter in mixtis-. 

De Anima , 

Partes fluidae , ut fanguis , lac&e, non informantur ab anima, 

66, Animae brutorum perferorum funt indivifibiles. 

67. Non item anim£ plantarum , aut brutorum imperfe&orum, 

62 , In anima divifibili parces funt homogeneas, 

69, Nec in corde, nec in hepate fit hasmatofis. 

70, Per corpus animalis datur fanguinis circuitus* 

71, In generatione animalium una non fuccedit alteri* 

jz. Male dixit Cartefius fenfationem meram efle paiTionem * cum fit 
adtio, qua experimentaliter percipitur obje&um. 

73 , Ad fenfus externos non pertingunt ullas fpecies intentionales. 

74, Neque fenfatio externa communicatur fenfui interno per fpecies. 

7f t Vifio ocularis fit in retina. 2. Ex qua non emittuntur radi) in objedlu, 

7 6, Lumen non confiftit in effluvio CQrpufcuIorum. 2* Nec in motu cor- 

poris luminofl impellentis aethcrem. 

77, Nulli colores. 

78, Nec fpecies vifivas diftmguuntur a lumine modificato, 

75, Sonus efl impetus aeris diffufi usque ad membranam cochleas auri- 

cularis, 

80. Odor non efl qualitas fimplex. 2. Nec propagatur per fpecies. 

81 . Obje&um guftus fit ex quantitate certa ratione modificata, 

$2. Qualitates tam ©rgano intrinfecas , quam extrinfecas funt obje&um 
taftus, 

g$* Organum fensfls interni nec eft cor f nec glandula pinealis , aut ali* 
fubftantia cerebri, fed plexus retiformis, 

§4. Anima rationalis efl indivifibifis in partes integrantes , & fpiritualis, 
8f, Libera libertate indifferentia* 

Cujus adtibus non obefl prasfcientia Divina, 

87. Repugnat, ut caufe fecundas liberas prasdcterminentuf ad aflus liberos, 

88. Neque refpedfu cautarum neceflariarum admittimus hujusmodi de- 

terminationem, 

89. Prasdeterminare ad adtus malos non flat cum fandMtate Dei, 

90* Immortalitas anirnse rationalis demonftratione , etiam purb phyfica,, 
evincitur, 91, Ani- 



3i. Animae rationales non funt inaequales in perfe&ione fubftantiaU* 

92* Potentias inorganicae identificantur cum anima* 

De Mundo , & Cdlis. 

92* Mundus potuit exiflere ab aeterno. 

34. Poteft demonflratione phy fica everti motus terrs a Copcrnico affer*, 
tus* 

3y. Materia coelorum cft ejusdem fpecieicum materia corporum fublu- 
narium, 

9$, Forma eorum eft mixtum ex noftris elementis* 

97. Sunt ab intrinfeco corruptibiles. 

9S. Nonfolidi, fed liquidi* 

99* Moventur ab intelligentiis. 

Ex Metuphyfcei. 

100. Signa infallibilia diftindionis realis funt feparabilitas duorum quoad 

locum, vel tempus, & vera oppofitio producentis ad produdum. . 

101 . Gradus metaphyfici ejusdem entis non diflinguuntur inter fe ftrid& 

realiter. 

102. Non eft admittenda inter gradus ejusdem entis creati diftindio 

formalis ex natura rei. 

102* Nec diflindio virtualis intrinfeca, five Major* 

104* Nec extrinfeca , feu miner ; fed pur^ diftinguuntur ejusmodi gra- 
dus diftinftione formali rationis rationatse* 
loy* Exiftentia cau tfc prima demonftratur argumentis moralibus & 
phyffcis. 

i©6, Permiffo etiam aliquo proceffu in infinitum, 

107* Concurfus Dei immediatus in omnes effedus non poteft committi 
alteri enti fupplenti illius vices* 

108, Sola caufa prima determinat fecundas ad individuationem* 



o. A. M. 2?. G. 



f 1 f 




rr- 







THE GETTY CENTER 
LIBRARY