Skip to main content

Full text of "Pushtimargana Lekho."

See other formats


દાદ્ધાડુ' ઠુતસ સદ્‌ મધાંક-$ કુ 
#રકકાકાકાકછઇ###ાઇાઇઇ૪ઇ#### 


ભત્રાવદધર્મ પરાયળ ક. રાગ્છોડદાસ લૃન્દાવનદાસ 


મ 
ડે 
ફે 
ડે 













પટવારાના 
હો. 

*'111' ડે 
નામા ગેના લ ખો' ડે 
ડૂ ૪9.5 
ફે નુ” ૯૦ તરે 
ડે નત જી “01944 ઝે 
સેડ ત હ (5 ફે, 
જહ ન રૈ. 
“ડે 
ડે 
ડે 
સે 
અન પ્રવ કઃ 7 સ, ૧૯૪૪ ડ્ર 
# ર પ સે 
ફસત ર્‌,૧ ૮-૦ સડ 
ર્ર 
પે 


બી. ગદ્ધાકેતસ મદ્‌ - અમદાવાદ 
3% ૯% “«૪##₹અઅ અઅઅ ##નદ્ર 


ક. 
શ્રી શુદ સ સસરો સે ૬૯૪૪ માં પ્રકઢ કર" 
જ ધારેલાં પુસ્તકો 


૧: ને --સતાતન હિંદુ સ્ષની ખૂબીએ અને વિશેષે કરીને 

 શ્રીમદૂ વલ્લભાચાર્ય જના શુદ્ધાદ્દત માર્ગ નુ સ્વરૂપ સમજવતે। રસ" 

શ્ય વાર્તાલાપ મે ભાગમાં, લેખક : શ્રી. મો. વિ. ગાંધી 

ખ્ય રૈ. ૧૦૦૦) ન 

ફે જીકાગધવાર્ષ પ્રકરણુ સ્ક'ધ ૨-૨૬--અતુવાદક શ્રી. કેશવરામ * 
,૦૦) 


વન. 


પક 'હતાઇત ૩૦% પઝાહક-ર૪-૬૫૦૪૦30:1.%704*4મભ#ઉત 003: કજળ ભઇ 4૫૭૦૮૮૮ હા00 રકમવતમમ#ાગપલ#મ ૧/૫0 09૫ના ારળલપાવ માસા હર?1 7) (૫૪ (હ ' ર૪ ઝમ.) 71૪૨6 % ૮૯૧૯૫૦૦ 4-૦ ૧૪/૪૪ 779%. ૩% 1ળપ/ત૧૯,-) ૦૮ ૦%. થ./ઝાઇ ઇન 219 70400875: જર 07/ ૧૭૬૦૧૦૪”. 





57 
મઝસત વિરાવીઇ સંચા ન 

| મગર ૪ પસદ શિસાથ ક 
ર છે ! ર ળું ૦ ૦) 
ઝતજમાજ રે ઢ૬ હિ જ્મિસ ૬-#.--«૦ | જુર 
સ્ટિમ્09/ન| લપ્ઝે ના! 
ગ્રથનામ હૈ કિ કી 
. માવો 
ર જ જ ક ન રૃ મ હિ. , ર 
તજ / અ ર ફે : ર્‌ જ્‌ (૦ ૦). 
__પ#ન્સઇ ૬7 કમળ. પ૯ ૯૮૦૧૯૧ હા? (૪.૨, પતાકા ર0૭ કળાય 1૫0ામ-સમાઇક સા ૦૯૮૬ પર: ત ૧૪૩૪૯૧૪. ૪70046. (પ૧ દ (7૪ &*19%%.7 રતા? (પટી, #"મેપ્તા 7ર મતી ૪૪૬૫૦૩૫, :- ૬/૪8 આ. 9403 કઇ). તોની જ 


 ખ્ચ રૂ, પ૮ ૦) 

, શ્રોમદ્‌-ભાગવત રહસ્ય અનેક ભાગોમાંઃ-શ્રી સુખોાધિતીજી 
ઉપરથી વાયુ વાર્તાલાપ માટેઃ-લેખક શ્રો. જે. ગે. ચાહ. 
' બચ દરેક ભાગના ર્‌ 2૫૦) 
ઉપરનાં પૃસ્તકો પૈદી પ માતા પ્રકાશન માટે નાણાંતી મદદ 
. ળી છે. બાકીનાં પુસ્તક્રો માટે જેડ જણાવ્યા પ્રમાળુની મદદ 


ખ્રીચોપીગનવણમાય નમ : 


શ લછમાસાર્યચરળવમજેગ્યો તમ : 
શુદ્ઠાટ્રેતસસદ્‌ ગ્રથાંક-૬ 
સે ###૪ઇ ઇક ઇઈઇઇઇઈઇઇઇઇઇકક 
ભગવદ્ધર્મ'પરાયણુ શ્રી. રણુછોડદાસ લૃન્દાવનદાસ ડે 
પટવારીના ડે 


તં 


[હ 


શૈ 
'પુષ્ટિમાગના લેખો' 





ઈ 


ષ્સ્ડે 

ડે 

ડે 

ડડ 

હે આગ્રત્તિ ૧ પ્રત ૬૦૦ ઈ. સ. ૧૯૪૪ 
ડ્ર ડ'સત ટ્રેન ૧-૮-૨૦ 


###############ઇઇઇઇઇઇ#####ઇ######## 


દ્ર 


શ્રી. શદ્ધાદ્દેતસ'સદૂ - અમદાવાદ 
##ટ#કટ#%### કકક કક #છો 


ત્ર 


# 


####### 


સે 


હ ઝટ 
અન 
હ અપ્રદાવાટ દ 
ર્ન શન 


ગૂજરાતી કોૉપીરાઈટ-સંગ્ર 
ત્ર્ર ઝો ક ઝત 


'ભગવદ્દધર્મ પરાયણુ શ્રીયુત રણુછોડદાસ જૃન્‍્દાવનદાસ 
પટવારીનો અલપ પરિચય. 





પટવારીજીના વડીલે! ચુજરાતમાં સુસલમાતોનું અને પેશ્વાનું 
શ્‌ાજ્ય હતું ત્યારે પણુ ધધુકા ફસ્બાનું રેવન્યુ કામ કરતા હતા તેયો :૨ . 
'તેમતી અટક ષટવારીની છે. 


પટવારીજના દાંદા વલ્લભ્રદાસે પણુ રેવન્યુ ખાતાતુ' કામ થોડા 
વર્ષ ક્યું. સ'વત ૧૮૯૫માં સાયલાના કારભારી તરીકે તેમની 
નિમણુંક થઇ. ૭૩ વર્ષ'તુ' આયુષ્ય ભોગવ્યું, તે દરમ્યાન લીંબડી, 
પાલીતાણા! અને રાજકોટના કારભારી પણુ હતા. સ'વત્‌ ૧૯૨૦માં 
'તે વખતે રેલ્વેનુ' સાધન નહિ હોવાથી, ગાડા માર્ગે યાત્રાએ કરી. 
ગમેક વષ' ખાદ પોતાના વતન ધ'ધુકા આવ્યા. નિવૃત્તિ સાર્ગનુ 
"સેવન કરવાનો ૬૯ નિશ્ચય કર્યા. પટવારી કુડુ'બના માથે શ્રી લાલજીનુ' 
"સ્વરૂપ વર્ષો થયાં ખીરાજે છે. આ સ્વરૂપની વલ્લભદાસ સેવા 
કેરૃતા, અતે બપોરે શ્રીજાગવતતુ શ્રવણુ કરતા. તેએ સ'વત્‌ ૧૯૨૬ 
માં પ્રભુચરણુ પામ્યા, તે વખતે રણછોડદાસ પટવારીનું' વય ૭ 
"વર્ષનુ હતું, 

વલ્લભદાસને ચાર પુત્રો હતા. વિઠડ્લદાસ, ૬'દાવનદાસ, જસ- 
રાજભાઈ અને શ્ષામળદાસ. જસરાજભાઈ વ્યાપારમાં જ યોજ્યા. 
'બન  ત્રણુ ભાઇએ અનેક સ્ટેટમાં કારશ્ારી હતા અતે વષો સુધી 
સ્થાનિક કરોટ'ના મેમ્બર પષ્યુ હતા. પટવારી વનરાવનદાસ સાયલા, 
ચૂડા, લખતર, બજાણા ને માળીઆના ધણા વર્ષ સુધી કારભાર 
“હેતા. તેમણે ૧૦૫ વર્ષ'તુ' આયુષ્ય ભોગળ્યું. છેલ્લા ૧૦૫ વર્ષમાં આ 


૩ 


કુટુ'બના ૧૫ પુરુષોએ કાઠિયાવાડના અને ગુજરાતના આચ્ચરે પ'દર્‌ 
દેશી રાજ્યોમાં દિવાન અને કારભારી તરીકેનો હોદ્દો ભોગગ્યો. 


શ્રો. રણુછ્ઠોડદાસ પટવારીજનાો જન્મ સ'વત્‌ ૧૯૨૦ ના શ્રાવણુ 
માસમાં થચે। હતો. આ કુટુબ અડાલન્ન વીસા મે જ્તાતિનુ' છે, 
આ સ્ાતિનાં ધધુકામાં આશ્રે ૫૫૦ કુટુખે। છે, તેમાંના ફકત પાંચ 
કુટુએા શ્રી ગોકુલનાથજીના સેવકે! છે. ખાકૌના તમામ કાંકરેલીની 
ગાદીના સેવકો છે. તેઓની જાવના હજુ સુધી એવી છે કે કાંકરે- 
લીની ગાદીના મહારાજશ્રી પાસે શ્વરણુ અતે ભ્રહ્મ સ'બ'ધતે। ઉપદેશ 
લેવો, ધધુકામાં પુષ્ટિમાર્ગ ની વષો થયાં હવેલી છે. શ્રીશ્યામસ્વરૂપ 
ખરાને છે. ધધુકાથી સાત માઇલ દૂર તગડી ગામ છે, ત્યાં શ્રો 
વલ્લભાચાયજની ખેઠેક છે. સ્થળ બ્રણુંજ રમણીય છે. સેવાનો પ્રબધ 
પણુ ધણે। સાર। છે. નજીકમાં હોવાથી દર એકાદશીના રોજ ધધુ- 
કાના સે'કડે। વેષ્ણુવા તગડી દશા'નાથે ભય છે. 


શ્રો. પટવારીજએ ધ'ુકાની ધૂલિ નિશાળમાં શિક્ષષુ શાર્‌ કર્યું, 
તેમનુ' આઠ વર્ષ તુ' વય હતુ' ત્યારે પટવારી શામળદાસ ચૂડાના કારભારી 
હતા. તેમની સાથે રહો, ગુજરાતી ચે।થા ધોરણુ સુધીનો! અભ્યાસ 
કયો, અંગ્રેજી પહેલા ધેારણુથી ત્રોન્ન ધેરરણુ યુધીને। અભ્યાસ ભ્રાવ- 
નગરમાં ક્યો. તે વખતે ત્યાં શ્રો. પટવારીજની કમીશન એજન્ટની દુકાન 
હતી. ૧ઢ વ્ષ'તુ' વય હતું ત્યારે શ્રો. પટવારીજનુ' લગ્ન થયું. ચોથા 
ધોરણુથી મેઢ્રીક સુધીનો અભ્યાસ શાજ્કોટમાં તેમના કાકા શ્રામળ- 
દાસભાઈની સાથે રહી કર્યો. મેદ્રિકના કલાસમાં સર પ્રભારા'કર્‌ 
પટ્ટજ્ી તેમના સહાધ્યાયી હતા. બતે એકજ વર્ષમાં મેટ્રિકમાં પાસ 
ચયા. પટ્ણીજ તુરત નેકરીમાં નેડાયા. શ્રો. પટવારીજીએ મુંગઈમાં 
ઝએેલષ્દીન્સ્ટન કરેલેજમાં બી. એ. સુધીનો અભ્યાસ કર્યો. આશરે ખે 
વર્ષ કોલેજનો હોસ્ટેલમાં રણા. તે વખતે પષ્યુ ધણા ખરા વિદાન 
થીંએ। વર્ણુધર્મતુ' પાલન કરતા નહોતા. તેમ છતાં શ્રી. પટવારીજીએ 


૪ 


કેટલીક અગવડેા ભોગવી તેતું પાલન કર્યું હતું. મોરબીના 
મહુમ નરેહ્ઞ સર વાધજએ શ્રી. પટવારીજીને કહ્યું ક “ બારીસ્ટરને। 
અભ્યાસ કરવા વિલાયત જાએ તો રાજ્ય તરફથી સ્કાલરશ્રીપ 
આવવામાં આવશે.” કો. પટવારીજીએ આભાર સાથે કહ્યુ' કે-“ વિલા- 
યૃતમાં મારી ધામિક ભ્રાવનાઓનુ' પાલન થઇ શકે નહિ. સ્વધમ'ને। 
ત્યાગ કરી લૌકિક ઉન્નતિ ઈચ્છતે। નથી.” સતે ૧૮૮૬-૯૦ માં 
એલ. એલ. બી. ની પરીક્ષા પસાર કરી. થીટિશ ઈન્ડિયામાં રહી, 
વકીલાતનો! ધધો કરતા નિશ્રય કર્યો. અમદાવાદ પસ'દ થ્યું. ત્યાં છ . 
વર્ષ સુધી વકોલાતતુ' કામ કર્યું. સને ૧૮૯૫માં કચ્છ મે!રબી કમી- 
શન કેસમાં મોરબી તરફથી તેમને રેકવામાં આવ્યા. કેસ બે અહી 
વરસ ચાલવાને! હતો, તેથી સ્થળાંતર કરવું પડયું અને રાજકોટમાં 
રહેઠોયુ રાખ્યું. કેસમાં ઠરાવ મેરબોના લાભમાં થયે।. કચ્છે અપીલ 
કરી, પણુ કમિશ્નરને ઠરાવ કાયમ રલ્રો. આ કેસ પૂરો થયા બાદ 
પાલીતાણાના તે વખતના નામદાર ઠોકર સાહેખે વકીલાત કરવાની 
છૂટ સાથે માસિક ર્‌. ૭૫૦) ના પગારયથો સલાહકાર તરોકે નીમ- 
ણુંક કરી. 

સને ૧૯૦૧માં પાલણુપુરના ચીફ મીતીસ્ટરતી જગા ખાલી 
પડવાથી નામદાર નવાબ સાહેબે તે જ્ગ્યાએ શ્રી. પટવારીજતી નિમણુક 
કરી. શ્રી. પટવારીજીતી જેવી ધામિ'ક જ્નાવના તેવીજ નામદાર નવાબ 
સાહેબની પણુ હોવાથી, આ સ્થળ પટવારીજીતે અતુકુળ પડયું. નામન 
દાર નવાખ સાહેબ તુલસી કૃત રામાયષ્યુના ઉ અભ્યાસી હતા. તયા 
સ'ગીતતેો શેખ ધરાવતા હતા. અણ સખાઓ ના પદતું રહસ્ય પણુ 
સમજતા. ૬૨ વષે' ઉચ્ચ કોટિના અનેક કીત'નકારોા પાલણુપુર આવતા. 
નામદાર નવાભ સાહેબ તેમનું યોગ્ય સન્‍માન કરતા. હિન્દુ ધમ માટે 
તેમને ધણું માન હતું. સવારમાં ખે મણુ જુવાર કખૂતરે।ને નખાવી, 
હોકાને સ્પ્શ' કરતા. ભોજન કરતાં પહેલાં રોજ ૨૦] વીદ્ન રૂપીઆનું દાન 
સાધુઓને તયા ફકીરાતે આપતા. ત્રો. પટવારીજી પાલખુપુરમાં ૧૧ :વર્ષ' 


પ્‌ 


રહ્યા તે દરમ્યાન નામદાર નવાબ સાહેબતી અને અમદાવાદના કેટ- 
લાક વૈષ્ણુવ ઝૃઘસ્થોની મદદથી મકાન ખરીદ કરી, તેમાં શ્રી દારકા” 
ધીશનું સ્વરૂપ પધરાવ્યુ નેગ ભોગના ખર્ચ સારે ત્યારથી અત્યાર 
સુધી દર વષે પાલણુપુર ૨1ન્ય તરફથી અમુક રકમ મળે છે. તે અર- 
શ્રામાં કાંકરાલીના મહારાજ શ્રીબાલકૃષ્મુલાલજી પાલણપુર પધાર્યા, 
નામદાર નવાબ સાહેબ તરફથી ભવ્ય સત્કાર કરવામાં આવ્યો હતે. 
મહારાજશ્રીએ પોતે શ્રી પટવારીજી પાસે એવા ઉદ્દમગારે। કાઢયા કે-“આવું 
માન ઉદેપુરમાં પણુ અમને કદી મળ્યું નથી દીવાનમીરીની શ્વરૂઆતમાં 
જ નામદાર નવાબ સાહેબ જેવા નરેશાની દેખરેખ તીચે રાજ્ય અને 
પ્રનનતી યથાશક્તિ સેવા બન્નવવાની તક મળી તેના માટરે પ્રો. પટવારીજી 
અત્યારે પણુ પોતાનું અહોભાગ્ય માને છે. 

ગાંડલના દિવાન મણીભાઈ ૧૯૧૨માં ગુજરી જવાથી, તે જગ્યા 
ખાલી પડી. ગાંડલ નરૈશે શ્રી પટવારીજને પસ'દ કરી, દિવાતપદ આપ્યું. 
૧૯૨૨ સુધી લાંના દીવાન હતા મેરખી નરેશ સર વાધજને] સ્વર્ગ- 
વાસ થયા ખાદ હાલના મે।રખીના નામદાર મહારાન્ન સાડેખે દિવાન 
તરીકે નિમણુક કરી. સને ૧૯૨૬માં ૬૩ વર્ષની વયે ર1જનામુ' 
આપી મુકત થયા. ત્યારબાદ, અત્યારે સુધી, તેએ। રાજ્કોટમાં રહે છે. 

દિવાનગીરીતે। ખોને છતાં, સને ૧૯૦૫થી અત્યાર સુધી શ્રી. 
પટવારીજગ્ોે અનેક દિશાઓમાં સપ્રદાયનતી અમુલ્ય સેવા કરી છે. 
અખિલ હિન્દ વલ્લભીય પરિષદનું પહેલું અધિવેશન ૧૯૦૫માં વડે।- 
દરામાં થયુ. તેનું અધ્યક્ષસ્થાન શ્રો. પટવારીજીને આપવામાં આવ્યુ. 

ત્યારબાદ પરિષદ અતેક સ્યળે ભરવામાં આવી. દરેક પ્રસગે શ્રી. 
પટવારીજીએ હાજરી આપી, ખ'ત અને ઉત્સાહુથી ભ્નાગ લીધો. પરિ- 
ષામ એ આવ્યું કે છેલ્લા 2૮ વર્ષમાં તેમણે અનેક પુસ્તકો ૭પાવ્યાં, 
અનેક લેખા અને ભાષણ, દ્વારા પુટ્િમાર્ગના ઉચ્ચ સિહ્ધાન્તા અને 
તેના ઉચ્ચ ઉપદેશ્નુ [સચન સમાજમાં કર્યું. ગે!સ્વામિ બાળકોમાં 
પોરબ'દરતા નિસ લીલાસ્થ ગેસ્વામિ શ્રી ૧૦૮ શ્રોજવણુલાલ્જી 


દદ 


મહારાજ શ્રરુઆતથીજ પરિષદમાં ભાગ લેતા. નડીઆદના મહારાજ 
શ્રી અનિસ્&્ લાલજીએ પણુ અમુક વર્ષો સુધી રસ લીધે! હતો. સ પ્રદાયના 
"ટલાક ગેોસ્વામિ બાલકો, અસુક પ'ડિતો અને સ'ખ્યાબ'ધ વેશ્ય 
સાક્ષર કટિબદ્ધ યઈ, નામ સેવાપરાયણુ રહ્યા. શ્રી. પટવારીજી પાલણુ- 
પુરના ચીફ મીનીરટર હતા તે દરમ્યાન “પુષ્ટિમાર્ગ સિદ્ધાંત ભાગ ૧. 
લખ્યો અને છપાબ્યો. ગોંડલના દીવાન હતા તે દરમ્યાન ભાગ ખીન્ને 
લખ્યો અને છપાવ્યાો. મોરખીતા દીવાન હતા તે દરમ્યાન ભાગ ત્રોજને 
લખ્યો અને છપાવ્યો. આ ત્રણુ ગ્રથે! ઉપરાંત “રાધાકૃષ્ણુ તત્ત્વ, વગેરે 
અનેક ગ્રથા તેમણે ૭પાવ્યા છે. છેલ્લા ૩૭ વર્ષમાં જૂદા જૂદા સ્થળે 
શ્રી. પટવારીજએ હિન્દુ ધર્મ'ના અને પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંતો ઉપર્‌ અત્યાર 
સુધી લગભગ ૯૦ ન્નાષણા આપ્યાં હશે. કેટલાકતેો સાર એ વખતના 
છાપાઓમાં પ્રકટ થયે! હતો. તેમના અનેક લેખો છાપાએ। અને માસિ- 
કામાં પ્રગટ થયાં છે. એકજ પુસ્તકમાં તે છપાવવામાં આવે તે। આશરે 
૬૦૦ પાનાનું પુસ્તક થાય, કાગળે ધષ્માં માંધા હોવાથી અમુક લેખા 
પસ'દ કરી, શુદ્ધાદેત સ'સદ તરફથી આ પુસ્તકમાં છપાવવામાં આજ્કા 
છે. લેખા એવા છે ક હરકોઈ પ્રામાણિક જીત્તાસુ ખુલ્લા મનથી વાંચે 
તો સ'પ્રદાયના ઉચ્ચ સિદ્ધાંતોનો તેતે ખ્યાલ આવે. 

આ લેખો શ્રો. પટવારીજના બહોળા વાંચનતે। પૂરાવે। છે. ભગવાન 
પ્રત્યેની તેમની દીનતાતું લેખોમાં દાન થાય છે. વકીલ હોવાથી, 
દલીલ કરવાની તેમતી શ્રક્તિનું લેખો વાંચવાથી ભાન યાય છે. 
સામા પક્ષના ગ્રથોને ઉડા અભ્યાસ કર્યા વિના તે પક્ષના સિહ્ધાં- 
તોનું ખ'ડન ન કર્યું તે ત્રો. પટવારીતું સત્ર છે. તેમતી પ્રકૃતિ શાંત છે, 
સાત્ત્વિક છે, પરતુ કોઈ સપ્રદાયતી નિન્દ્દા કરે તા તેમનું લોહી ગરમ 
થઈ જાય છે. જ્યારે શ્રૌમાધવાતીર્થ શ'કરાચાયે સપ્રદાયની સામે 
ગ'દા આક્ષેપો કર્યા ત્યારે પટવારીજીએ કટિબદ્ધ થઈ, સપ્રદાય તરફથી 
લેખો અને મ્રથે દારા યુદ્ધ ક્યું” હતું. છેવટ સ પ્રદાયનેો વિજય થયે 
હતો. અને શ્રી. પટવારીજીનું જીવન સફળ થયુ. 


વં 


શ્રીનાથજીની કમીટીના મેમ્બર તરીકે અતે શ્રીનાથજના 
હાઈકાર્ટથી નીમાએલા ગાડી'યન તરીકે છેલ્લા ૧૦ વર્ષમાં જેટલી 


અને કેવી સેવા કરી છે એ તે ધણા ખરાને વિદ્તિ છે, તેથી આ સ્થળે 
વિસ્તારથી લખવાની જરૂર નથી. 


શ્રો. પટવારીજીનું વય ૮૦ વર્ષનું છે. બ'ને આંખમાં કાળા મોતી- 
યાથી ઝાંખ જણાય છે, પરતુ પ્રજ્નુ કૃપાથી શ્રારીરિક સ્યિતિ એવી 
છે ક શ્રીનાથજીના અને સ'પ્રદાયના કામ માટે નાથદ્દારા અને ઉદય- 
પુર સુધી મુસાફરી કરે છે, કલાક દે કલાક ઉભ્ના રહો, સપપ્રદાયના 


સિદ્ધાંતા ઉપર વ્યાખ્યાનો આપે છે. છેલ્લા આસે। માસ અને કાતિક 
માસમાં દોઢ માસ રહી, ત્રણુ ભાષણો! આપ્યાં હતાં. 


શ્રી. પટવારીજીનાં પત્તી ભગવત્સેવા પરાયણુ હતાં, સ્વય'પાકી હતાં, 
શ્રીદ્દારકાધીશ્રનું ચિત્ર સ્વરૂપ તેમના માથે ખીરાજવું હતું. થીઠાકેરજીને 
ભોગ ધરી, પ્રસાદ લેતાં. કુવાનું જ જળ વાપરતાં. શ્રીભાગવતનેો 
પાઠ આઠ કે દસ વખત તેમણે કર્યો હશે. શ્રો. પટવારીજી કહે છે કે- 
“મારામાં જે કાંઈ ધાર્મિક ભાવના છે તે તેમતે આભારી છે.” 


તેના ઉપદેશથી ૧૯૦૧ની સાલથી શ્રી. પટવારીએ બરફ સોડા અને 
લેમાનેડનો પણુ ત્યાગ કર્યા છે. 


આ ચ્રથના પ્રકાશન કાર્યમાં શ્રી. પટવારીજીએ સ'સદ્તે ર્‌. 
૪૫૦)ની મદદ એવી શરતે આપી છે કે ૩૦૦ પ્રતો સ'સદે ભેટમાં 
લાઇફ મેમ્બરેને આપવી, અને 2૦૦ તેમને આપવી. આ માટરે સ'સદ 
તરફથી દું તેમતા આભાર માનું છું. આ કામમાં રા. મોહનલાલ 
વિટ્લદાસ ગાંધી, ૨1. પૂનમચ'૬ મગનલાલ દેશી, શ્રો. લલ્લુભાઇ 
૭ગનલાલ દેશ્ચાઈ તયા શ્રી. પટવારીજતા ચિર'જવી ર1. પરમાન દદાસ 
પટવારી જેએ પણુ સાંપ્રદાયિક સાહિત્યમાં ખૂબ રસ લે છે તેમનો 
અહિ' આભાર માનુ છું. 


વસ'તપ'ચમી. જેઠાલાલ ગો. શાહુ 
સ. ર૦૦૦ મત્તી. સુહ્ાદેત સ'સદ 
અમદાવાદ અમદાવાદ? 


અશુદ્ધિ 

ચંટ્બ્યાલ 

ભેદ દૃષ્િ 

તેજે 

દૃહતેરા। 

પધારે 

લભ્યર્‌ 

પ્રવાણુ 

પ્રાણુ ઈદ્રિયા મનાવિક 


શુદ્ધિપત્રક 


શુદ્ધિ પ્રષ્ઠ 
ચઢ કહ્યા ૧ 
અભેદ દૃષ્રિ પ 
છટે? ૮ 
દૃહતર્‌। ૧૧ 
વધારે ૧૧ 
લભ્ય ૧૩ 
મવાહ ૧૪ 


લાઈન રહી ગણ છે. 
અચવા-આ વાંચવાજ 


ન ભોઈએ. ૧૯ 
3% ધારણા ધારણુ 23૩ 
% સે'કડાં સેકડો જર 
સ'સારાસઠત સ'સારાકિત ૪૪ 
જેડતાં જોડવા ૪પ 
આપતો આપતા ૪૭' 
મમના મમતા ૪૭ 
» અજુનને અજુનને ૪૯ 
સ્થરખુહ્ધિ સ્યિરખુદ્ધિ ૫૦ 
અન્ય ભાવ હતો અને તેમને! 1». (ન શેઈએ) ૫૧ 
ઞ્રિવટઃ વિષ: ૫૧ 
મૃ મૃત્યુ પ્‌૧ૃ 
સર્વાન્દ સવ*ત્ર ? પદ 
ન હોમ ન હેય તો પ૭ 
મારે માટે ૫૮ 


જપ્‌ 
૨પ 
૨૧ 


દ્રિ 


ર૧ 
૨૨ 
૧૩ 
કૃવ્‌ 
૧૬ 


૧૭ 


અશુદ્ધ 
પ્રાપ્તિમાંના જેવા 
થવાથી 
ઝાડના 
ફ્્યા 
ડુર્ગય્ય 
કરીનેજ 


કવીર્‌ 
સવા 
૭૧ 
યયા 
મને તે 


મૂતસમા 
પાંચ 

સ 
કાલિકાલમાં 
ને 

જત્રયી 
અગાનુસાર 
જેને 
અવ્યવસ્થા 
બ્રહ્માને 
વાયુદેવને 
શને 
વર્ચત્તિ 


લ 


શુદ્ધિ પૃષ્ઠ લાઇન 
ગ્રાપ્તિમાં ૫૯ ૨૧ 
ચવાની પદ ર્‌૭ 
ઝેડનાં ૬૦ ી ૧૫ 
વુરત્યચા ન. દ 
કુ્ગચા ૬૪ દ 
ધરીતેજ દહ ૧૪ 
કૅેરેવી ? ૭ ક 
સેવા ૭૧ જ 
છરે પૃષ્ઠ ખોટું નોંધાયુ છે. 
તથા ૭પ ૨૫ 
(1ઝે. ન નેઈએ) ૮૫ પ 
મૂતલમે ૮૯ 
વાંચસે। ૯૪ 
સરુ ૧૦૦ ૮ 
કલિકાલમાં ૧૦૨ ર૧ 
તે ૧૦૫ રપ 
મેત્રેયે ૧૧૨ ૧૩ 
ખાસાનુસાર્‌ ૧૧૨ નને 
જેવે। ૧૩૩ ય્‌ 
અવ્વવસ્યા ૧૧૪ ૧૬ 
થહાને ૧૨૦ ૮ 
વાયુને ૧૨૩ 
અને ૧૨૫ ઢ 
પગાલ ૧૨૫ ૩ 


અસુદ્ધિ 
કૅ 
મનશતાન્‌ 
છે છે 
તત્યાં 

બત્ય 
વિરૃદ્ધ 
ઘ્યહ્માને 
મનતાઝવીચો 
કદી 
જત્તાસુઓને 
આમની 
તેમાં છતાં 
હે૦ 

સમોાબ 
સાતિઓના 
ઉહ્દવોને 
પ્રાહાકલપ 
દુઃખજ પણુ 
નવે 

ત્ચેવ 

કહી શકે નહિ 
લીધ 


૧ 


શુદ્ધિ પૃષ્ઠુ 
10. (ન નનેઇએ) ૧૨ ૬ 
મનસાવાન્‌ ૧૨૭ 
છે. તે ૧૨૭ 
ત્તિત્ચ ૧૨૮ 
ભ્રૃત્ય ૧2૧ 
વિરૂદ્ધ છે કે ૧૨૨ 
બ્રહ્માને ૧૩૩ 
સનસોઝવીયો ૧૩૪ 
કેરી ૧૩૭ 
જત્તાસુએઓએવ૧૩૭ 
આપની વસે૧ 
તેમ હતાં ૧૪૧ 
૧૭૦ ૧૪૧ 
અમોબ ૧૪૮ 
સાનિઓના ૧૪૮ 
ઉદ્દઈરતે ૧૪૮ 
ખૃ્ાહાકલ્પમાં૧૫૧ 
દુઃખ પણુ ૧૫૨ 
આવો વ૧૫ઢ 
જ્રુત્યેત ૧૫૭ 
કેડો શ્રકે ૧૫૯ 
લીધે ૧૬૦ 


લાર્ઘન 
ર૨ 


૨૪ 
૧૯ 
૧૮ 


ટ્રેને 
ર૪ 
૧ર 
જ્૪ 
વટ 
૧ઢ 


૧૨ 
૧૪ 
૧૫ 
ર૧ 
૨૨ 


૧૧ 


પંઠવારી ૧વૃન્‍્દાવનદાસ વલ્લભદાસ 









૬ ન 
જ 


1.૧ ૬૫7૦ 
૧ રી શિ દ હે શિ. ,*!. 
મ "૧૫ “ઈ “મમ. ન 
* શ ૪ ન રી ન 
બન “૦ # "કન 
ક જ જ ૪.2 5. 
૧ 3" કજ ક.“ 4 ઠ ર 
ર ક. કાફે «95.5 ૪ * મ 
૫ ક જ અ 1 ૬ (8 દ 





ને જન્ય # ડિ 
7 9% કી ન 


જન્મ મં. ૧૮૮૨ ગાલાકવસ ગં. ૧૬૬૫ અષા 





] ટ જર મમ ॥ 
(૨૧૦ 
્ભાકેતમીમાંસા 


[ આ લેખ શ્રી. પટવારીજીએ “ પુછ્ઠિસુધા * શિમ પ ભક્તિ-ફલરૂપા, 
"પરા, અપરા, નિઃ સાધન, સાધન, નિગુ ણુ, સગુણા ભક્ત 7 એ શીર્ષક 
નીચે પ્રકટ કર્યો હતે. આ લેખમાં શ્રી. પટ્વારીજીએ શાંડીલ્યસૂત્ર, નારદસૂત્ર, 
ગીતા અને ભાગવતનાં પ્રમાણે। આપીને ભક્તિ ભ્રાષના એજ પ્રભુ પ્રાસિને 
શ્રેછ માર્ગ છે એ દર્શાવ્યું છે. જે. ગો. શાહ. ] 


થીમવમોવર્ષનાષીસ મોષિજાપ્રાળવછુમમ્‌ 
રાસત્રારારત વન્જે મગનાનન્ટ્છવ્યય 
સેવ્વેટાન્સસારં ચંવ્બ્યાત સેટ્નિવતેજ 
તછાપુરાળમૂષેન્યં શ્રીમટ્મામવતં અુમઃ || 
“ભક્તિ-પ્રેમ સેવામાર્ગના અતુયાયીએએ ભક્તિરાસ્તોનું અવકાશ 
લઈ હમેશાં મનન કરવું ન્નેઇએ.' ( નારદ ભક્તિ સૂત્ર ૭૬ ) ગમે. તેવી 
ઝૃહસ્થાશ્રમના અંગે લૌકિક પ્રભૃત્તિ હોય તે પણુ હર કોઇ મનુષ્ય 
ધારે તો રોજ કલાક બે કલાક તો અલોકિક ફલ પ્રાપ્ત કરવાના 
પુસષાર્થ કરવામાં કાઢી શકે. આ સસારમાં આપણે યુસાફર છીએ 
એવા ગ્રભુએ ઉદ્ધવતે આપેલા ઉચ્ચ ઉપદેશનું સદા સર્વદા આપણે 
સ્મરણુ શખીએ તો ખરા કત'વ્યની બાબતમાં ગાફલ રહેવાનો સ'ભવ 
ઓછો રહે. શાસ્ત્રોમાં અનેક પ્રકારના ધર્મો-કમેનું નિરૂપણુ કરવામાં 
આવ્યું છે. તેમાં અમુક ધર્મો-ભાગવત ધપર્મે।-કર્મા, છે. ભક્તિ 
શાસ્ત્રોમાં ભાગવત ધર્મોનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે અને તે 


ર્‌ 
પર્મોનું સ્મરણુ ૨ખી તેનું સેવન કરવાની વૈષ્ણુવોને આજ્ઞા કરવામાં 
આવી છે. ઉપર ટાંકેલ સૃત્રમાંજ સૃત્રકાર્‌ એવો ઉપદેશ કરે છે "8 
ભક્તિશાસ્્રોમાં જે ભાગવત પર્મા-કર્મા સાધને સેવવાનું કહેવામાં 
આવ્યું છે તેનું જવે સેવન કરવું. 

વળી સૂત્રકાર ગૌણી તથા પરાભક્તિનું સ્વરૂપ પ્રતિપાદન કરી 
એવાં સાધને સેવવા આજ્ઞા કરે છે ' પરિપકવ દશા પ્રાપ્ત થઇ ન 
હોય ત્યાં સુધી એટલે “કે પરા ભક્તિ પ્રાપ્ત ન થઇ હોય, ભક્તિના 
શિખર ઉપર પહોંચાયું ન હોય, પ્રભુમાં સ'પૂર્ણ્‌ પ્રેમ-વ્યસન સિદ્ધ 
થયો ન હોય ત્યાં સુધી ગૃહાદિકનો, લોક્રિકનો, ત્યાગ નહિ કરવાં 
પણુ પ્રભુમાં સપૂર્ણુ પ્રેમ પ્રાપ્ત કરવા જે જે સાધને 
શાસ્કારોએ બતાવ્યાં હેય તે કરવાં. (સત્ર ૬૨) અસિ 
સ્વરૂપ શ્રીવલ્લભપ્રભુએ પણુ “ ભક્તિવર્ધિતી ” નામના અપૂર્વ 
ગ્રથમાં તેવાજ પ્રકારને ઉપદેશ કરી આપણુતે એવી આગા કરી છે 
જ પ્રભુમાં સપૂણું પ્રેમ વ્યસન સિદ્ધ થયું ન હોય ત્યાં સુધી 
સ્વધર્મનું પાલન કરી ધરમાં રહી પૂ'ન તથા શ્રવણુ વગેરેનાં 
સાધને।નું સેવન કરી પ્રભુમાં ચિત્ત લગાડવું. તેવાં સાધનોથી પ્રભુમાં 
સ્નેહ થતાં લૌકિકમાં આસક્તિ નજ થશે અને સ્નેહ વધતાં વધતાં 
પ્રભુમાં આસક્તિ થશે ત્યારે ગૃહાદિક લૌકિકમાં અર્ચિ થઈ જશે. 
પુદ્ટિમાર્ગીય તમામ વૈષ્ણુવભાઈઓનું નિશાન ફ્લર્‌્પા-પરા-પુદ્ટિ- 
નિઃસાધન-નિર્ઝુણુ ભક્તિ-સેવા સપાદન કરવાનું હોવું જોઇએ. આવી 
ઉત્કૂણ ભક્તિ સસાર મે।ચક, સર્વ શક્તિમાન, દયાનિધિ રવતત-ત્ર 
પ્રભુની કૃપારૂપી સાધનથી જ વિરલ જવાતેજ પ્રાપ્ત કરવાના 
શાસ્ત્રોએ નિરૂપણુ કરેલ ભાગવત ધર્મોના સાધનોનું ગૃહસ્થાશ્રમમાં 
પણુ સદા સર્વદા સ્મર્ણુ રખી તેનું સેવન કરવાની આપણા જેવા 
વૈષ્ણુવાની કરજ છે. 

કેટલાક વૈષ્ણુવ ભાદ્ઓ તરક્થા પ્રસંગોપાત્ત એવા પ્રશ્નો 
પૃછ્વામાં આવે છે %ે ભક્તિ કેટલા પ્રકારની છે? ભકતો કેટલા 


ઝૈ 


જ 


પ્રકારના છે! કયી ભક્તિતે ઉત્તમ ફહી શકાય? ઉત્તમ ભક્તિના કેવાં 
“લક્ષણા હેય: તેવી ભક્તિ-પ્રાસ કરવાનાં કયાં મુખ્ય સાધને 
છ? શુદ્ધ પુષ્ટિભક્તિનું સ્વરૂપ કેવું છે ? રાજન અ'બરીષ કયી કોાટિનાં 
ભક્ત હતા? વ્રજ ગોપીઓને ઉત્તમ ભક્તની કકાટિમાં મુકવાનાં શાં 
કારણ! છે? ઉપાસના તથા ભક્તિમાં શે! ફેર છે? પૂન!્ન તથા 
સેવામાં શો તફાવત છે? આ તમામ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપણા 
સ'પ્રદાયના અતેક ગ્રન્થેમાંથી તથા “ પુષ્ટિ ભક્તિ સુધા ” નામના 
માસિકમાં લખાએલા ઉત્તમ લેખોમાંથી મળી આવે છે. તે ગ્રન્થે 
તથા લેખોનું સંસ્કાર પામેલી બુદ્ધિથી પ્રમાણિકપણે મનન કરવામાં 
આવે તો એક પણુ શ'કા માટે અવકાશ રહે તેમ નથી. પરતુ હાલના 
પ્રદૃત્તિના સમયમાં આ બાખતમાં વેપ્ણુવોમ|ં ધણુંજ અન્તાન ન્નેવામાં 
આવે છે. તેવા વેષ્ણુવ ભાઇએને માટે આ લેખ લખ્યો! છે. 
“સપ્રદાયના સાક્ષરો તથા પડિતોને માટે આ નથી. 


ઉપનિષદ્દો, શ્રીભગવદ્‌ગીતા, શ્રીભાગવત, નારદ ભકિ્તિસત્રો, 
શાંડિલ્ય સગો. અને સ'પ્રદાયના ગ્રન્થો એક રીતે આપણાં જૂના કાળનાં 
અલૌકિક વસ્તિ પત્રકો છે. હાલના સમયમાં સરકાર તરફથી લોકિક 
વસ્તિ પત્રકો કેવળ લૌકિક કાર્ય માટે કરવામાં આવે છે તેવાં વસ્તિ 
પત્રકો શાસ્ત્રકારા તથા આચાર્યશ્રોએએ નહિ કરતાં અલૌકિક 
દૃદિધી મનુષ્યોની ભિન્ન ભિન્ન પ્રકૃતિ, સચિ-આદતોનું નિરીક્ષણુ કરી 
અલૌકિક રીતિએ વસ્તિ પત્રક લેયા૨ કરી વેદ વિહિત યજ્ઞાદિક કમેર્નું 
તથા સાનતું અને જૂદા જૂદા પ્રકારતી ભક્તિનું સ્વરૂપ બતાવી, કયા 
માગે" જવાથી કેવું ફળ પ્રાપ્ત થાય તેનું નિરૂપણુ કરી ઉંચામાં ઉંચે- 
'મે।ક્ષથી પણુ અધિક ફળ પ્રાપ્ત કરવા, કયા રસ્તે જવું તે પ્રતિપાદન 
કરેલું છે. અને તે પ્રતિપાદન કરતાં ભક્તિના ખે મુખ્ય વિભાગ 
પાડવામાં આવ્યા છે. હલકા પ્રકાર્તી ભક્તિને “ ગોણી “' અપરા કહી 
છે. (નારદ ભક્તિ સત્ર ૫૬. ) ગોણી ભક્તિના પણુ ત્રણુ બ્રેદ છે. 


હ 


આ ત્રણ મુખ્ય ભેદ કયા તે સવાલ ઉદ્ધવે છે. તેને ઉત્તર શ્રીકપિલ 
દવે પોતાનાં માતુશ્રી દેવટ્તિને સિદ્ધપુર ક્ષેત્રમાં આપેલ ઉપદ્દેશમાંથી 
જ મળા આવે છે. 


નિર્ગુ ણુ પ્રકૃતિના ત્રણુ ચુણુ છે. સત્ત્વ, રજ: અતે તમઃ આ ત્રણે 
ગુણનું તથા ગુણાતીતની કક્ષાનું નિરૂપણુ ધણા વિસ્તારથી શ્રીમદ્‌- 
ભગવદ્ગીતા, ઉપનિષદો, શ્રી ભાગવત તથા સ'પ્રદાયના ગ્રન્થેમાં અનેક 
સ્થળે કરવામાં આવ્યું છે, ( ભા. ૧૧. ૧૩ અતે ૨પ મે! અધ્યાય, 
ગીતા અ. ૧૪) દેવદટ્ટતિએ શ્રીકાપલતે વિન'તિ કરી કે “હે પ્રભે! 
ભક્તિ યોગને માર્ગ મતે વિસ્તારથી કહો.” 


કૅપિલ દેવદ્દિને આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં ઉપદેશ કરે છે કે, 
મનુષ્યોના સ્વભાવ ભિન્ન ભિન્ન છે. કેટલાકમાં સત્ત્વગુણુ વધારે 
હોય છે કેટલાકમાં રજનેગુણુ વધારે હોય છે અતે કેટલાકમાં તમો 
ગુણુ વધારે હોય છે. સ્વભાવની ભિન્નતાથી સોતે। પ્રભુમાં એક 
સરખે! ભાવ ન્નેવામાં આવતે! નથી. ભાવ પણુ સ્વભાવ કે પ્રફિતના 
ગુણોને અનુસરતા નનેવામાં આવે છે. તેથી ભક્તિયોગ પણુ ઘણા 
પ્રકારનો છે. કેટલાક એવા મનુષ્યો ન્નેવામાં આવે છે, કે તેઓ 
પ્રભુમાં ભાવ રાખે છે પણુ તેમાં દભ તથા કાપટય ન્ેવામાં 
આવે છે. એટલું જ નહોં પણુ તેમનામાં ખીજએ। તરક 
દ્ેષ, ખીજએને પીડા કરવાના વિચારો અને ક્રોધ તથા ભેદભાવ 
નવામાં આવે છે. આવી ભક્તિ અને આવો ભાવ રાખનાર તામસ 
કહેવાય છે. તે ભક્તિ હલકા પ્રકારની “ગોણી ” સગુણુ ભક્તિમાં 
પણુ કનિષ્ છે. 


જટલાક એવા મનુષ્યો છે ક તેએ વિષયોની, યશની અને 
એશ્વ્યની ૪ચ્છા રખી ભેદભાવધી ભાવ રાખે છે. આવી 
ભક્તિ અને આવા ભકતો રાજસ ડહેૅવાય છે. તે ભક્તિ હલક 


પ્રકારની સગુણુ ભક્તિમાં મધ્યમ છે, કેટલાક એવા મનુષ્યો છે 
જેએ પાપો નાશ કરવાના હેતુથી કર્મો પ્રભુતે અર્પ ણુ કરી ભેદ દષિ 
રાખી ભાવ રાખે છે. આ ભક્તિ અને આવા ભકતજ સગુણુ સાત્તિક 
કહેવાય છે. ઉતરતા પ્રકારની ભક્તિમાં આ ઉત્તમ ભક્તિ છે. પરતુ 
નિર્ઝુ થુ મોક્ષની પણુ જેમાં ઇચ્છા નથી એવી નિષ્કામ અને અક્ષરા- 
તીત પુરૂષોત્તમ શ્રીકૃષ્યણુમાં અવિચ્છ્ન્ન પ્રેમરૂપા ઉત્તમ ભકિતનું 
સ્વસ્પ તો જુદુ'જ છે. આ ત્રણુ પ્રકારતી સગુણુ ભક્તિનું સ્વરૃપ 
પ્રભુએ પણુ ઉદ્દવતે ઉપદેશ દેતી વખતે બતાવ્યું છે. (ભા. ૧૧ અ. 
ર૪ અતે ૨૫) 


ઉપર જણાવેલી હકીકતથી જણાશે કે ગોણી ભક્તિ ત્રણુ ગુણુના 
ભેદથી ત્રણુ પ્રકારની છે. આ નારદ ભક્તિ સૃત્રનું નિરૂપણુ થયું. હવે 
તેજ સૂત્રમાં સૃત્રકાર કહે છે કે હલકા પ્રકારની ભક્તિના બીન્ન પણુ 
ત્રણુ ભેદ છે તે કયા? તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે ગીતામાં વર્ણુ વેલા 
ચાર ભક્તો પૈષ્ઠીના “ આત” “જિજ્ઞાસુ”? અતે “અર્થાથી ” 
(૭-૧૬) અને “સત્તાની માંથી પ્રભુતી અનન્ય ભક્તિ કરનાર 
સાતી ભક્ત શ્રેટ છે. 


જ્યારે આપણે દુઃખથી કે વ્યાધિથી પીડાતા હોઇએ છીએ ત્યારે 
તેમાંથી મુક્ત થવાના હેતુથી પ્રભુનું સ્મરણુ કરીએ છીએ, 
જ્રટલીક વખત દ્રવ્યાદિક સ'પાદન થાય તેવા હેતુથી સ્મરણુ કરીએ 
છીએ. યુદ્ધ વખતે વિજય મેળવાને પ્રભુતી પ્રાર્થના કરીએ છીએ. 
આ બધામાં આપણે પ્રભુતે સભારીએ છીએ, પણુ અમુક સ્વાર્થને લીધે 
આવા ઉદ્દેશથી પ્રભુનું સ્મરણુ કરનારા ભક્તોતે તથા તેમની ભક્તિને 
હેલકા પ્રકારનાં શાસ્ત્રો કહે છે. પ્રભુમાં પ્રેમ રાખવાને જવને! ધર્મ 
છે એમ માની મેક્ષતી પણુ ઈચ્છા રાખ્યા વિના પ્રભુમાં કદી ન 
તૂટે તેવા અવિચ્છ્ન્ન પ્રેમ રાખવે। તેજ પ્રેમ ઉત્તમ છે, તેજ ભક્તિ- 


૬ 


સેવા ઉત્તમ છે અને તેવોજ ભક્ત ઉત્તમ છે. 


દ 


ગોણી-અપરાભક્તિતું નિરૂપણુ કરતાં શાંડિલ્ય સૂત્રોમાં આવા 
ત્રેકારના પ્રેમને ત્રણુ પ્રકારને! હોવાનું કહે છે-સાસ્વિક, રાજસ અને 
તામસ શાસ્રોમાં કેટલેક ઠેકાણું ભક્તિથી અયુમાદિક સિહ્ધિએ પ્રામ 
થાય છે એમ લખ્યું છે. આવી સિદ્ધિઓ પ્રાત કરવાની ઈચ્છાથી કરેલી 
ભક્તિ સકામ છે. પરાભક્તિનું મુખ્ય લક્ષણુ નિષ્કામત્વ છે. અક્ષરાતીત 
પુસ્ષોત્તમતો ઉત્તમ ભક્ત મોક્ષની પણુ ઇચ્છા રાખતો નથી. ઉપર 
કહેલી સિદ્ધિએ પ્રાત થાય એવા હેતુથી કરેલી ભક્તિને શાંડિલ્ય ગૌણી 
કહે છે. પશ્ઞાભક્તિનું ફળ તો મે[ક્ષથી પણુ અધિક છે. પરાભક્તિ 
સિદ્ધ કરવાનાં કેટલાંક સાધને-ધર્મો શારમ્ોએ પ્રતિપાદન કર્ય છે. 
શ્રવણાદિક ભક્તિ કહેવાય છે, તેમ ભાગવત ધર્મ પણુ કહેવાય છે. 
જે સાધત ભક્તિથી ભક્તિના ઉંચામાં ઉંચે પગથીએ પહોંચાય તે 
ભક્તિતે સૂત્રકાર ગૌણી કહે છે. પ્રભુની વિભૂતિએની ઉપાસના કરવી 
તેને પરાભક્તિ કહી ન શકાય એવે। શાંડિલ્યતો સિદ્ધાંત છે. અક્ષરાતીત 
પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્યુમાંજ ઉત્યૃણ પ્રેમ ૨1'ખવો તેને જ શાંડિલ્ય પરાભક્તિ 
કહે છે, આ ઉત્તમ ભક્તિ અ'તઃકરણુ શુદ્ધ થયા પછી જ એટલે કે 
હદયના કામાદિક દોષ નજ થયા પછી પ્રાતત થઇ શકે છે. હૃદયમાં 
દોષ હોય ત્યાં સુધી પ્રભુ ભક્તને હૃદયમાં દશષન આપતા નથી તે! 
પછી બહાર પ્રગટ થઈ દર્શન કયાંથી જ આપે? ગૌણી ભક્તિ એટલે 
કે સાધન ભક્તિ. તે અતઃફરણુ શુદ્ધ કરવાતે માટે છે. તેજ સિદ્ધાંત 
શાંડિલ્યસૂત્ર ૫૯ માં પ્રતિપાદન ફરે છે. 

ગૌણી ભક્તિના સુખ્ય ત્રણુ ભેદ છે એ ઉપર કહી ગયા. પરતુ. 
તેના પેટા ભેદ તો ઘણુ છે. મનુષ્યોની પ્રકૃતિ, સ્વભાવ અને તેમની 
આદતોનું અવલોકન ફરતાં આપણુને પણુ જણાય છે કે કેટલાકમાં 
શુદ્ધ રજેગુણુ હોય છે, કેટલાકમાં શુદ્દ તમેોગુણુ હોય છે અને 
કેટલાકમાં શુદ્ધ સત્ત્વગુણુ હોય છે. કેટલાક મનુષ્યોમાં મિશ્રગુણે હોય 
છે. કોઈમાં સત્તતમુણુ એછે! હેય અને રજેગુણુ વા તમોગુણ ઓછે! 
હેય-આવી રીતે સ્ત્રભાવની ભિન્નતાતે લીધે સચુણુભક્તિના પણુ 


ષ્ટ 


શાસ્ત્રકારોએ ૮૧ વિભાગ પાડયા છે. ઉપાસક્રોનું નને વસ્તીપત્રક 
કરવાનું શાસ્્રકારાતે કહેત્રામાં આવે, તો! તેએ। પત્રકમાં ૮૧ 
આસન રાખે. 


સાધન ભક્તિ શાસ્ત્રોમાં અનેક પ્રકારની વર્ણુવી છે. પરાભક્તનું 


હ 


સ્વરૂપ અને તેનાં લક્ષણોનું નિરૂપણુ કર્યું. હવે સાધન ભક્તિ વિષે 


દવે કહીએ. 
પરા ભક્તિ 
પરાભક્તિનું સ્વરૂપ અને તેનાં લક્ષણોનું નિરૂપણુ કરતાં નાર૬ 
ભક્તિસૃત્રો વેષ્ણુવાને મનન કરવા લાયક સિદ્ધાંતોનું પ્રતિપાદન કરે 


છે. આ સિદ્ધાંતો સ્મરણમાં રહેશે તો સાંપ્રદાયિક સિદ્ધાંતો સમઝવામાં' 


સુગમ પડશે. 


નામ્દછએ ભક્તિસનો રચ્યાં છે. તે નારદ ભક્તિમૃત્રો કહેવાય 
છે. તેમાં સૃત્રકાર ઉપદેશે છે કે ગૌણી હલકા પ્રકારતી ભક્તિને 
ભક્તિ કહેવાય નહિ. તેવી ભક્તિથી મુક્તિ કે પ્રભુતી પ્રાપ્તિ યતી 
નથી. જે ભકિતથી ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત થાય તેજ ભક્તિ છે. કેટલાક" 
કહે છે કે ભકિત પ્રેમ રૂપા છે. ભકિતની સૂત્રકારતી વ્યાખ્યા તોઃ 


એવી છે ક તે “પરમ પ્રેમ રૂપા' છે. પ્રભુમાં દઢ, ગાઢહભાવ -પ્રેમ 
હોય તેં જ ભકિતતે પરા કહી શકાય, અન્યને નહિ જ. 

કેટલાકનો એવો મત છે કે પૂક્ન, કથા વગેરેમાં અનુરાગ ૨રાખ- 
નારા ભકતતે ઉત્તમ ભકિત પ્રાપ્ત થયાનું કડી શકાય. આ અભિપ્રાય 
સાથે સત્રકાર૨ મળતા આવતા નથી. સોનું, રૂપું વગેરે ધાતુએ પારખ- 
વાની જેવી ડસે।ટી છે, તેવી રીતે પરાભક્તિવાળા ઉત્તમ ભકત્તને માટે 
પણુ સૂત્રકાર બે મુખ્ય કસોટીએ સૂચવે છે. તેમતે। એવો સિદ્ધાન્ત છે 
૧ દહ, પ્રાણુ, ઇંદ્રિયા, મન વગેરે સવવ પ્રભુતે અર્પણુ કમી હોવાં 
ન્નેઇએ. બીજી કસોટી એવી છે કે પ્રભુને! વિયોગ કે પ્રભુનું વિસ્મરણુ 
થતાં ભક્તનું ચિત્ત વ્યાકુળ થઈ જાય, પ્રભુમાં અવિચ્૭િન્ન, ન તૂરે તેવો 


હ 


પ્રેમ હોય તોજ ભકતની આવા પ્રકારતી સ્થિતિ હોય. તેવે પ્રેમ 
ન હોય તે! વિયોગ થતાં અગર પ્રભુનું વિસ્મરણુ થતાં આર્તિ કે 
*યાઝુળતા થાય નહિ એ દેખીતું છે. 

આ સિદ્ધાન્તના સમર્થનમાં સૂત્રકાર સતી સ્ત્રીનું દણ્ટાન્ત આપે 
જે, સતી સ્્રીના પોતાના ધણી પ્રત્યેના ધર્મો છે આપણા અનેક 
રાસ્રોમાં બતાવ્યા છે. જે સ્રી પોતાના ધણીમાં ન તુટે તેવો 
અવિચ્ઠદ્ન્ન ભાવ રાખે તેતેજ સતી કહી શકાય છે અતે તેનો ભાવ 
પાતાના ધણીમાં અને ખીન્નઓમાં વહેચાઈ ન્નય તે! તેનું સતીત્વ 
નજ થાય છે. તેવીજ રીતે જગતના પતિ અક્ષરાતીત પુરષોત્તમ 
ભગવાનમાં જીવે ગગાજના પ્રવાહના જેવો કદી ન તૂટે એવો ભાવ 
રાખવાનો છે. આવા પ્રકારની ભકિતતે-પ્રેમતે, ભાવને ભકિતનું 
શિખર કહી શકાય. ભકિતના શિખર ઉપર પહોંચ્યાને કોઈ દાખલે 
તે! તેવા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં ' સૂત્રકાર કહે છે કે હા. તેવો દાખલે 
છે તે ગોપિકાઓને/ છે. તેમનો પ્રેમ-ભાવ આદર્શર્‌પ હોવાથી 
પુષ્ટિમાર્ગમાં તે ભાવને માર્ગદર્શક માનવા અતે ગોપિકાગએાને આ 
બાબતમાં ગુરુ તરીકે ગણુવા ઉપદેશ કરવામાં આવ્યે! છે. 

આવી ઉત્તમ પ્રકારની ભક્તિ શી રીતે સંપાદન થઈ શક તે 
પ્રશ્નના ઉત્તરમાં સૂત્રકાર કહે છે કે, શાસ્રામાં અધિકાર પરત્વે અનેક 
સાધનેનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે; પણુ તે સાધને। સૂત્રકારતે તે 
ગૌણુ લાગે છે. તેમના વિચાર પ્રમાણે ઉત્તમ ભક્તિ સંપાદન કરવામાં 
તો પ્રભુની અને મહા ભગવદીયોની કૃપાજ એ મુખ્ય સાધન છે. 

સર્વ શક્તિમાન્‌ અતે દ્યાનિંધિ પ્રભુતી કૃપાનું સાધન જેને 
છે તેને ખીર્ન સાધનો સેવવાની જરૂર નથી. આવા ઉત્તમ ભકતને 
મન તો પ્રભુજ સાધન અને ફૂળ પણુ પ્રભ્નુજ છે. 


આ ઉત્તમ ભકિતિતે સૂત્રકાર ર્‌ળરૂપા કહે છે, અને તે પ્રાત 
કરવામાં દૈન્યજ મુખ્ય સાધન છે. કારણુ કે પ્રભુને તે ગ્રિય છે. સ્રા 


હ 


ભક્તિ કર્મ, જ્ઞાન તથા થોગથી પણુ અધિક છે. ઉત્તમ ભક્તિ જ્ઞાન 
જ યોગનું અંગ નથી; પણુ જ્ઞાન, યોગ તથા ઝમ તેનાં અગ છે. 
સાન તથા યોગ સિદ્ધ થયા પછીથી પણુ ચડવાનું પગથીઉં તો બાકી 
રહે છે અતે તે ઉંચામાં ઉચુ' પગથીઉં ગોપીઓને પ્રભુ ફૂપાથી પ્રાપ્ 
થયેલ ઉત્તમ ભક્તિ છે. 


વેદ, ઉપનિષદો, ગીતા, શ્રીભાગવતાદિ 'ોઈઇપણુ ગ્રથમાં એમ 
કહયું નથી કે વેદવિહિત યન્તાદિક કર્મો કરવાથી માયા તરી શકાય 
છે. કોઇ શાસ્રમાં એમ પણુ કહ્યું નથી કે તે સાનથીજ તરી 
શકાય છે. તમામ શાક્નો ડક વગાડીને ઉપદેશ કરે છેકે “ હે જીવ, 
પ્રબુતી માયા નામની શક્તિતે તરવાની ઈચ્છા હોય તે ભગવાનની 
ભક્તિ ડર. અતે તેનાજ શરણું નન. સૃત્રકાર્‌ પણુ તેવાજ સિદ્ધાન્ત 
પ્રતિપાદન કરે છે, અને જીવને એવી આત્તા કરે છે કે માયા તરવી 
હોય તો વેદવિહિત યન્તાદ્િકિ કર્મોનો પણુ ત્યાગ કરી પ્રભુમાં અવિ- 
ચ્હદ્િન્ન પ્રેસ રાખ.? ત્રથની શર્‌આતમાંજ એવું સૂત્ર યોજ્યું છે, કે 
પરમ પ્રેમરૂપા ભક્તિનું સેવન કરનારાઓને લૌકિક તથા વૈદિકતે 
ત્યાગ કરવા ન્નેદ્એ. 


પ્રભુમાં અવિચ્૭િજ્ત ભાવ રાખી માયાને તરનાર ભક્ત માટે 
સૃત્રકાર કહે છે કે આવો ઉત્તમ ભક્ત પોતેજ તરે છે; એટલુંજ 
નહિ પણુ ખીશ્નઓને પણુ તારે છે. આ ઉત્તમ પ્રેમ સગુણુ છે કે 
નિર્ઝુણુ છે ? તે પ્રશ્નના ઉત્તરમાં સૂત્રકાર કહે છે કે સગુણુ ભાવને 
ઉત્તમ કહેવાયજ નહિ. આ ગ્રેમ તો સત્ત્વ, રજઃ તમગુણુથી રહિત 
છે, તેની સાથે તદ્દન નિષ્કામ છે. લૌકિક સ'પત્તિની સ્વર્ગની 3 


મોક્ષની પણુ ઈચ્છા રાખી પ્રભુમાં જે ભાવ રાખવામાં આવે તે સકામ 
છે, પરાભક્તિમાં સકામ પ્રેમ માટે જગ્યા નથી. 


પરાભક્તિનું ખીજીં ખાસ એ લક્ષણુ છે કે પ્રભુમાં અનન્ય 
ભાવ હોવે નેએ. ભક્તે પ્રશુનાજ આશ્રય રાખવો, અન્યતેો નહિજ. 


૧૦ 


પરાભક્તિનું સ્વરૂપ અને તેનાં મુખ્ય લક્ષણો બતાવી સૃત્રકાર 
આવા ઉત્તમ ભકતને! ઉત્કર્ષ જણાવતાં કહે છે કે પ્રભુને સર્વસ્વ 
અપ ણુ કરનાર ભક્ત પ્રભુતેજ જુએ છે, પ્રભુનેજ સાંભળે છે અને 
પ્રભુનુંજ ચિ'તન કરે છે. પ્રભુમાં પોતાનું ચિત્ત તલ્લીન રાખનાર આવા 
ભકતો શ્રેષ્ છે. ભગવાનના ગુણોનું ૫૨૫૨ ગાન કરતાં પ્રેમથી તેમનો કઠ 
ગદ્‌્ગદ્તિ થાય છે, રોમાંચ ખડાં થાય છે અને નેત્રમાં પ્રેમાશ્રુ આવી 
“ય છે. આવા ભકત પોતાના કુળને, પૃથ્વીને અને તીર્થને પણુ પવિત્ર 
કર્‌ છે. ઉત્તમ ભક્તિનો આવી રીતે ઉત્કર્ષ ગાઈ સૂત્રકાર આપણા 
જેવા જીવોને ઉપદેશ કરે છે કે ચિન્તા-ઉદ્દેગતો ત્યાગ કરી સવર'દા 
સર્વભાવ વડૅ ભગવાનનીજ ભક્તિ કરવી 


આવા ભજનનું ફળ સુત્રકાર્‌ ઉત્તમ બતાવે છે. ભાકતથી પ્રસજ્ન 
થઈ પ્રભુ વગર વિલખે પ્રકટ થઈ આન'દનો અનુભવ કરાવશે. આવી 
ઉત્તમ ભક્તિજ ત્રણું કાળમાં ત્રેણ છે. એવો ધેપષ સૂૃત્રકાર છેવટના 
ભાગમાં કરે છે. 


સૃત્રકાર ઉપદેશે છે કે ગાણ-હલકા પ્રકારની ભકિતને ભક્તિ 
કહેવાય નહિ, તેવી ભક્તિથી મુક્તિ કે પ્રભુની પ્રાપ્તિ થતી નથી. 
જે ભકિતથી ઉત્તમ ફળ પ્રા થાય તેજ ભક્તિ છે. કટલાક કહે 
છે ક ભકિત પ્રેમરૂપા છે. ભક્તિની મારી ( સૂત્રકારની ) વ્યાખ્યા 
તા એવી છે કે તે પરમ “ પ્રેમરૂપા ” છે. પ્રભુમાં ૬ર, ગાહભાવ 
ગ્રેમ હોય તેજ ભક્તિને પરા કહી શકાય, અન્યને નહિજ. 


પ્રશ-પરા અને ગોણી એવા ગ્રેકારના ભક્તિના ખે મુખ્ય 
ભેદેનું “નારદ ભક્તિસુત્ર' તથા “શાંડિલ્યમુત્ર'ના આધારે।થી નિરૂપણુ થયું. 
પણુ આવે ભેદ ઉપનિષદ્દોમાં, શ્રીમદ ભગવદ્‌ગીતામાં અને શ્રીભાગ- 
વતમાં જણાવવામાં આવ્યો છે ખરો ? આ ગ્રન્થાના સિદ્ધાન્તો 
જાણુવામાં આવે તો જ પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાન્તો સમજી શકાય છે એવું 


૧૨ 


તમે પ્રથમ કહી ગયા છો ? તો પ્રથમ તે પ્રન્થામાંથી આ વિષય 
સબન્ધી કઇક કહે. 

ઉત્તર--ઉપનિષદોમાં એવો ઉપદેશ કર્યો છે કે જે ભક્તને 
“ટૃઢતરા ” અગર “પરા” કહી શકાય તે ભક્તિ અ'તઃકર્ણુ શુદ્ધ 
થયા પછી જ ગ્રાોત્ત થાય છે. અતઃકરણુ શુદ્ધ કરવા માટે પ્રભુના 
અલૌકિક ગુણો, ધર્મા, જન્મો તથા ચરિત્રોનું શ્રવણાદિક કરનું જઇએ 
અને શ્રવણાદિકમાં રૃચિ થાય તેને માટે સત્સંગ કરવો જેઈ એ. આ 
હ»ીકતનતી પુષ્ટિમાં ઉપનિષદના નીચેના આધારે! તરફ લક્ષ ખે'ચવાની 
રન લઉ છું. જજ્ઞાસુએ એવો પ્રશ્ન કર્યો છે કે સસાર તરવાને। ઉપાય 
કયો : તેના ઉત્તરમાં જે ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે તે મુમુક્ષુઆએ 
મનન કરવા જેવે। છે. 

પરાભક્તિ અતે પરાભક્તિથી શાસ્મોમાં પ્રતિપ્રાદન કરેલું ઉત્તમ 
ફલ પ્રાતત કરવા છજ્તાસુને આજ્ઞા કરવામાં આવી છે કે સત્સગ કરવો 
એ ઉન્નતિના માગે" જવાની ઇચ્છા રાખનારની પ્રથમ ફરજ છે. 
સત્સ'ગથી વિધિ અને નિષેધને વિવેક પ્રાસ થાય છે. તેથી સદાચારમાં 
ગ્રશૃત્તિ થાય છે. સદાચાર્થી તમામ પાપોને ક્ષય થાય છે. તેથી 
અતઃકરણુ શુદ્ધ થાય છે. શુદ્ધ અ'તઃકર્ણુવાળાને ગુરુમાં શુદ્ધ પ્રેમ 
થાય છે અતે ગુરતી કૃપાથી પ્રભુની કથાના શ્રવણુ તથા ષ્યાનાદિકમાં 
શ્રદ્દા થાય છે. શ્રવણાદ્િકિના સાધનોનું સેવન કરવાથી હદયમાં રહેલી 
અના[દ કાલની દુર્વાસનાની ગ્રન્થિ નાશ પામે છે. તેથી હદયમાં 
રહેલા સર્વા કામો નજ થાય છે. કામો! નષ્ટ થતાં હુદયર્પી કમળમાં 
પરમાત્માનો આવિર્ભાવ થાય છે. આવિર્ભાવ થતાં ભ્રકિત ૬હતેરા 
થાય છે. આવી રીતે મુમુક્ષુ કમે ક્રમે ઉંચ! પગથીએ પેોણહોૉંચે છે. 
આવા ઉત્તમ ભકતને પ્રભુમાં સ'પૃણું પ્રેમ થાય છે. અતે ગાદ પ્રેમ 
થવાથી ભક્તને પ્રભુનો કોઈ કોઈ વા2 સાક્ષાત્કાર થાય છે. 

આ ઉપરથી સિદ્ધ થયું કે શ્રવણાદિક સાધન ભક્તિથી ્ભાકેત 
પધારે દદ બતે છે. એટલે કે સાધન ભક્તિ ગો ણુ-અપરા અને તે 


ફરક 

સાધનથી પ્રાત્ત કેશ્વાની ફલરૂપા ભક્તિ મુખ્યા, . પરા, દરતરા અને 
તેવી ભક્તિ પ્રામ થતાં પ્રભુને! સાક્ષાત્કાર થાય. આપણા જેવાને તેવી 
ભક્તિ થતી નથી કારણુ કે આપણે હજુ ધણા નીચેના પગથીયાં 
ઉપર છીએ. આપણા જેવા સસારાસકતને શ્રવણાદિક સાધતેતું 
પણુ પ્રમાણિકપણે સેવન નહિ કરનારાઓને પ્રભુને! સાક્ષાત્કાર થવાની 
અપેક્ષા રાખવાને હક્ક નથી. અ'તઃકરણુ શુદ્ધ થયા વિના પ્રભુનો 
સાક્ષાત્કાર કદી થાય નહિ. ભકતર્ષિ નારદને હૃદયમાં દર્શન આપતી 
વખતે પ્રભુએ કહેલ કે જેનાં હદય શુદ્ધ થયાં નથી તેમને મારે 
સાક્ષાત્કાર થતો નથી. ( ભા. ૧-૬-૨૨ ) ઉપનિષદોમાં કેટલેક સ્થળે 
ફૅલરૂપા ઉત્તમ ભક્તિ માટે “પરા” શખ્દ પણુ વપરાયે! છે. કેટલેક 
સ્થળે પરાભકિત સપૂર્ણ પ્રેમ માટે વપરાયો છે તેતે માટે સર્વભાવ 
પણુ શબ્દ છે, “ ચતુઃશ્લોકી માં શ્રીમાહાપ્રબુએ પણુ ઉત્કૃષ્ટ પ્રેમ 
શબ્દ વાપર્યો છે. પ્રભુમાં સ'પૂણ પ્રેમ હોય તેતે જ સર્વ ભાવ 
કહી શકાય છે. 


ઉત્તમ પ્રેમ માટે ઉપનિષદમાં “2સ ' શબ્દ વપરાયો છે 
“શાણિડલ્યસૂત્ર'માં પ્રભુમાં ગાઢ પ્રેમતે રસ કલ્યો છે. ઉપનિષદ 
પરાભક્તિની વ્યાખ્યા એવી આપે છે કે “ આ લેક કે પરલેોકની 
(મોક્ષની ) પણુ ઈચ્છાતે। ત્યાગ કરી ભગવાન્‌ શ્રીકૃષ્યુમાં મન લગાડવું 


ટ 27 


તેજ ભક્તિ છે. 


મભુ કેવળ ભાવનાથીજ ગોચર છે. ભક્તિથીજ તે ગમ્ય છે. 
ભાવનાજ પ્રભુની પ્રાપ્તિમાં સાધન છે. માવનતેન સેતગા ઇફ ભાવ- 
યુક્ત ચિત્ત વડે તે લદ્ષ્ય છે “ માવ ણ્વાત્રજારળમ્‌ ' ભાવજ પ્રેભુ પ્રાપિમાં 
કારણુ છે. આવે પુષ્કળ પુરાવો પરાભક્તિના નિરૂપણુતે ક્રતિમાંથી 
મળી આવે છે. 

ગીતામાં પણુ ઉપનિષદોની માફક ગોણી અતે પરા એવા 
ભકિતના ખે મુખ્ય ભેદદોનું નિરૃપણુ કર્યું છે. શ્રવણાદિક સાધનોથી 


૬૩ 


પ્રાસ થતી ફૂળ રૂપા ભક્તિને “ પરા ' કહી છે અને કોઇ સ્થળે 
તેવી ભક્તિ માટે “ સર્વભાવ ' શખ્દ પણુ વપરાયો છે. અક્ષરાતીત 
-પુસ્ષાત્તમ પરમાત્મા હુંજ છું એવા પ્રકારનું પોતાના સ્વરૂપનું 
નિઃસ'દિગ્ધ ભાષામાં પ્રતિપાદન કરી ભગવાન અર્જુનતે કહે છે 
'%ુ સને પુરુષોત્તમ નણુનાર મારા ભકત સર્વભાવધી મને ભજે 
છે, (૧૫-૧૯ ) કેવા લક્ષણુવાળા ષહ્ાભાવ પ્રાપ્ત કરી શકે છે 
તેનો ઉપદેશ કરતાં કહે છે કે થહ્મને પામેલો મારી પરા ભક્તિને 
પામે છે. તેજ અધ્યાયમાં ઉપદેશે છે કે મારામાં ઉત્મૂણ પ્રેમ રાખી આ 
પરમ રહસ્ય મારા ભક્તોમાં સ્થાપન કરનાર નિઃશ'ક મનેજ પામશે. 
વળી ઉપદેશે છે કે-હે અર્જીન ! તપસ્વી, સાની અને કર્મિ કરતાં યોગી 
અધિક છે. સર્વ યોગીએમાં પણુ અતઃકર્‌ણ મતે અર્પી શ્રદ્ધાથી 
મારૂં ભજન કરનાર યોગી ઉત્તમ છે. ( શ્લે-૪૬-૪૭ ) આ સ્થળે 
પરાભકિતવાળા ઉત્તમ ભક્તને।જ ઉત્કેષષ ગાયો! છે. કારણુ કે જ્ઞાન 
યોગાદિક પરાભક્તિનાં અગ છે એવે તમામ રાશ્નોનો સિદ્ધાંત છે. 
“પરખા પરમાત્મા અનન્ય ભક્તિથીજ લભ્યસ છે. ( ૮-૨૨) 
અનન્ય ભકિતનેજ હું સુલભ છું. ( ૮-૧૪ ) તમામ કર્મો મારા 
વિષે અર્પ ણુ કરી મારા પરાયણુ થઇ અનન્ય યોગ વડે મારામાં 
ચિત્ત રાખી મારું ભજન કરનારતે થોડા વખતમાંજ સસારરૂપી 
સાગરમાંધી હૈ ઉદ્ધાર કરં છું. (૧૨-૬-૭ ) મારામાંજ મન 
લગાડવાથી અને મારામાં ખુદ્ધિ રાખવાથી તું નિઃસ'દેઠ મારા વિષેજ 
રહીશ. ( ૧૨-૮ ) આ તમામ સ્થળે પરા ભકિત-ઉત્તમ ભક્તિનોજ 
ઉત્કષ્ષ ગાયો! છે. શ્રીમહાપ્રભુના પણુ એજ સિદ્ધાન્ત છે કે ચિત્ત 
પ્રભુમાં તલ્લીન રાખવું. “ સેલલ્સહવળ તેવા ” તેજ ઉત્તમ સેવા 
ભક્તિ છે. પ્રભુ કહે છે કે હું સોના તરફ સમાન દદ રાખુ છું. 
પણુ તેમાં એક અપવાદ છે. તે એ છે કે મારા ઉત્તમ ભકત મારામાં 
છે અને હું તેમનામાં છું. (૯-૨૯ ) પ્રભુના જે સ્વરૂપનાં દર્શન 
દેવતાએને પણુ દુર્લભ છે તેવા દિવ્ય સ્વરૃપનાં દર્શન વેદ, યસ, 


૧૪ 


ગ્મધ્યયન, દાન, તપાદિક સાધનોથી થઇ શકતાં નથી પષ્યુ કેવળ 
અનન્ય ભક્તિથીજ થાય છે. ( ૧૧-૪૮-૫૩-૫૪ ) આ પ્રેમાણે 
“એક સ્થળે નહિ પણુ અનેક સ્થળે અર્જુનને ઉપદેશ દેતાં પ્રભુએ 
પરા ઉત્તમ ભકિતની પ્રશ'સા કરી છે. અતે તેની સાથે એવો 
ઉપદેશ કર્મો છે કે મારામાંજ ચિત્ત રાખવા અસમર્થ હો તો, એટલે 
જુ ઉત્તમભક્તિ માનસી સેવા સિદ્ધ થઇ ન શકતી હોય તો તારે અમુક 
સાધતોનું સેવન કરવું. સાધતોમાં શ્રવણાદિક ભાગવત ધર્મોનું ગીતામાં 
પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે અતે તમામ ધર્મામ[-તમામ કમેમાં 
'ભાગવત ધર્મો-કર્માને મુખ્ય કલ્યા છે, વેદવિહિત યજ્ઞાદિક કર્મો-ધર્મો 
પ્રભુના ભક્ત માટે ગૌણુ છે. શ્રવણાદિક મુખ્ય ધર્મો ભાગવત 
ધર્મોના સેવનથીજ ભકિતના શિખર ઉપર ચડાય છે, જે શિખરને 
પરાભકિત, ૬૯દતરાભકિત, પરમ પ્રેમરૂપા ભક્તિ, નિર્ઝુણુ ભક્તિ, 
'સર્વ ભાવ, સર્વાત્મભાવ, શાશ્ત્રા કહે છે, પરાભક્તિનું નિરૂપણુ કરતાં 
.શાંડિલ્યત્રપિ સૂત્ર ૪૬માં “વિરરૃ ” “ લર્ટ્થપ્રાળત્યાય ' તવીચતા 
'શર્વાનુમાવ આવાં લક્ષણા બતાવે છે. 

ભાગવતઃ--હવે વેદરૂપી કલ્પતરના ક્લર્‌ષ શ્રીવેદવ્યાસની 
:સમાધિભાષા ( શ્રીભાગવત ) માંથી પ્રસ્‍તુત વિષયના સબ'ધમાં પુરાવો 
*રજુ કરીશ. ત્યારબાદ પરાભક્તિના નિષ્કામત્વાદિ જે મુખ્ય લક્ષણો 
છે તેનું શાસ્રાના આધારે વિસ્તારથી નિરૂષણુ કરી શુદ્ધ પુદ્દિભકિત, 
પુષ્દિ પુદ્ધિભકિત, મર્યાદા પુષ્ટિ ભકિત, પ્રવાણુ પુણ્િભિક્તિનું સ પ્રદાયના 
ગ્રથાના આધારે નિરૂપણુ કરવામાં આવશે. 


શ્રીવલ્ભાચાર્ય છ સુખોધિનીજમાં જણાવે છે કે ગાયત્રી એ બીજ 
જે, વેદ તેનું «ક્ષ છે, અતે શ્રીભાગવત તેનું ફળ છે. માટે શ્રીભાગવતનું 
પાન દરેકે કરવું જેઈએ. શ્રીભાગવતનું પાન એટલે ભક્તિર્સનું પાન. 
શ્રીભાગવત ભક્તિરસ રૂપી અમૃતને। સમુદ્ર છે, તેનું મંથન કરી 
'ભકિતરસનું યથાર્થ સ્વરૂપ શ્રીવલ્લભાચાયેર સ'પૂણું રીતે બતાવ્યું છે. 


૬૫ 


ઉ'ચા પ્રકારની ભક્તિ માટે ઉપનિષદો, ગીતા, નારદભક્તિસુત્રો, 
શાંડિલ્યસૂત્રમાં “' ૧૪ '' “ રઇસરમશ ” '' શવમાવ ” “ સર્યાત્તમાય ” 
શબ્દો વાપરવામાં આવ્યા છે, તે પ્રથમ કહી ગયા છીએ; 
શ્રીભાગવતમાં આવા પ્રકારની ભક્તિ, આવા ગ્રેમતે મુક્તિથી 
અધિક “નિશ્વલાભકિતિ ” “સર્વાત્મભભાવ ” “અનપાયિની” 
“ભકિત-રતિ” “અપ્રતિહતા ભક્તિ ” “નેષ્િઝી ભક્તિ” 
“ ઝએકાન્ત ” ભક્તિ “તીવ્ર” ભક્તિ “નિર્ગુણુ”” ભક્તિ 
“ નિઃસાધન ” ભક્તિ કહેલી છે અતે શ્રવણરૂપી કર્મધર્ષ કીર્તનરૂપી 
ભકિત, આત્મનિવેદન રૂપી ધર્મ અને તેવા ખીજ પૂજાદિક ભાગવત 
ધર્માને તેવી ભક્તિ પ્રાપ્ત કરવાનાં સાધને। કલ્યાં છે. આવા સાધનેતું 
સેવન કરનારને પ્રભુ કૃપા કરી ભક્તિના શિખર ઉપર લઈ જાય છે; 
યારે તે પુષ્ટિભિકિત છે એમ કહી શકાય. આત્મત-ત્ર, સ્વત-ત્ર પ્રભુ 
નિઃસાધન જવેોતે પણુ પોતાના સામર્થ્યથી ભજનાનદ રસનું દાન 
કરે છે. કયા ભક્તને શુદ્ધ પુદ્દિભકત અને કયાને મિશ્ર પુષ્ટિભક્ત 
કહી શકાય તથા આપણ જેવા સસારાસક્તને ભકતોની કઇ કેોટિમાં 
મૂઝી શકાય તે ન્નણુવું હોય તો શ્રીભાગવતના સિહ્દાન્તોનું ખુલ્લા 
મનથી મનન કરવાની આવશ્યકતા છે. ' 

હવે ઉપર ડુંકામાં જે હ%ીકત વિદ્તિ કરી તેની પુષ્ટિમાં 
શ્રીભાગવતના સિદ્ધાન્તો તરફ લક્ષ ખેચવામાં આવે છે. નિર્ઝુણુ 
ભક્તિથી પ્રાપ્ત થવાનું ફળ મુક્તિથી અધિક હોવાથી શ્રીભાગવત 
એવે ઉપદેશ કરે છે કે, મુકુન્દ ભગવાન પોતાના ભકતોને સામાન્ય 
રીતે મુક્તિ આપે છે પણુ ભકિતયોગ આપતા નથી, ડુંકામાં ભકિતયોગ 
તો વિર્લ ભકતોાનેજ કુપા કરી આપે છે. 

આ સ્થળે જે ભકિતય્રોગને મુકિતિથી પણુ અધિક કહ્યો છે 
તેજ ભકિતયોગ શ્રી વલ્લભપ્રભુને માન્ય છે. આવા ભકિતયોગથી 
નીચેના દરજ#નના ભકિતયોગતે તેએ।શ્રી ભકિતયોગ કહેતાજ નથી, 
તે લક્ષમાં રાખવાનું છે. તેઓશ્રીએ માન્ય કરેલ ભક્તિયોગ. પુષ્ટિ 


શદ 


ભકિતયાગ છે અને તેવા યોગવાળી ભકિત, ભકિતનું શિખર છે. 
નિષ્કામત્વ આ ઉત્તમ ભકિતનું ખાસ લક્ષણુ છે. તેથી પ્રભુના ઉત્તમ 
ભકતો મેક્ષતી પણુ ઈચ્છા રાખતા નથી, અને તેમણે રાખવી નહિ 
નતેઇએ એવું શાસ્ત્રકાર ધણા સ્થળે કહે છે. ભકત શિરોમણી 
ગ્રદ્ઘાધ્ની ભાષામાં કડીએ તો મુક્તિની લાલચથી ભકિત કરવી એ 
તો વેપાર છે. 

ભાગવત ધર્મોના ઉપદેશ આપતાં શ્રીત્રડષભદેવના પુત્ર યોગેશ્વર 
વિદેઠ ૨1%નને કહે છે કે પાપોના સમૂહતે ભસ્મ કરનારા “ અધોધહર ” 
એવા પ્રભુનું સ્મરણુ કરવાથી અને કરાવવાથી ભકિત થાય છે; અને 
તે ભક્તિનું પોષણુ થતાં ફલરૂપા ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રેમથી રોમાંચ 
થાય ત્યારે ન્નણુવું કે ભકતને આવા પ્રકારતી ભક્તિ પ્રાતત થઈ છે. 
આવા “ અલોકિક “” ભકતો પ્રભુતું સ્મરણુ થતાં કેપ વાર હમે 
છે, કોઈ વાર રડે છે, કોઈ વાર નાચે છે, કાઈ વાર્‌ ભગવાનતી 
લીલાનું અનુકરણુ કરે છે અને કાઇ વાર મૌન ધારણુ કરે છે. 
ભાગવત ધર્મા શીખતાં શીખતાં પ્રભુ પરાયણુ ભકત ભાગવત ધમે[ના 
સેવનથી ઉત્પન્ન થયેલી ભકિતવડે ““ ભકવ્યા તદુત્થયા ” દુસ્તરામાયાને 
શ્રમ વિના તરી જાય છે. આ સ્થળે શ્રવણાદિક ભાગવત ઘધર્મેને 
પરાભકિતના સાધન રૂપે કહી પરાભકિત સિદ્ધ થયેથી માયાને તરી 
શકાય છે એવે ઉપદેશ કર્યો છે. (૧૧-૩-૩૧ થી ૩૩) 

પ્રભુમાં ચિત્ત લીન રાખવું, તેને શ્રીવલ્ભપ્રભુ માનસી સેવા-- 
ઉચામાં ઉંચા પ્રકારની ભકિત કહે છે. આવી ભકિત પ્રાપ્ત થઇ ન 
હોય તેણે કયાં સાધને કરવાં એવો કોઈ પ્રશ્ન કરે તો તેના ઉત્તરમાં 
પ્રભુ ઉદ્દવજીને ઉપદેશ દેતાં આજ્ઞા કરે છે કે, શ્રદ્ધા રાખી લેકાને 
પવિત્ર કરનારી મારી કથા સાંભળવી, મારા અલોકિક જન્માદિકનું 
કીર્તન કરવું, તેનું સ્મરણુ કર્યા કરવું, મારા અથે જ ધમ, અર્થ, 
કામતે આચરવાં, મારે આશ્રય રાખવો, આવાં સાધતે સેવવાથી, 
આવા ભાગવત ધર્મના પાલનથી મારામાં નિશ્ષલાભકિત ચાય છે. 


૭ 


આ ભકિત ફૂલરૂપા છે. સાધન દશામાં સાધન તરીકે કરાતા 
કીત'ન અગર સ્મરણાદિકતે પરાભકિત કહી શકાય નહિ. તે સાધનેનું 
સેવન કરતાં કરતાં પ્રભુમાં ગાઢ ભાવ થાય તેતે ફૂલરૂપા “નિશ્ચલા'' 
ભકિત કહી શકાય. આ વિષયનું નિરૂપણુ કરતાં પ્રભુ ૧૯ મા 
અપ્યાયમાં એવો ઉપદેશ કરે છે કે મારી ભકિત સ'પાદન કરવી 
હેય તો તેના માટે કેવાં સાધના સેવવાં તે કહું છું. મારી અમૃત- 
રૂપી કથાનું શ્રવણુ કરવું, ઝીત'ન કરવું, પ્રીતિથી પૂન્ન કરવી, સ્તુતિ 
કરવી, મારી સેવામાં ભાવ રાખવો, પ્રણામ કરવા, મારા ભકતોને 
અધિક સત્કાર કરવો, સર્જ પ્રાણીઓમાં ભગવદ્‌્ભાવ રાખવો, મારા 
અથે? અગ ચેષ્દા કરવી, વાણીથી મારા ગુણે ગાવા, મન મારામાં 
અર્પણુ કરવું, મારા અથેજજ અર્થ, ભોગ તથા સુખતે। ત્યાગ કરવાં, 
મારા અથે'જ યસ્ત, દાન, જપ, તપાદિક કરવા આત્મનિવેદીઓને 
આવા ધર્મોનું સેવન-પાલન કરવાથી મારામાં ભક્તિ પ્રાતત થાય છે. 
પછી તેને કયે! પદાથથ બારી મળવો રહે છે ? ભક્તિથી અધિક 
પ્રાસવ્ય છેજ નહિ. (૧૧-૧૯-૨૦-૨૪ ) આ સ્થળે પણુ શ્રવણુ, 
જ્ીર્તન, પૂક્ન, અર્ચન, તનુન્નસેવા, દ્રવ્યની સેવા, આત્મનિવેદનને 
ભક્તિ સિદ્ધ કમ્વાનાં સાધને! કહ્યાં છે, તે ભક્તિ પરાભક્તિ, 
ટલરૂપા ભક્તિ, પૂશ્નનો વિધિ વગેરે ૧૧ અતે રછ મા અધ્યાયમાં 
બતાવી પ્રભુ કહે છે 'ે પૂ'્નના સાધનથી માશામાં નિશ્ચલા 
ભક્તિ થાય છે. 

પૂ”્ન એ ભક્તનું અગ છે, સાધન છે. પૂ”્ન અને ભક્તિ એકજ 
નથી. ભક્તિ તે! પૂક્નનું ફળ છે. આવા ભકિતયો!ગને, આવી ફલરૃપા 
ભક્તિનેજ પ્રભુએ પ્રભુની પ્રાપ્તિમાં ઉત્તમ ઉપાય કલ્લો છે, ( ૧૧- 
૧૧-૪૮ અતે આ ભક્તિરસના સાનને “ પરમ, ગુલ, સુગોપ્યમ્‌ ” 
કહ્યું છે. ઉદ્ધવ “ ભત્ય-” “ સુહત્સખ ” હોવાથી તેવું તાન તેને 
આપ્યું છે. (૧૧-૧૧-૪૯ ) જે ભક્તિયોગને, જે પરા, ફૂલરૂપા 
ભક્તિને સાંખ્ય, યોગ, યનસ, તપ, જસ્તાનાદિકથી અધિક કહેલ છે તે 


૬૮ 


આજ ભક્તિયોગ અને આજ પરાભક્તિ; યોગ, જ્ઞાનાદિક પર્‌ા- 
ભક્તિના અગ છે, સાધન છે. માટેજ “ પરમ પ્રેમરૂપા ભક્તિ ” નું 
સ્વરૂપ તથા તેના લક્ષણા બતાવી નારદ ભક્તિસત્રોમાં એવાં 
સગો યોજ્યા છે કેઃ 


શાંડિલ્ય ત્રકષિ પણુ ઉત્તમ પ્રેમનાં લક્ષણુ બતાવી કહે છે કે-- 
તરેવ જ સિક્ષાનિચોમિમ્ય બાપિવયશય્યાત્‌ પ્રશ્નનિસ્વળાગ્યાતાધિયવચવિર્‌: । 


આવી પરાભક્તિથીજ પ્રભુ પ્રાપ્ત થાય છે. અનન્યત્વ એ 
પરાભક્તિના લક્ષણો પૈકીનું એક લક્ષણુ છે. તેથી પ્રભુ ઉદ્ધવને કહે 
છે ક મવસચાદ્મેજયા જ્ાહ્ષઃ (૧૧-૧૪-૨૧ ) ભક્ત જેવો મને પ્રિય 
છે તેવા કોઈ પ્રિય નથી અને ભક્તિની પઠવાડે હું ફરૂં છું એવા 
ઉદગારો શ્રીમુખે કાથ્યા છે તે આવા ભક્તો માટે સાધન દશાના 
ભક્તો માટે નહિ. તેવોજ ભક્ત ભુવનને પવિત્ર કરે છે. 
(૧૧-૧૪-૨૪ ) અતે તેવા ભક્તમાં “ અનપાયિની ” ભક્તિ 
હોવાથી તે પ્રભુતે પામે છે. (૧૧-૧૮-૪૬ ) આવા ભકતોને 
પ્રભુ “ એકાન્તિનઃ ” કહે છે. તેભાં ભકતો મોક્ષની કે પ્રભુ સિવાય 
ખીન્ન કશાની અપેક્ષા શખતા નથી (૧૧-૨૦-૩૪ ) વળી પ્રભુ 
ઉપદેશે છે કે-હે ઉદ્ધવ ! “ સર્વાત્મભાવેન ” સર્વાત્મભાવથી તું મારાજ 
શરણું આવ. સર્વાત્મભાવ વડે મારામાં ચિત્ત ૨1". સર્વાત્મભાવ 
ભક્તિનું ઉંચામાં ઉંચુ પગથીયું છે. 


શ્રીભાગવતમાં ન્હાની મોટી ૩૫ સ્તુતિએ! છે. ઘણી ખરી 
સ્તુતિઓમાં ભક્તિતે લગતા મનન કરવા લાયક સિહ્દાન્તો અને 
વિચારે જણાવ્યા છે. તે તરફ વૈષ્ણુવ ભાઈઓનું આ લેખમાં જ 
લક્ષ ખેચવામાં આવશે અતે શ્રીભાગવતના ખીન્ન ભાગોમાં પણુ 
ભક્તિ વિષે જે વિચારે। બતાવ્યા છે તેનું દોહન આ લેખમાં જ રજું 
કરીશ. શ્રુતિઓ પરષહ્મ પરમાત્મા ભગવાનની સ્તુતિમાં કહે છે 'ે “ હે 


૧૯ 


'પ્રણુ! આપ અજીત છો. અખિલ શકિતના પ્રકાશ કરનારા છો. સર્વા 
-શક્તિમાન્‌ છો, ઈન્દ્રાદિક સ્થાવર જ'ગમાત્મક જે કાંસ છે તે અપજ 
છે. જ્યારે તમામનો લય થાય છે ત્યારે આપ ખ્રહમજ રહો છો- 
““ અવશેષતયા ” આપનાથીજ જગતને! આવિર્ભાવ અને તિરોભાવ 
'થાય છે. ૭તાં આપ અવિકૃત રહો છો. ત્રણે ગુણુવાળી માયા આપને 
આધીન છે. જવને! ખર્‌ા ધર્મ શે! છે તેનો વિવેક રાખનારા પુરષો 
આપની કથારૂપી અમૃતનું પાન ફરે છે અતે તેથી તેમનાં હૃદય શુદ્ધ 
થાય છે. કામક્રેધાદિકનો ત્યાગ કરી શુદ્દ ભાવથી આપના અત્ય'ત 
સુખરૂપ ચરણુકમળની સેવા ડરનારાએનાં તમામ પાપો ભસ્મ થઇ 
તય તેમાં કશું આશ્ચર્ય નથી. આ જગતમાં આપનાં ભક્તનું જ 
જીવન સફલ છે. આપતી ભક્તિ નહી કરનારાએની સ્થિતિ તો 
લુહા૨ની ધમણુના જેવી છે. આપનું સ્વરૂપ “એકરસ” છે. આપ 
સત્ય છો. અખિલ શક્તિ ધારણુ કરવાવાળા છો. જવ આપતે 
અર છે. ડાલ્યા પુરૂષા આપનો દર આશ્રય રાખી જન્મ મરણનો 
ફેરો ટાળનાર આપના ચરણકમલનું સેવન કરે છે. આપ અજન્મા 
છો; તેમ છતાં આત્મતત્ત્વતું જ્ઞાન કરાવવા પ્રગટ થાએ છો, અને 
શરીર ધાર્‌ણુ કરો છો. કેટલાક વિરલ પુસ્ષ્રો સસારમાંથી આસકિત 
કાઢી નાખી આપના ચરણુકંમલમાંજ વિહાર કરે છે અને આપની 
,લીલારૂપી અમૃતાબ્ધિમાં મસ રહેવાથી તેમનો તમામ શ્રમ જતો રહે 
છે. આવા ઉત્તમ ભગવદીયો મોક્ષની પણુ ઈચ્છા રાખતા નથી. 
પ્રાણીઓને દેદ આપની સેવા માટેજ છે. આપ સેવ્ય છો તેમ 
છતાં અતિ શેચનીય એ છે કે ઘણા મતુષ્યો આપની સેવામાં દેહને! 
વિનિયોગ કરતા નથી. અને તેનું' પરિણામ એ આવે છે કે તેઓ 
અધમ યે।નિમાં જન્મ લઇ આ સ'સારાટવીમાં ભ્રમણુ કર્યા કર્‌ છે. 
આવા માણસે કેવળ આત્મ હત્યાજ કરે છે. પ્રાણુ, ઇંદ્રિયો, મનાદિક 
મુનિએ જે પરમતત્ત્વનું હદયમાં ચિન્ત્નન કરે છે તે પરમતત્તનુ' 
'સતત સ્મરણુ રાખવાથી આપના વૈરિઓ પણુ આપને પામે છે. 


પરૂ, 


જ૦ 


અને સ્ત્રીએ પણુ પામે છે. આપતું સ્વરૂપ .જાણુવું એ સહેલું. 
નથી. તેથી આપતેજ શરણે જ શ્રવણ કીર્તનાદિક ભક્તિ કરવી 
એજ ઉત્તમ અતે સરલ રસ્તો અમારે માટે છે. આપ પ્રાણિ 
સાત્રનું આશ્રય સ્થાન છો! એવો નિશ્ચય રાખી જેએ આપની સેવા 
કરે છે તેએ મૃત્યુના અનાદર કરી તેની ઉપર પગ મૂકે છે, જેએ 
આપનામાં પ્રેમ રાખે છે તેએ ખીન્વએને પણુ પવિત્ર કરે છે. 
વિઠ્દાન હોય પણ તે જે આપનાથી વિમુખ હેય તો તે સસારમાં 
ખ'ધાય છે. આપ પ્રાકૃત ઇંદ્રિયો વિનાના છો. આપ દ્િત્યાકાર 
છે. તમામ ઇંદ્રિયોની શક્તિને આપ પ્રવર્તાવો છે. આપનું એવું 
અગાધ મહાત્મ્ય છે કે આપે ષાહ્માદિકતે જે જે કામ સૉપ્યું છે તે 
તેએ આપના જી આપની આન્તામાં *હી નિયમસર કાર્ય કર્યા 
કર્‌ છે. આપ નિત્ય મુક્ત છો. આપને વિહાર કરવાની પચ્છા થાય 
છે વારે પરાપરને આવિર્ભાવ થાય છે. આપ સસાર મોચક છો. 
વિવેકી પુરુષો આપનામાં ભાવ-પ્રેમ રાખે છે. આપની સેવા કરનારાને 
ભવને ભય રહેતો નથી. ગુર્ના ચરણુનો આશ્રય રાખવો એ ખાસ 
આવશ્યક છે. જેએ આ આશ્રયનો ત્યાગ કરી ફક્ત ચ'ચળ સનરૃપી 
ઘોડાને વશ કરી ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત ફેરવા પ્રયત્ન ડરે છે તેમને શ્રમ 
નિષ્ફળ ન્નય છે. આવા માણુસો।ની સ્થિતિ સમુદ્રમાં નાવિક વગરના 
વહાણુના જેવી છે. આપ સર્વ રસ છો. “સર્વરસે” એવા મસરૃપ પ્રભુને 
આશ્રય કરનારાઓને સ્વજન સુત, દેહ સ્ત્રી, ધન વિગેરેમાં આસક્તિ 
રહેતી નથી. આપનું સ્વરૂપ નહીં જણુનારા મૈથુનસુખમાં પ્રશૃત્ત 
રહી ખરં સુખ પ્રાતત કરતા નથી. આપ “ નિત્યસુખ ” છો. આવા 
પ્રભુમાં એકવાર પણુ ચિત્ત ધારણુ કરનારાઓને લોકિકમાં રાગ. 
રહેતો નથી. ” 

વત્રાસુરની સ્તુતિ--ધદ્ર સાથેના યુદ્ધ વખતે પ્રભુની સાથે. 
ભાવસબધ શાખનાર બૃત્રાસુરે ઉંચામાં ઉંચી કોટિના, તદીય 
વેષ્યુવાના જેવા વિચારેતું સેવન કરી ખરૂં વૈષ્ણુવત્વ બતાવ્યું છે. 


જ્રૃ 

તેમણે કાઢેલા ઉદગારો મતનીય છે અને તે લક્ષમાં રાખવાથી પરા- 
ભક્તિના, ઉત્તમ ભક્તિનાં લક્ષણોનું આપણુને સ્મરણુ રહે છે. 
નૃત્રાસુર કહે છે “કે જ્યાં શ્રીહરિ છે ત્યાં વિજય અને શ્રી છે. દેહ- 
ત્યાગ કરતી વખતે મારા ગુરુની આજ્ઞાનુસાર પ્રભુના ચરણારવિન્દમાંજ 
મારું ચિત્ત લગાડી ઉત્તમ ગતિને હું પામીશ. ભકતો ઉપર અનુગ્રહ 
કરવાના ઉદ્દેશથીજ પ્રભુ પોતાના ભક્તોને ધણા ભાગે સપપત્તિ, 
વૈભવે આપતા નથી, કારણુ કે જેતે પ્રભુતો ૬ આશ્રય અને 
અકિચનત્વ પ્રાપ્ત થયાં ન હેય તેને સંપત્તિથી મદ આવી નનય છે 
અને મદ આવતાં વિવેકખુદ્ધિ નણ થાય છે અતે છેવટે તેની 
અધોગતિ થાય છે. પ્રભુની પાસે તેથી તે એવું માગે છે કે 
“ હૈ નાથ, આપના ચમણતો આશ્રય રાપ્મનારા આપના દાસોને। દાસ 
દ થાઉં. હે પ્રભા! આપના ગુણોનું મતે સદા સર્વદા સ્મર્‌ણુ 
રહો. મારી વાણી આપના ગુણોનું ગાન કરે અને મારે દેહ આપની 
સેવામાં પરાયણુ રહો. આપતે! વિરહ કરાવનારા અહ્માનું સ્થાન, 
ચક્વર્તિ, રાજ્ય, સિદ્ધિએ કે સેોકક્ષતી પણુ મને વાંછના નથી. તે 
ખધાંને હું તુચ્છ માનું છું. કેવળ આપનુંજ શરણુ મારે તો ન્નેઇએ 
છીએ. પતિનેજ વરેલી પતિમાં શુદ્ધ અને અવિચ્ઠિત્ન પ્રેમ રાખનારી 
પતિત્રતા સ્ત્રી પતિના દર્શન મારે જેવી આતુર રહે છે તેવીજ 
રીતે આપના દર્શન માટે મારું મન પણુ ઘણું આતુર રહે છે. મને 
આપનાં ઉત્તમ ભગવદીયે।, ભાગવતોનું સખ્ય પ્રાપ્ત થાએ. અને મારું 
મન દેહ, પુત્ર, સ્ત્રી, ધર વગેરેમાં કદી આસક્ત થાએ નહિ. 

આને ભક્તિનું શિખર, પરાભક્તિ, ફૂલરૂપા ભક્તિ શાસ્રકારે 
કહે છે. વૃત્રાસુરતી સ્તુતિ ઉપર શ્રીગુસાંઈજની “ વ્યાખ્યા ' અતે 
શ્રીપુસ્ષોત્તમજની તથા શ્રીહર્રાયજની ઢીકાએ છે. જન્તાસુ 
વૈષ્ણુવાને તે વાંચવાની ખાસ વિનતિ કરવામાં આવે છે. સ'પ્રદાયના 
ઉચ્ચ સિહ્ધાન્તોનું ખરૂં રહસ્ય જાણુવું હેય તે પ્રભુ મૃપાનું 
અવલ'બત કરી પ્રભૃત્તિમાંથી થોડો ધણો વખત બચાવી આવા ગ્ર'થે। 


ફેર 


વાંચવાની અને સમજવાની આવશ્યકતા છે. પ્રભુના સ્વરૂપનું તથા. 
સિદ્ધાન્તોનું યથાર્થ જ્ઞાન હાલના દુષ્ટ વાતાવરણુમાં કિલ્લાની ગરજ 
સારશે અને ભાવતું રક્ષણુ તથા પોષણુ કરવામાં ઉપયોગી ચશે. 
અર્ધદગ્ધ રહેવાથી હાલને કાલ ભાવનું ભહ્યણુ કરશે અને સ્વધર્મ થી. 
વિમુખ થતાં આપણે તથા આપણી સ'તતિ ધર્મશ્રન્ય અને નાસ્તિક 
ખની જઈશું. ધર્મપરાયણુ રહેવાથીજ સુખ અતે શાન્તિ પ્રાપ્ત થતાં 
લૌકિક અને અલોકિક બન્નેય સુધરે છે. 

કુન્તીની સ્તુતિઃ--પ્રભુએ હસ્તિનાપુર્થી દારકા જવા વિચાર 
જણાવ્યો તે વખતે કુન્તાજએ તેમની સ્તુતિ કરી છે. આ સ્તુતિ પણુ 
વૈષ્ણુવા તથા મુમુક્ષુખાતે મનન કરવા જેવી છે. સ્તુતિમાં તેએ। કહે 
છે કે “હે કૃષ્ણુ ! હે વાસુદેવ ! હે દેવકીનન્દન ! હે નન્દગેપકુમાર ! 
હે ગોવિન્દ, હે આત્મારામ, હે કેવલ્યના પતિ, હે જગતના નિયન્તા, 
હે કાલરૂપ ! હે યોગેશ્વર ! હે ગાયો, પૃથ્વી, દ્દીજ, દેવતાઓના દુઃખે 
હરવાવાળા, હરિ ! આપ આઘ જો. ઇશ્વર છો, પ્રકૃતિ-માયાની પ૨. 
છો-માયાના ત્રણુ ગુણાથી અતીત. નિર્ઝુણુ છો. પ્રાણિ માત્રની 
અદર અને બાહા૨ આપ વ્યાપિ રહેલા છો, પરન્તુ માયારૂપી 
પડદાથી હ'કાયા છો. તેથી અવિવેઝી અભકતોને અલક્ય રહો છો 
પરન્તુ અકેચન ભાગવતો, વેષ્ણુવાતે આપ લછ્ટ્ય છો-ગેોચર છો. 
પ્રાપ્પ છો. આવા ભકતોના આપ વિત્તરૂપે છ્ઠો. મારો જન્મ 
ઉ'ચા કુટુંબમાં થયો છે. હું પ'ડિત છું. મને એશ્વર્ય અને લદ્ટમી 
પ્રા થયાં છે.-આવા પ્રકારના મદરૂપી મદિરાના પાનથી અન્ધ 
ચયેલા અભિમાનનાં પૂતળાંએ આપની સેવા કે આપનું સ્મરણુ 
કરતા નથી અને કરી શકવાના નથી. આવા માણુસેોથી આપ ધણા 
દૂર્‌ રહે છો. આપનાં સેવા, સ્મરણુ, આપનાં દર્શન, આપતી પ્રાપિ 
મારે તો દાસત્વ, દીનતા, અંકેચનત્વની જર્‌ર છે. આપ અજન્મા 
છો આપ આત્મારામ છો. અકર્તા છો તેમ છતાં અનેક કાર્યો સિદ્ધ 
કરવા જન્મ ધારણુ કરે છો અને અનેક કર્મો કરો છો. આવા 


૨૩ 


આપના વિરુદ્દ ધર્મોધી અનધિકારીઓને મોહ થાય છે. અતે તે થાય 
તેમાં મને કશું આશ્ચર્ય લાગતું નથી. આપના ચરિત્રેજ અચિન્ત્ય છે. 
આપનાથી કાલ પણુ ખીએ છે તેમ છતાં યશોદા દોરડાથી બાંધવા 
આવ્યાં તે વખતે બ્હીતા હો તેવા દેખાવ આપે કર્યો છે. આપના 
પ્રાગટયનાં ધણા પ્રયોજને। છે. તેમાંનું એક એ પણુ છે કે સ સારમાં 
ડુખેલા મનુષ્યોના આત્માનું કલ્યાણુ થાય અને તેઓ તેવાં આપનાં 
અલોકિક ચરિત્રોનું સ્મરણુ અતે શ્રવણુ કરી શકે. આવા આપના 
ચરિત્રેતે સાંભળનારા, સ'ભળાવનાશરા, તેનું સ્મરણુ કરનારા તેને 
અનુમોદન આપનારજ જન્મ મરણુના.ફેરાને ટાળનારા એવા આપના 
દિવ્યચરણુનાં દર્શન કરી શદ્ઠે છે. હે નાથ! આ જન્મમાં અમાર્‌ા 
ઉપર અસલ દુઃખો પડયાં છે. તેમાં આપેજ અમારી રક્ષા કરી છે. 
આપને! વિરહ અમારાથી સહન થઈ શકશે નહિ. આપતી પાસે 
એવું વરદાન માગું છું કે જેવાં દુઃખો આ જન્મમાં પડયાં છે 
તેવાંજ દુઃખો ભલે જન્મે જન્મ પડે; પણુ તે તે જન્મમ, 
સ'સાર્તા બધનમાંથી મુક્ત કરનારા આપના દિવ્ય સ્વરૂપનાં દર્શન 
અમને ચયા કરો. આવી શરતે ગમે તેવાં દુ:ખનાં વાદળા અમારા 
ઉપર આવે. મને તે કેવળ દર્શનની અપેક્ષા છે. હૈ વિશ્વના ઇશ ! 
હે વિશ્વાત્મન્‌! હે વિશ્વમૂતે ! ન્યાં સુધી. લોકિકમાં મારો સ્તેહ રહેશે 
ત્યાં સુધી સસારના બંધનમાંથી હું મુક્ત થઈ શકુ તેમ નથી, તેથી 
તે સ્તેહરૂષી પારને કૃપા કરી કાપો. અતે ખીન્ને વ૨ એ માગુ છું 
"રૃ સમદ્રમાં ભળતા શ્રીગગાજીના જેવો અવિચ્છન્ન-ન તૂટે તેવા પ્રવાહ 
જેવો મારો પ્રેમ આપનામાં રહે!. * 

ભીષ્મપિતાની સ્ઝુતિ--ભીષ્મપિતા જેવા નર ભૂમિમાં થયા 
નથી. અને થવાને! સ'ભવ નથી. તેમણે જ્ઞાન અતે ભક્તિતે। અમૂલ્ય 
વારસો આપણુને આપ્યો છે, જે દેશમાં આવા નરરત્નો થઇ ગયા 
છે તે દેશની શૈ।ચનીય અધોગતિ થઇ છે તે પણુ ખેદની વાત છે. 
ભીષ્મ પિતામહે અવસાન વખતે ગ્રભુની સ્તુતિ કરતાં જે માગ્યું 


રેન 


તેનું મનન કરવા યોગ્ય છે. પ્રભુ અદેય દાન દેવા સમરથ છે તેથી 
એવું વરદાન માગે છે કે “ હે નાથ ! તમારામાં અનવદઘા શતિ રહો, 
મારૂં ચિત્ત તમારામાંજ વાસ કરે, તમારા ચરણમાં મને ગાઢ ભાવ 
રહે, તમેજ મારી ગતિ-શરણુ હે. તમારાં દર્રનથી હનનરે જીવે 
તમારા સ્વરૂપને પામ્યા છે. પ્રેમથી ધેલી થયેલી ગોપીએ। પણુ તમારા 
સ્વરૂપતે પામી છે. દેહમાં ત્રાણુ રહે ત્યાં સુધી તમારા દર્શનનો લાભ 
મને. આપો એટલી મારી ૪ચ્છા છે. ' 

શુદ્ધ અને મિશ્ર પુદ્દિ ભક્તિના લક્ષણોનું યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત 
કરવામાં શ્રીભાગવતના ઉચ્ચ સિદ્ધાંતોનું સ્મરણુ રાખવાની ખાસ 
અ'વસ્યકતા છે. આ લેખમાંજ પ્રથમ વિદિત કર્યા પ્રમાણે શુદ્ધ અને 
મિશ્ર પુટ્િભક્તિના લક્ષણોનું સાંપ્રદાયિક ગ્રન્થાના આધારે વિસ્તારથી 
નિરૂપણુ કરવાનું છે; પણુ તે કરતાં પહેલાં ત્રીભાગવતના સિદ્ધાતોનું 
રોહન યથાશક્તિ રજી ડરવાની જરૂર છે. શ્રીભાગવત વાંચી કે 
વ'ચાવી ગયા હોઇએ તે બસ નથી; પણ તેમાં પ્રતિપાદન કરેલ 
સિદ્ધાંતા અને આપવામ| આવેલો ઉપદ્દેશ તથા પ્રહ્ધાદાદિક ઉચી 
કારના ભાગવતો-વૈષ્ણુવોના લક્ષણોનું સદા સર્વદા સ્મરણુ રાખવાતી 
જરૃર છે. સ્મરણુ રાખવાની સાથે તેવા વેષ્ણુવાના જીવનનું અનુકરણુ 
કરવાનો પણુ સતત પ્રયાસ થવો ન્નેદએ. સ્મરણુ રહે અતે પ્રભુની 
કપાથી ઉચ્ચ જીવનનું અનુકરણુ કરવા આપણે પ્રદૃત્ત થઇએ એવા 
ઉદ્દેશથી આ લેખમાં પ્રહ્ઘાદના જીવનનું તથા તેણે પ્રભુની સ્તુતિમાં 
દર્શાવેલા વિચારનું ડુંકામાં દિગ્દર્શન કરાવવાની ૨% લઉં છું. 
ત્રજ્ઘાદના જીવનનું જે ભાઇએ ને સપૂર્ણુ સ્મરણુ હોય અને જે 
ભાઇએ તેમના જીતનનું અનુકરણુ કરવાનો દાવો રાખતા હોય 
તેમણે આ લેખ વાંચવાનો શ્રમ લેવાની જર્‌૨ નથી. મતે તો નથી 
લાગતું કે હાલના વાતાવરણુમાં એવે એક પણુ વેષ્ણુવ હોય કે જેનું 
જીવન પ્રહ્ધાદના જેવું હોય. ઉચી કોમમાં જન્મ થયાનો આપણે સૌ 
ગર્વ રાખીએ છીએ. પરન્તુ પ્રહ્ઘાદ જેવા દેત્યકુળમાં જન્મેલાને પ્રભુ 


ફ્પ 


ફેપાથી પ્રામ થએલ શુદ્ધ અને અવિછિન્ન ભાવ આપણાથી કેટલે! દૂર 
“છે તેનું આપણુતે ભાન નથી. કયાં પ્રહ્ધાદનું જીવન અને ક્યાં આપણું 
જીવન ! બન્ને વચ્ચે લાખો ગાઉનું અ'તર છે. પ્રભુ જાતિ કે કોમના 
“% ગોરી કાળી ચામડીને ન્નેતા નથી. તે તો શુદ્ધ પ્રેસ ભાવને જ 
ઇચ્છે છે. સંખ્યાબંધ દોરડાં ભેમાં ક્યો તેમ છતાં શ્રીયશેદાજી 
પ્રભુને બાંધી શકયાં નહિ. પ્રભુને બાંધવા હોય, કેદ કરવા હોય, વશ 
કરવા હોય, આધીન કરવા હેય, પ્રસલ કરવા હોય તે તેતે માટે 
તો દાસત્વ, દીનતા, શુદ્ધ પ્રેમની જ જરૂર છે. શ્રીભાગવત કહે છે 
“ક પ્રેમરૂપી ૨જ્જુથીજ પ્રભુનાં ચરણુ બાંધી શકાય છે. તે સિવાય 
અન્ય રસ્તો જ નથી. કાઈ ત્તાનમાર્ગનું ક વેદવિહિત યન્ઞાદિક 
કર્મોનું સેવન કરી જગતના નિયન્તા સર્વ શક્તિમાન પ્રભુને 
વરા કરી શકવું નથી, અતે કરી શકવાના નથી. પ્રેમ પણુ શુદ્ધ 
કપટ વિનાને! નેઇએ. કપટવાળા, પાખ'ડવાળા પ્રેમથી દુનિયાના 
ક્રોાઈ પણુ મેરી સત્તાવાળા માણુસતે ઠગી શકાય, પણુ પ્રભુ તો 
'અ'તર્યામી અતે સર્વ છે, તેને કોઇ ઠગી શકતું નથી અને ઠૅગી 
શકવાના નથી. પ્રભુ અતયાંમી નથી અતે તેને પણુ ઠેગી શકાય 
એવા વિચારનું સેવન આપણે કરતા હોઇએ તો સારે રસ્તો એજ 
છે કે પ્રભુનું અસ્તિત્વ માનવું જ નહિ. પાખડ, પ્રપંચ, કપટથી ઠગી 
રાકીએ એવા ને આપણા પ્રભુ હેય તે! તેમતે ભજવાથી આપણુને 
શે લાભ? પણુ આપણા પ્રભુ તેવા નથી. તે શુદ્ધ મ્રેમતેજ વશ 
થાય છે. કપટીએઓને તેએ એકદમ એળખી લે છે. 

પ્રહ્દાદનુ' જીવન--પ્રહ્દાદ મહાત્માએ તથા ભગવદીયોની 
સેવા કરતાં દાસભાવથી તેમના ચરણુમાં નમતા. સત્યનું પાલન 
“કરતા. પ્રાણિમાત્રમાં પ્રેમ રાખતા. કોઈને દ્વેષ કરે ઈર્ષ્યા કરતા 
નહિ. દીન ઉપર પિતૃવત્‌ વત્સલતા રાખતા. સમાન ઉપર ભાઇના 
જેવો સ્તેઠ રાખતા. ગુરુ ઉપર પશ્વિર ભાવ રાખતા. દભ કે 
અભિમાન તેમના સ્વાડામાં પણુ નહોતો. આસુર યોનિમાં તેમનો 


ર્ર 


જન્મ થયો હતે! તેમ છતાં પ્રભુની કૃપાથી તેમનામાં કેઈઈ પણુ જાતને 
આસુરી ભાવ નહેતેો. દેવી સ'પટ્નાંજ લક્ષણા તેમનામાં હતાં, 
ભગવાન વાસુદેવ ઉપર તેમને સ્વાભાવિક પ્રેમ હતો. બાલ્યાવસ્થાથીજ' 
પ્રભુમાં તેમનું ચિત્ત લીન રહેતું. પ્રભુમાં તેમના એવે તો શુદ્ધ અને 
અવિચ્ઠિન્ન ભાવ હતો કે તેમને વિષય સુખની જરાપણુ ૪ચ્છા નહોતી. 
પ્રભુનું ધ્યાન કરતી વખતે તેમનું ચિત્ત શાન્તિ પામતું. કોઈવાર ૨ડતા, 
જકાઇઈવાર હસતા, કોઈ વખત આન'દમાં આવી ઉ'ચા સ્વરે પ્રભુના ગુણે 
ગાતા. કોઇવાર નાચતા. કોઈવાર ભગવદ્રપ બતી પ્રભુની ચેદ્દાએ 
કરતા. શ્રભુના અકિચન ભક્તોના સ'ગથી પ્રાપ્ત થએલી પ્રભુના ચરણા-- 
રવિન્દ્ની ભક્તિથી તેઓ પરમ સુખ અને શાન્તિ અનુભવતા. 
આવા પ્રકારનું ઉત્તમ વેષ્ણુવતે છાજે એવું તેમનું ઉચ્ચ જવન' 
હતું. આ જીવન સાથે આપણા જીવનની પ્રમાણિકપણે સરખામણી કરે।. 
પ્રહ્લાદે બાળકોતે આપેલ ઉષટેશ--પ્રહ્લાદ કહે છે કે, 
હે ભાઈએ, મનુષ્ય જન્મ અધુવ તો છે; પણુ તેની સાથે દુર્લભ 
અને ઇચ્છિત અર્થતે તે આપનારો છે. આવા વિચારનું સદા સવ*દા' 
સેવન કરી વિવેકી પુસ્ષે ભાગવત ધર્મોનુંજ સેવન કર્યા કરવું. પ્રભુના 
ચરણારવિન્દનું શરણુ લેવું એજ જીવને ખાસ ધમ છે. પ્રભુની સેવાને 
ત્યાગ કરી વિષય સુખ ભોગવવામાં જ'દગાની વ્યતીત કરવામાં શે 
લાભ છે? વિષયાસકતતે પ્રભુના ચરણારવિંદનતી કદી પ્રાપ્તિ થતી 
નથી. સ્તેહરૂપી પાશથી ગૃહાદ્િકિમાં આસકિત રાખનાર અજતેન્દ્રિય 
પુરષ જન્મ-મરણુના ફેરામાંથી કદી મુક્ત થતો નથી. માટે આસુ? 
ભાવને ત્યાગ કરી આદિદ્િવિ નારાયણુનતોજ આશ્રય રખો. મુક્ત 
સગ પુસ્ષો પ્રભુની ભક્તિતેજ મોક્ષ માને છે. ભ્રક્તિથી પ્રભુને 
પ્રસન્ન કરવા એજ ખરે ધમ છે અને જેના ઉપર પ્રભુ પ્રસન્ન થાય 
છે તેને કશું અલભ્ય નથી. કૃપા કરી આસુરી ભાવને ત્યાગ કરી 
સર્વ પ્રાણી ઉપર સ્નેહ અને દયા રાખો. આવા જવનથીજ ગ્રભુ 
પ્રસન્ન થાય છે. પ્રભુના ચરણાર્શવેંદની સેવા કરનારને તથા પ્રભુના 


જ્‌ 
અલોકિક ગુણો, ધર્મા, કર્મો, જન્મોનું શ્રવણુ તથા કીર્તન કરનારાને 
ધર્મ, અર્થ, કામ કે મેક્ષતી પણુ ઈચ્છા રાખવાનું કશું પ્રયોજન 
નથી. ધર્મ, અર્થ, કામ અને વેદમાં પ્રતિપાદન કરેલાં અનેક સાધને! 
પોતાનો આત્મા પ્રભુતે અર્પણુ કરવામાં સાધનભૂત થાય તોજ તે 
તમામને હું સફળ માનું છું. સ્વકર્તવ્યતું આવા પ્રકારનું ઉચ્ચ જ્ઞાન 
મ્રભુના અકિંચન અને એકાંતિક ભગવદીયોના ચરણારવિન્દતી ૨જમાં 
આલોટનાર મતુષ્યને જ થાય છે. અન્યને તે થતું નથી. ન્યાં દાસત્વ, 
અને દીનતા છે ત્યાં જ આ જ્ઞાન સંભવી શક્ઠે છે. તે વિનાની જમીન 
ખર્‌ાખા જેવી છે. પણુ સાન પ્રાપ્ત કરવામાં શ્રદ્ધાતી જરૂર છે. શ્રદ્ધા 
વિના કદી તત્ત્વજ્ઞાન મળતું નથી. તમે। પણુ મારા વચનેમાં શ્રદ્ધા 
રાખશે તો તમતે જસ્તાન પ્રાપ્ત થશે. મોક્ષ અને પ્રભુની પ્રામિ 
માટે શાસ્ત્રોમાં અતેક ઉપાયો-ધર્માનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. 
જે વડે ભગવાન હરિમાં વિના શ્રમે પરા ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય તેજ 
ઉત્તમ ઉપાય-ધર્મ' છે. પ્રભુમાં ચિત્ત પરેવેલ્ું રાખવું એ પ્રભુની 
ઉ'ચામાં ઉ'ચી સેવા છે. તેવી સેવા-ભક્તિ પ્રાતત કરવાના અનેક 
ઉપાયે-ધર્મોમ છે. તે ધર્મા, ભાગવત ધર્મે છે. તેનું સેવન કર્યા 
કરે।. મુખ્ય ભાગવત ધર્મા નીચે પ્રમાણે છે. ગુર્તી સેવા કરવી, 
તમામ વસ્તુ પ્રભુને અર્પણુ કરવી. એટલે કે તે વસ્તુના પ્રભુ 
માલિક છે અતે હું નથી એવા વિચારનું સેવન કરી વસ્તુઓને 
પ્રભુમાં વિનિયોગ કરવો. ભગવદીયાોનેો સમાગમ કરવે।. પ્રભુનું 
આરાધન કરવું. પ્રભુની કથામાં ભાવ :ખવે. પ્રભુના અલૌકિક 
ગુણા તથા ચરિત્રો ગાવાં. ભમવાનના ચરણુકમળનું પ્યાન ધરવું. 
પ્રભુનાં દશન કરવા માટે આવાં સાધનો વડે પ્રભુની સેવામાં 
પરાયણુ રહો. તમામ પ્રાષ્ીઓમાં પ્રભુ બિરાજે છે, એવે નિશ્ચય 
રાખી તેમતું કલ્યાણુ કરવા તત્પર “રહેવું. જીતેન્દ્રિવ થઇ પ્રભુની 
ભક્તિ કરનાર ઉપર પ્રભુ પ્રસત ચાય છે. ઉચિક્ઠાટિના ભકતોને 
પ્રભુના ગુણો તથા ચારિત્રોનું શ્રવસુ અને કીર્તન કરતાં હર્ષ થાય 


૨૮ 


છે. શરીરમાં રોમાંચ થાય છે. સ્તેહાત્રુ પડે છે. તેએ ઉંચાસ્વરે ગાન 
કુરેવા, નૃત્ય કરવા, પ્રભુનું ધ્યાન ધરવા પ્રદૃત્ત થાય છે અને 
લનનતે ત્યાગ કરી કેવલ પ્રભુનાંજ નામે! ઉચ્ચારે છે. આવા 
ભકતેો।નું અજ્ઞાન અતે તેમની તમામ વાંચ્ઠનાએ ભસ્મ થ૪ નય છે. 
અને ભક્તિ યોગવડે તેઓ પ્રભુને પામે છે. પ્રભુતે તમારા હદયમાં 
સદા સર્વદા ધારણુ કરે. તમારૂં ચિત્ત તેનામાંજ રાખો. હૃદ્યવડૅ 
ત્રભુતો સ્પર્શ કરવાથી તમારૂં મલિન અતઃકરણુ પ્રભુના સામર્થ્યથી 
શુદ્ધ થતું જશો અને તમને જન્મ મરણને! ફેરે! રહેશે નહીં. ધન, સ્ત્રી, 
દ્રવ્ય, વૈભવ વગેરેમાં તમારે કદી આસક્તિ ૨1ખવી નહિ. તેમાંનુ' કશું 
તમારી સાથે આવવાનુ નથી. વેદ વિહિત યજ્તાદિક કર્મોમાં પણુ તમારે 
આસક્તિ રાખવી નહિ. યન્તાદિકથી મળતા સ્વર્ગાદિક લેકે પણુ 
અવિનાશી અને નિર્ભય નથી. કવળ પ્રભુજ નિર્દોષ છે. માટે તેવા 
સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ માટે અનન્ય પ્રેમથી પ્રભુની ભક્તિ સેવા કરે. 
મુકુન્દ ભગવાનનાં ચરણાર્વિન્દ સેવવાથી હગ્કાઈનું કલ્યાણુ થાય છે. 
રૃવત્વ, દિજત્વ, ત્રડપિત્વ, રાસ્ત્રાભ્યાસ, પાંડિત્ય, દાન, તપાદિક સાધને 
ગ્રભુતે પ્રસલ કરવા સમર્થ નથી. પ્રભુ તો શુદ્ધ ભાવઃ પ્રેમથીજ 
પ્રસન્ન થાય છે. શુદ્ધ ભાવ વિનાનાં સાધને તો નાટકરૂપ હોવાનુ 
હું માનું છું. આખા જગતમાં ભગવદ્્‌ભાવ રાખી ભગવાનનીજ ભકત 
કર્યા કરે. ભક્તિવડે દૈત્યો, શદ્રો, સ્રીએ અને અનેક પાપી જીવે 
પણુ ભગવાનના સ્વરૂષતે પામી ગયા છે. ગોવિન્દ પ્રભુતી અનન્ય 


ભક્તિ કરવી અતે સર્વમાં પ્રભુ છે એવો ભાવ શાખવે। તેજ જીવતે 
પરમ ધર્મો છે. 


પ્રહ્લાદે પાપી પિતાને કરેલે। ઉપટેશઃ--પ્રહ્લાદ જેવા પ્રભુના 
ભકતો નિડર અને અડગ હોય તેમાં નવાઈ નથી. તેના મદાન્ધ અને 
પાપી પિતાએ પ્રશ્ન કર્યો કે તું સારં ચું માને છે ? તેણે ઉત્તરમાં 
કહ્યું કે અહતાથી અતે ગૃહાદિકમાં મમતા રાખવાથી નરકના 
અધિકારી થવાય છે. શ્રીહર્તિ દઢઆશ્રય રાખવો એજ જવને 


જલ 


ખરે અતે ઉત્તમ ધર્મ છે. “ગુરુ પાસેથો તે' શું શિક્ષણુ લીધું છે.” 
એમ પિતાના પ્રશ્નના જવાબમાં કહ્યું “ ઉત્તમ વિધા એજ છે કે 
પ્રભુને દેડાદિક અર્ષણુ કરવાં અને શ્રવણુ કીર્તન, સ્મરણુ, પાદસેવન, 
પૂજન, વદન, દાસ્ય, સખ્ય અને આત્મ નિવેદન એવી નવ પ્રકારની 
જ્રક્તિ કરવી, વિષયાસક્ત અને મલિન અ'તઃકરણુવાળા પુરષો 
પ્રભુના સ્વરૂપને જનણુતા નથી અને તેથી અધોગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. 
દાસત્વ અને દીનતાનુ' સેવન કરનારા પરમ ભગવદીયોના ચરણુર- 
વિન્દની રજમાં ન્યાં સુધી મનુષ્યો સ્નાન કરતા નથી વાં સુધી 
તેઓની ખુદ્ધિ પ્રભુનાં દિવ્ય ચરણુને। સ્પર્શ કરી શકતી નથી અને 
તેમનો સસાર મરતે નથી. ' 


પ્રભુનુ' પ્રાકટ્ય--પ્રહ્લાદના આવા વિચારો જાણીને તેને 
સદાન્ધ પિતા એકદમ ક્રોધે ભરાયે।. ક્રોધ હોય ત્યાં વિવેક ખુદ્ધિ રહે 
નહિ. જે કોઈ પાપો થાય છે તેનું મૂળી કામ અને ક્રોધ છે. આથી 
ભક્તાધીન પ્રભુના ભક્તને મારી નાંખવાને તેણે અનેક ભગીનથ પ્રયત્નો 
કર્યા. જેને પ્રભુનો દદ આશ્રય છે અને જેનું કાડુ' જગતના સર્વ 
શક્તિમાન માલીકે ઝાલ્યું છે તેને કાણુ ઈશ્ન કરનાર છે ? ભક્તાધીન, 
ભક્તવત્સલ, સર્વવ્યાપક પ્રભુ સ્થભમાંથી નૃસિંહરૂષે પ્રકટ થયા. 
જ્યારે ન્યારે ધર્મ ઉપર અગર પોતાના ભક્ત ઉપર આકૃત આવે 
ત્યારે ત્યારે પ્રભુ પોતે પ્રકટ થાય છે. ભગવદગીતામાં પણુ પ્રભુએ 
સ્વમુખે અજી'નને કહ્યું છે. આથી ન્તયારે હિરણ્યકશિપુ ક્રોધે ભરાયે। 
અતે પ્રહલાદને મારવા માટે તેને અસિથી તપેલા સ્ત'ભ સાથે 
બઝાડયો ત્યારે તેનું રક્ષણુ કરવાને પ્રભુ નર્શસહ રૂપે પ્રકટ થયા. 
પ્રહલાદે કરેલી પ્રભુની સ્તુતિમાં સ્રુખ્ય તથા ગૌણી ભક્તિનાં લક્ષણે 
બતાવવામાં આવ્યા છે. 


પ્રહલાદતી સ્તુતિઃ--હે નાથ ! આપના મનોહર અવતાર તથા 
ચરિત્રિ જગતના કલ્યાણુ અને સુખ માટેજ છે. આપ મારૂં રક્ષણુ 


૩૦ 


કેરેવા તથા આપના ભકતોના અને ત્રદષિએનાં વચન સત્ય કરવા 
નૃસિંહરૂપે પ્રગટ થયા છો, આપ મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, દેવાદિકેના 
અવતારે! ધારણુ કરી સર્વની રક્ષા કરો છો. જગતના. દ્રોહીઓને। 
સહાર કરો છો અતે દરેક યુગમાં ચાલતા ધર્મોનું પાલન કરે છો. 
હે પ્રભુ ! બહ્માદિક દેવતાએ। કયાં ? અને દૈત્ય યોનિમાં જન્મેલા 
હૈં અસુર ક્યાં?! દેવતાએ પણુ આપને પ્રસન્‍ન કરવા સમર્થ નથી. 
તો હું આપને શા રીતે પ્રસન્ન કરી શકું ? આપના કરકમળના 
સ્પર્શતો લાભ અહા, શકર તથા લદ્દમીજના મસ્તકને પણુ દુર્લભ 
છે. તે લાભ માર જેવા અસુરને આપે આપ્યો છે તેમાં આપની 
દયા અને રૃપાજ કારણુ છે. મારો એટલે તો નિશ્ચય થયે છે કે તપ, 
પાંડિત્ય, અષ્તાંગોગાદિક સાધાનોથી આપ પ્રસન્ન થતા નથી. આપ 
તા કેવળ પ્રેમ ભક્તિથીજ પ્રસન્‍ન થાએ છે. સર્વ ગૃણોવાળે 
ભાહ્મણુ પણુ ને પ્રભુથી વિમુખ હોય તો તેના કરતાં પ્રભુમાં મન, 
વચન, કર્મ પ્રાણાદિક અર્પણુ કરનારા ચાંડાલ વધારે સારે. કારેણુ 
'ૃ સર્વસ્વ પ્રભુતે અર્પણુ કરનાર ચ'ડાલ પોતાના કુલનતે પણુ પવિત્ર 
કરે છે. હે કૃપાનિધિ ! આપ પ્રસન્ન થઇ આપના મોક્ષ રૂપ અને 
શરણુરૂપ ચરણુકમળમાં મને ક્યારે ખોલાવશે ? હૈં દીન છું. મને 
આપની સેવા આપે. આપતી સેવા કરીને આપના ચરણકમળને। 
આશ્રય રાખન!રા સાનતીઓનાો સંગ કરી અતે આપની પવિત્ર 
કથાનું ગાન કરી હું શ્રમ વિના સંસાર સાગરને તરી જઈરા. સસાર 
ચક્રને આપના ભકત વિના કેણુ તરી શદ? આ ચક્રમાં બ્રમણ 
કરનારા આપના શરણે આવેલાને આપ કૃપા કરી આપની પાસે 
લ્યો. મતે લાંબા આયુષ્યની, વેભવોાની કે ઇદ્રિયાના સુખની જરા 
પણુ ઇચ્છા નથી. મારે સિહિઓ ન્નેઇતી નથી. સિદ્ધિઓના પણુ 
પતિ તો આપ છો. હું એટલોજ વર માઝુ' છું કે મતે આપના 
દાસની પાસે રાખે, આપ ભક્તિ, પ્રેમ અને સેવાનાજ ભૂખ્યા છો. 
સેવાથી હરકોઈ ઉપર આપ ગ્રસન્ન થાએ છો, જેની જેવી સેવા 


ફેર 


તેને તેવું ફળ આપો છો. અજતે'દ્રિય અતે દભાદિક દુર્ઝુ ણાવાળા 
મનુષ્યોને તપાદિક સાધનો સસાર બંધનથી મુકત કરી શકતા 
નથી. જતેદ્રિય થઇ, દભ વગેરેતો! ત્યાગ કરી, જેએ તપ, શ્રવણુ, 
ત્રતાદિક કરે છે તેમનેજ તે તે સાધતે! ફળદાયી થાય છે. આપની 
સેવા નમનથી, સ્તુતિથી, ચરણુ સ્મરણુથી, કથાના શ્રવણુથી અને 
અપ ણુથી થઇ શક્ઠે છે. આપ મને વરદાન આપવા આન્તા કરે છે 
પણુ વર્‌ માગવા અને કોઈ પણુ જાતની કામના રાખવી તેને હૂં 
ભકિતના અતરાયરૂપ માનું છું. કામનાએથી સ'સારનુ' બધન રહે 
છે. માટે મારે તે ન ન્નેઇએ. કામનાથી આપની ભકિત-સેવા 
ઝુર્નારને હૈં આપને ભકત કહેતો નથી પણુ તેની સ્થીતિ તે! એક 
વેપારીના જેવી છે. ભકિતમાં વેપારના જેવાં સાટાં કરવાનાં ન હોય. 
પ્રભુતી સેવા કરવાને! જવને ધર્મ છે એવા વિચારથી સેવા થાય 
તેજ ખરી સેવા છે. મારે એક વરની ઈચ્છા છે તે એ ક 
મારા હદયમાં કદિ પ્રણુ કામનાનો અંકુર સ્કુરે નહીં. હે નાથ ! 
આ જગતમાં લાખો માણસો સસારાસકત રહી અનેક પાપો 
કરે છે. આવા પાપીઓના ઉપર અનુગ્રહ કરી તેમનું કલ્યાણુ 
કરો, આપ કતું, અકતું, અન્યથા કતું, સમર્થ છો. જેનામાં 
જગત્તો આવિર્ભાવ અને તિરેભાવ કરવાની શકિત છે તે પ્રભુ 
માટે શું અસાધ્ય છે. આપની ખરી મેટાઇ તો પાપીઓ ઉપર 
પણુ અનુત્રહ ખતાવી તેમને! ઉદ્ધાર કરવામાં છે. તેથી તો આપતે 
દયાનિધિ, ઝ્રપાનિધિ કહ્યા છે. આવા માણુસે। માટે મતે દયા આવે 
છે. હું એકલો મુકિત લેવા ઇચ્છતો નથી. મારા ભાદએ। ઉપર પણુ 
કુપા કરો. 


છવે મેત્રેચે વિદ્ટરતે આપેલા ઉપદેશ તરફ ધ્યાન ખેચુ' છુ. 


શ્રીભાગવતના અભ્યાસીઓને વિદિત છે કે પ્રભુએ સ્વધામમાં 
પધારતી વખતે સૈત્રેયતે એવી આગ! કરી હતી કે તમારે વિદ્રને 


૩૨% 


સાન આપવું. હરિદ્દારમાં બતે ભેગા થયા તે વખતે પ્રભુની આજ્ઞાનુ- 
સાર મૈત્રેયે વિદૂરતે ઉપદેશ આપ્યો છે. વિદૂર્‌ પૃથફ પૃથફ વિષયો 
વિષે અનેક પ્રશ્રો પૃઠ્યા અતે તેના ઉત્તર મેત્રેયે આપ્યા. આ 


ર. 


લેખમાં ભકિતને લગતો જે ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે તે. 
ટુંકામાં રજુ કરીશ, ક 

મત્રેય કહે છે હે વિદુર, તમારા જેવા ભગવદીઓનો સગ 
ત્રભુતી કૃપાથીજ થાય છે. આવા લ્રાગવતોની સેવા કરવાથી શ્રીમૃષ્ણુ 
ભગવાનના ચરણુનેો દઢ આશ્રય થાય છે. સેવા પણુ દુર્લભ છે. 
અતે તે પ્રભુતી રૂપા હોય તોજ પ્રાપ્ત થાય છે. ઉચી 'ોાટિના 
ભકતોને! એવો સ્વભાવ હોય છે કે જ્યારે તેએ ભેગા થાય ત્યારે 
દેવના દેવ જનાર્દનનુ'જ નિર'તર ગાન કરે છે. હે વિદૂર ! પ્રભુતે 
પ્રસન્ન કરવા એજ મનુષ્યનુ ખરૂં કર્તવ્ય છે. જપાદિકનું' ફૂળ પણુ 


હા 


ગ્રભુતે પ્રસન્ન કરવા માટે છે. તે ફળ ન મળે તો જપાદિક કમ્વામાં 
લીધેલ શ્રમ વ્યર્થ છે. પ્રભુ મ્સન્‍્ન થાય તેધ્ર કશું દુર્લભ નથી. 
અનન્ય ભકિતને। એવે પ્રભાવ છે કે તેવી ક કરનારના હૃદયમાં 
પ્રભુ વાસ કરી ભકતને પોતાના સાસથ્યથી ઉત્કુષ્ુ ફળનું દાન 
કર્‌ છે. વિદૂર, દેઠાદિકનો અષ્યાસ મુમુક્ષુનો કટ્દો વેરી છે. અધ્યાસ 
નણ કરવાનો! રામબાણુ ઉપાય પ્રભુની કૃપા છે. શ્રીહરિમાં કોત્રાદિક 
ઈદ્રિયાનો વિનિયો ગ થવાથી તમામ કલેશે નદ થાય છે. શ્રવણુ 
છીત'તોનો આવે પ્રભાવ છે તે પછી પ્રભુના-ચરણારવિદમાં 
પ્રેમ રાખનારના કલેશને નાશ થાય તેમાં શું આશ્ચર્ય છે? 
મહત્તત્વાદિકના અભિમાની દેવતાએ પોતપોતાની ક્યા કરી 
શકે નહિ ત્યારે તેમણે પ્રભુની સ્તુતિ કરી છે. આ સ્તુતિ મનન 
કરવા જેવી અને શુદ્ધ ભાવનું પોષણુ કરે તેવી છે. સ્તુતિમાં 
દેવતાએ કહે છે કે હે નાથ, આપના ચરણારવિંદનું' અલોફિક 
સામર્થ્ય છે તેને શરણે આવનારાઓના ત્રણે તાપતે શાંત કરવામાં 


તે છત્ર સમાન છે. આપના ચરણુતો શુદ્ધ ભાવધી આશ્રય કરનાર 


૩૩ 


સ'સારને વિના શ્રમે તરી “જાય છે. અમારે તો આપના ચરણુની 
છાયાનાો આશ્રય જેધઇએ છીએ. આપના ચરણમાં શ્રદ્ધા રાખવાથી. 
શુદ્ધ હદયમાં તે ધારણુ કરવાથી, સાન અને વૈરાગ્ય સિદ્ધ થાય છે. 
આવા આપના ચરણારવિદતે અમો શરણે આવ્યા છીએ. ચરણુના 
 સ્શરણુથી તમામ ભયમાંથી મુકત થવાય છે. અહતા, મમતા અતે 
' વિષમોનુ' સેવન કરનારતે આપતુ ચરણારવિંદ ધણું દૂર હોય છે. 
. સાન :તથા સમાધિ વગેરે સાધનોથી આપનુ પદ પ્રાપ્ત કરી શકાય 
છૈ પણુ તેમાં ધણો શ્રમ પડૅ છે. આપની સેવાનું માહાત્મ્ય તો 
એવું છે કે વિના શ્રમે તેથી ઉત્તમ ફળ પ્રાતત થાય છે. 


“હૈ વિદુર, હવે ષહ્માજએ કરેલી સ્તુતિ સાંભળો. હૈ હદ્યસ્થ 
પ્રભુ, આપના ચરણકમળની પરમ ભંકેતથી આશ્રય રાખનારા ઉત્તમ 
ભકતોના હૃદયમાંથી આપ કદી ખસતા નથી. અભય પ્રાપ્ત કરવામાં 
આપનું ચરણુજ ખરૂં સાધન છે. ચરણુનો આશ્રય સિદ્ધ ચયા ન 
હોય ત્યાં સુધી ધનાદિકમાં આસકિત રહે છે અને આસકિતને લીધેજ 
ગોક મોહ, અહતામમતાદિક પણુ રહે છે. ચરણુનો આશ્રય સિદ્ધ 
ચતાંજ તે દોષો નષ્ટ થાય છે. શ્રવણુ કીર્તનાદિકમાં પોતાની ઇન્દ્રિયોને 
વિનિયોગ નહિ કરનારા તથા લોભને વશ થઈ ક્ષણિક સુખ માટે 
પાપી જવન ગાળનારા ભાગ્યડીન સ'સારશાસકતોની દશા શેચનીય 
છે, ત્રડષિએ। પણુ શ્રવણુ #ીતનાદિકૈથી વિમુખ રહે તો તેએ। જન્મ 
મરણુ રૂપી સ'સારને પામે છે. હે નાથ, શાસ્્રોનુ શ્રવયુ એજ 
આપને માર્ગ ન્નણુવામાં સાધન છે. ભકતોના શુદ્દ ભાવથી શુદ્ધ 
થયેલ હદયમાં આપ બિરાન્ને છે. હુદયસ્થ છતાં હુદય મેલું હોય 
તો તેમાં આપ કદી બિરાજતા :નથી. આપ પ્રેમ રૂપી દોરડાથી 
બ'ધાયા છે તેથી આપના જે જે સ્વરૂપનું ધ્યાન ભકતો કરે છે, તે 
તે સ્વરૂષ ભકતો ઉપર અનુગ્રહ કરવા આપ ધારણા કરે! છો. દયા 
એ તો આપતે! ખાસ ધર્મ છે. દયાથી પ્રાણીએ ઉપર આપ જેવા 
ગ 


૩૪ 


પ્રસન્ન થાએ। છો, તેવા ધૂપ વગેરે ઉપચારથી કરેલી પૂન્નથી 
થતા નથી. યસ્ત, તપ, યત્ઞાદિક કરવાનું પ્રયોજન એજ છે કે આપને 
પ્રસન્ન કરવા. તમામ કર્મોનું ઉત્તમ ફળ એજ છે. 


“ હે નાથ અવસાન વખતે પરવશ સ્થિતિમાં પણુ આપના 
અવતારે, ગુણે તથા આપની અનેક લીલા સચવનારાં નામેનું સ્મરણુ 
રાખવાથી અનેક જન્મનાં પાપો બળી ન્નય છે, અતે આપતે પ્રાપ્ત 
કરી શકાય છે. આવા ડ્વભુતે હું (દ્યા) શરણે 4ઉં છું. 

' હૈ વિદુર! દેવતાએની તથા ખદહ્માજતી સ્તુતિ મે' તમને 
મંભળાવી હવે વેકુડમાં સનકાદિકરિએ પ્રભુની કરેલી સ્તુતિ સાંભળે. 

“ હૈ પ્રણ, આપ સનુષ્યના હદયમાં રહો છો તે ખરૂં છે, પણ 
દુરાત્માએ આપને નનણી શકતા નથી.' ઇંદ્િ।ના ગુલામ થઇ 
રહેનારાએને આપ કદી દર્શન આપતા નથી. આપની કથાના રસનસ્ 
અને આપના ચરણનેો દઢ આશ્રય રાખનારા ઉત્તમ ભક્તો મોક્ષરૂપી 
પ્રસાદના ફેળનતી પણુ અપેક્ષા રાખતા નથી ઠ્રારપાળાને અમારાથી 
શાપ અપાઇ ગયે! છે. આ પાપથી અમારો જન્મ ભલે નર્કમાં 
થાએ। પણુ અમે! એટલે વર માગીએ છીએ 'ે નરકમાં પણુ આપની 
ઝુપાથી આપના ચરણુનું સ્મરણુ અતે આપના અલૌકિક ગુણોનું શ્રવણુ 
અમોને રહે. આપ દયાનિધિ છો, સરવ શક્તિમાન્‌ છો, આપના 
અનુત્રહ વડેજ યોગીએ પણુ શ્રમ વિના મત્યુતે તરી જય છે. 

શ્રીકપિલે ટવહૂતિનતે આપેલ ઉપટેશ--સહ્માછએ કર્દમને 
પ્રમ સૃજવાની આજ્ઞા કરી. તેમણે તે માથે ચડાવી. સામાન્ય પુત્ર 
પ્રાસ થાય, તેથી કાર્ય સિદ્ધ થાય નહિ. કર્દમે સરસ્વતિના તીર્‌ ઉપર 
વર્ષો સુધી પ્રભુની આરાધના કરી. ભક્તાધીન પ્રભુએ ગ્રસન્ત થઈ 
તેમને દર્શન આપ્યાં; અને વર માગવા કહ્યું. કર્દમે સ્તુતિ કરી અને 
વર માગ્યો. પ્રભુએ કહ્યું કે હું અંશાવતારવડે તમારે ત્યાં જન્મ લઇશ. 
પ્રભુના તમામ અવતારે! જગતના કલ્યાણુ માટેજ છે. 


૩ષ 


અજી નને સ્વધર્મનતેો ઉપદેશ દેવાનો હતે તે વખતે તે શ્રીકૃષ્ણુ 
ભગવાનને શરણાગત થયા હતા. ઉદ્ધવે પણુ તેમજ કર્યું હતું. દેવદૃતિએ 
પણુ ઉપદેશ દેવાની વિનતિ કરતી વખતે શ્રી કપિલને કહું “ આપ 
શર્ણાગતનું *ક્ષણુ કરવાવાળા છો. શરેણાગતના સસારેતે કાપી નાખવા 
આપ સમથ છેઃ હું તમારા શરણે આવી છું. ' 

ર  ખીનન ધર્મોને! ત્યાગ કરી મારે જ શરણું આવ; * એવે શ્રીકૃષ્ણુ 
ભગવાને અર્જુનને તથા ઉદ્ધવને ઉપદેશ આપ્યો છે. 

શ્રીકપિલ પોતાનાં માતુશ્રાને એવો ઉપદેશ આપે છે “ પૂર્જે 
તડપિએને આપેલું ભહ્મવિદ્યાનું સાન કાળે કરી નજ થવાથી તેજ જ્તાન 
તમને આપું છું. બંધન અને મુક્તિ ચિત્તથીજ થાય છે, તેવો નિશ્ચય 
રાખે? વિષષેો!માં-લોફિકમાં ચિત્ત આસક્ત રહે તો જન્મ મરણુને 
કેરો 2હે છે; પણુ ને પ્રભુમાં રહે તો સંસારનું બધન નજ થાય જે. 
જીવના કલ્યાણુના અતેક માર્ગાનું શાસ્ત્રમાં નિરૂપણુ છે, પણુ પ્રભુની 
મ્રાપ્તિ માટે તો ઉત્તમ માર્ગ એ છે કે તેમનામાં ચિત્ત ન્નેડી તેમની 
ભક્તિ કરવી. તેના જેવો બીજે એક પણુ માર્ગ નથી. વિષયોના 
પ્રસંગથી અધોગતિ થાય છે તેથી તેમાં ચિત્ત રાખવું નહિ. સારા 
વિચારો સ્કુરે અને પ્રભુમાં ચિત્ત રહે તેના માટે ભગવદીયે।-સાધુ- 
પુસ્ષોનો સમાગમ કરવો. તેમ કરવાથી મોક્ષઠ્દાર ઉધડે છે. કોને 
સાધુ પુરૂષ કહેવો તેતી પણુ કસોટી છે. અમુક ગુણોા-લક્ષણો જેનામાં 
હોય તેતેજ સાધુ માનવા અને તેવાનો સગ કરવો. લક્ષણા પૈકીનું 
"ખાસ લક્ષણુ એ છે કે અનન્ય ભાવથી મારામાં દર પ્રેમ ન્નેધએ; 
મારે।જ તેને આશ્રય હોય. આવા પુસ્ષરાોના સમાગમથી મારાં અલોકિક 
ચરિત્રિ તથા ગુણોનાં શ્રવણુ તથા કીર્તનમાં પ્રજૃત્ત થવાય છે, તેથી 
અવિદ્યા નષ્ટ થતાં અ'તઃકરણુ શુદ્ધ થાય છે અતે શ્રદ્ધા, ્રાતિ અને 
ભક્તિ અનુક્રમે પ્રાત થાય છે. સણિ રચવા વગેરેતી મારી લીલાનું 
ચિન્તન કરવાથી મારામાં ભક્તિ થાય છે અતે ભક્તિ થતાં 
વિષયે।માં વેરાગ્ય થાય છે. 


૩૬ 


ભક્તિની પણુ અમુક કક્ષાએ છે. ભક્તિમાં જે નિષ્કામ 
ભક્તિ છે તે સિદ્ધિઓથી પણુ શ્રેણ છે. જેમ યોગની સેવાની 
યોગેશ એવા પ્રભુની સેવાની સાથે સરખામણી થઈ શકે નહિ; તેમ 
સિદ્ધિઓની સેવાની સિદ્ધિઓના પતિ પ્રભુની સેવા સાથે સરખામણી 
થઇ શકે નહિ. ઉંચી ક્રેટિના મારા ભક્તો મોરા ચરણુની 
સેવામાં પ્રીતિ રાખનારા હોય છે. તેએ દેહાદિકથી ક્યા મારા 
અથે જ કર્‌ છે અને મુક્તિની પણુ ઈચ્છા નહિ રાખતાં પરસ્પર 
મારાં દિવ્ય પરાક્રમોનુંજ ગાન કરવામાં રચ્યા પચ્યા રહે છે. આવા 
ઉત્તમ ભક્તો તેમના દિવ્ય ભાવને લીધે માર દિવ્યસ્વરૂપનાં દર્શન કરે 
છે અને તે સ્વરૂપ સાથે વાતો કરે છે અને મારા દિવ્ય સ્વરૃપનાં 
દર્શનમાં તેમતે એવો અલોકિક આનદ આવે છે કે તેએ મુક્તિના 
આનદને પણુ તુચ્છ માને છે. તેમની ભક્તિ કેવળ નિષ્કામ હોય છે. 
અન્ય સાધનોને ત્યાગ કરી અનન્ય ભાવથી મારીજ ભક્તિ કરનારા 
આવા ભગવદીયોાને સસારના જન્મ મરણુના ફેમામાંથી હું 
ઉદ્દા૨ કર્‌ છું. 

“ હૈ દેવદ્ાતિ સંસારને તાપ નિન્રત્ત કરવાને એકજ ઉપાય છે; 
અતે તે પ્રભુનો દઢ આશ્રય છે. યોગિઓ પણુ આત્માના કલ્યાણુ 
માટે શુદ્ધભાવયી મારા ચરણારવિન્દતેો આશ્રય કરે છે. તીત્ર ભક્તિ- 
યોગથી ચિત્તને મારામ! તલ્લીન કરી દેવું એજ કલ્યાણુ મારે 
ઉત્તમ ઉપાય છે. 


“સાવધાન રહી ચિત્તતે લોકિકમાંથી ખે'ચી ભક્તિયોગથી વશ 
કરવું. મારામાં નિષ્કપટ ભાવ રાખવો, મારી કથાનું શ્રવણુ કરવું, 
ઠેષ, ઈર્ષ્યા, વેરતેો યાગ કરી પ્રાણી માત્રમાં સમદણષ્ટિ રાખવી. 
ખરહ્મચર્ય તથા સતોષાદ્કિનું સેવન કરવું, અહતા, મમતાને ત્યાગ 
કરવો, અધર્મથી તો દૂર રહેવું, યથાશક્તિ સ્વધર્મનું સેવન કરવું, 
ભગવદીયોનેો સગ કરવો, મેક્ષધમમાં પ્રીતિ શખવી, મન તથા 


૩૭ 


*દ્રિયાને વશ રાખવાં, પ્રભુતી લીલાનું ચિન્તન કર્યા કરવું, સ્થિર 
મન રાખી ગ્રેભુતી મૂર્તિનું ધ્યાન ધરવું. પ્રજુ ભક્તાધીન છે, દયાનિધિ 
છે, કેવળ અતુમ્રહધી ભક્તતી ઇચ્છા પ્રમાણે અનેક ર્‌પ ધારણુ કરી 
તેને દ વ્ય સ્વરૂપનાં દર્રાન આપે છે. 

' હવે ભક્તિના મુખ્ય ભેદ કેટલા છે તે સાંભળે. મનુષ્યોની 
પ્રતિ એક સરખી હોતી નથી. કેટલાકમાં સત્ત્વગુણુ, કોઇમાં રન્નેગુણુ 
અને કોઇમાં તમોગુણ વિશેષ હોય છે. પ્રષ્ઠતિની ભિન્નતાને લીધે 
ભાવમાં-ભક્તિમાં પણુ ભિન્નતા છે તેથી ભક્તિયોગ પણુ ધણા પ્રકારને 
છે. ભક્તિના ચાર મુખ્ય ભેદો છે-તામસા, રાજસા, સાત્વિકી અને 
નિર્ઝુ ણા. તેમાં નિર્ઝીય્%ા ભક્તિ ઉત્તમ છે. તે ભક્તિનું શિખર છે. 
ફલરપા છે. 

“આવા ભક્તનું ચિત્ત મારા ગુણોનું શ્રવણુ થતાંજ મારામાં 
તલ્લીન રહે છે અને તેનામાં અવિચ્ઠિન્ન પ્રેમ વહે છે. મે।ક્ષતી પણુ 
આ ભક્ત કામના ૨1ખતા નથી, અને મારી સેવાભક્તિનેજ ફલ 


હા 


માતે છે. જે ભક્તિયોગથી ગુણાતીત થઈ મારા ભાવને પામી શકાય 
છે તે આ નિર્ગુણુ ભક્તિ યોગ છે. હે દેવટ્તિ, દેવતાએના ઉપાસક 
તે તે દેવોના લોકને પામે છે. તેમને મળતું ફળ અંતવત્‌ છે. 
ના નથી. પરમાત્માને પામવા એજ અવિનાશ ફળ છે; માટે 
પ્રભુમાંજ શુદ્દભાવ રાખીને તેને શરણું રએ. 

ઉપદેશની શરૂઆતમાં શરણુ ભાવનાજ છે. ઉપદેશના અન્તે 
પણુ શરણે જવાની અસા છે. શરણું ધર્મજ મુખ્ય છે બીજ ધર્મે 
ગૌણ છે. તેથીજ શર્‌ણુ ધર્મ ઉપર પુષ્ટિમાર્ગમાં પણુ ધણ્‌! ભાર 
મૃકવામાં આવ્યે! છે. પુષ્ટિમાર્ગ માં ભક્તિને જ મૃખ્ય માની છે. તેમાંએ 
નિર્ઝુણુ, પરા, ફલરૂપા ભંક્તિ. તે ભક્ત ગોાપીજનને સિદ્ધ થઈ હતી. 
આ ભકિતથી જ પ્રજુતી પ્રાપ્તિ થાય છે એ સિદ્ધાન્તને ઉપનિષદો 
શ્રીગીતા અને ભાગવતનો આધાર? છે તે આ ઉપરથી સમજશે. 


અક 


૩૮ 
(૨) 
ખ્રહ્મસ બન્ધ યાને આત્મ નિવેદન 


[આ લેખ અસલ 'બ્રહ્મસસબન્ધ, આત્મ નિવેદન, ને સમર્પણુ ' એ: 
શીર્ષક નીચે શ્રી. પટવારીજએ “ પુછિસુધા ' માસિકમાં પ્રકટ કર્યો હતે. 
કુલ ૬૦ લેખોમાં તે છપાયો હતો. આમાં બ્રહ્મસબન્ધની શાસ્ત્રીયતા તથા 
આવશ્યક્તા તેમણે દર્શાવી છે. આ લેખ પણુ વૈષ્ણવોને મનનીચ થશે. 

--જે. ગો. શાણ.]. 
આ લેખતે। હેતુ ખહ્મસ બન્ધના સિહ્ધાન્તને વિસ્તારથી નિરૂપણુ 
કરવાનો છે. આ સિદ્ધાન્તનું સ્વરૂપ યથાર્થ સમજવાથી હરકાઇ સુનને 
નિશ્રય થશે 'ે અહ્મસબન્ધ યાતે આત્મનિવેદનના અનુસ'ધાન વગર 
ક્રાઈ પણ મુમુક્ષુ મોક્ષ કે પ્રભુને પ્રાસ કરી શકે નહિ. 
શ્રતિ આજ્ઞા કરે છે કે પ્રભુએ જ્યારે રમણુ કરવાને જગત્‌ 
સજ્બું ત્યારે તેમણે જૂદા જૂદા પ્રકારના પદાર્થો સર્જ્યા. જીવોના પણુ 
અનેક પ્રકારે! સર્જ્યા. શાસ્ત્રકારોના કથન પ્રમાણે ખે પ્રકારની સૃણિ . 
પ્રભુએ રચી. એક દૈવી સૃષ્ટિ ખીજી આસુરી સૃણ્િ. (ભા.૧૧, ૨૬, ૩૦) 
દેવી સ'પત્વાળા સસાર બ'ધનમાંથી મુક્ત થાય છે અને આસુરી 
સપત્વાળાનતે બ'ધન રલ્યા કરે છે. (ગી. ૧૬-૫ ) આસુરી સ'પતૂના 
અધમ મનુષ્યોને પ્રભુ આસુરી યોનિમાંજ નિરતર નાખે છે, તેઓ 
જન્માજન્મમાં મોહ પામે છે, પ્રભુને પામતા નથી અતે અધોગતિ 
પ્રાતત કરે છે. (ગી. ૧૬, ૧૯, ૨૦ ) આસુર ભાવનું સેવન કરનારા 
પાપી તથા મૂટો ભગવાન શ્રીકૃખ્ણમુના શરણે આવતા નથી ( ગી. 
૭-૧૫ ) તેએ પ્રભુની અવત્તા કરે છે અને રાક્ષસી આસુરી તથા 
મોહ પમાડનારી પ્રરૃત્તિના આશ્રય કરે છે. ( ગીતા ૯, ૧૨, ૧૨ ). 
આવા મનુષ્યોની શી ગતિ થાય છે, તેને! પ્રશ્ન નિમિ રા”નએ યમસ 
નામના યેગેશ્રરનતે પૂછ્યો હતો તેના ઉત્તરમાં તેમણે કલું કે પ્રભુની 
ભક્તિ નહિ કરનાર અતે પ્રભુનું અપમાન કરનારા દુષ્ટો નરકમાં . 


૩૯ 


પડે છે, (ભા. ૧૧-૫-૩ ) ગીતામાં આસુરી સ'પદ્નાં લક્ષણે 
વિસ્તારથી બતાવવામાં આવ્યાં છે. તેવીજ રીતે ઉપર પ્રમાણે 
ઉપદેશ કરી યેગેશ્વરે પણુ તેજ અધ્યાયમાં આવા દુષ્ટોનાં લક્ષણે 
વિસ્તારથી જણાવ્યાં છે. 


ભગવાન શ્રીકૃષ્યુ તો ભકત શિરોમણિ ઉદ્ધવતે તાન આપતાં 
એટ્લે સુધી કહે છે કે અસત્ય, ચોરી, નાસ્તિકપણું, કામક્રેધાદિકનું 
સેવન કરનારા ચાર વર્ણુની બહારના છે. (ભા. ૧૧-૧૭-૨૦ )ૃહાદિક 
લૌકિક ચીન્નેમાં આસકત રહેનારો તથા અનેક પ્રકારની તૃષ્ણાથી 
જેનું ચિત્ત વિક્ષિત થયું છે એવા પ્રીતિવાળા, કામાસકત, અન્તતે- 
ન્દ્રિય પ્રાણીઓની હિંસા કરનારો, આસરી સ'પત્વાળે નરકમાંજ 
પડે છે અને તેને ઝાડ વગેરે સ્થાવર યોનિમાં અવતાર લેવે પડે 
છે (૧૧-૧૦-૨૮ ) આસુર સપત્‌્વાળા જે દુર્ગુણોનું સેવન ફરે 
છે તેનો દૈવી સ'પત્વાળા ત્યાગ કરી શાસ્ત્રોમાં શ્રદ્ધા રખી તેમાં 
કહેલી આત્તાઓનું પાલન કર્‌ છે અને મોક્ષ ક્રે પ્રભુ પ્રાપ્તિના 
રસ્તાનું પ્રમાણિકપણે સેવન ડરે છે. 


મોક્ષના માગે" જનારા દેવી સ'પત્વાળાએ આ ૦”તન્‍્મમાં 
પોતાનું શું ખરં કતત્ય છે તેનો વિચાર કરી ક્ષણુભગુ2 દેહની 
કીમત સમજે છે અને તેએ એવા ઉત્તમ વિચારોનું સેવન કરે છે 
કે આ દેહ ક્ષણુભગુર છતાં દુર્લભ છે. (ભા. ૧૧-૨-૨૯ ) આ 
દેહથી મુક્તિ પ્રાત થઇ શકે છે. ( ૧૧-૭-૭૪ ) વિષય સુખ તો 
ભુ'ડ, કુતરાં, ડુકર અને ગધેડા વગેરેને પણુ મળે છે. પરતુ મતુષ્ય 
દેહથી તો આત્યર'તિક શ્રૈયઃ પ્રાપ્ત કરવાનું છે. (૫-૧૫-૧) આ 
દેહ મત્ય ૭તાં તેને અર્થસિદ્ધિ આપનાર માની સ'સામ્રૂપી સાગર 
* તરવાનું તયા જન્મ સરણુતા ફ્રેરામાંથી મુક્ત ચવાનું સાધન સમજે 
છે. (ભા. ૧૧, ૨૦, ૧૪) દુર્લભ દેઠ તથા કર્ણુધાર્રૂપી ગુરુ પ્રાપ્ત 
થયા ૭તાં અને પ્રભુ સાનુકુલ છતાં ભવસાગર તરવાની ૪ચ્છા 


૪૦ 


નહિ રાખનારને આત્મહત્યારો માને છે. ( ૧૧-૨૦-૧૭ ) મોક્ષ પ્રાત 
કરવાના સાધનરૂપ મનુષ્ય દેહ પ્રાપ્ત થયા છતાં વિષયનું સેવન કરનારને 
ઠગાએલા તથા આત્મહત્ય!ર। માતે છે. 

આર્યભૂમિ અલૌકિક છે. તે ભૂમિના ઈશ્રરપ્રણીત વેદ, 
ઉપનિષદ્દો, ગીતા તથા શ્રીભાગવતાદિક ગ્રથોમાં અલૌકિક ધર્મોનું 
ગ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. આ ગ્રન્થો વાંચનારને વિદિત છે કે 
અનેક જીત્તાસુઆએ તથા મુમુક્ષુઆએ મોક્ષ અથવા પ્રભુ પ્રાપ્ત 
 ક*્વાનાં સાધનોને! ઉપદેશ દેવા ઈચ્છા જણાવી છે. ફક્ત શ્રી ભાગવતમાંજ 
સખ્યાબ'ધ ્રશ્ન પૂઠવામાં આવ્યા છે અતે તેના ઉત્તર આપવામાં 
આવ્યા છે. શોનકે સતને, શ્રીવેદવ્યાસે નારદને, પરિક્ષિતે શ્રીશુક- 
ક્ેવજછતે, નારદે બહાને, બહ્માએ ભગવાનને, વિદૂરે મૈત્રેયને, દેવદ્ૃતિએ 
શ્રીકપિલને, કુવે નારદને, પ્રાચિન બહિએ નારદને, *ગણુ રા'એ 
જડભર્તતે, વિષ્ષુદૂતે યમદૂતને, યુધિછિરે નારદતે, નિમિરાજાએ યોગે- 
શ્રરાને અને ઉદ્ધવે શ્રીકૃષ્ણુ ભગવાનતે અતિ વિનયથી પૂછેલા પ્રશ્નો 
પૈશીના નીચેના ખાસ મનન કરવા જેવા છે. પ્રભુનું સ્વરૂપ કેવું છે ? 
પ્રભુ અહ્માદ્કરૂપ શી રીતે ધારણુ કરે છે? પ્રભુતે ઇચ્છા નહીં છતાં 
રમણુ કરવાની કેમ ઈચ્છા થાય છે? કોડા કરવા પ્રભુ આ જગત 
કવી રીતે સજે છે, પાળે છે અને લય કરે છે? પ્રભુ સાકાર છે 
ક નિરાકાર છે ! પ્રભુના દિત્ય સ્વરૂપનાં દર્શન કૈતે થાય છે ? તેવાં 
દર્શનથી શું ફળ પ્રાત થાય ? પ્રભુના કેવા સ્વરૂપનું કેવી રીતે ધ્યાન 
અરવું ! જવનું સ્વરૂપ કેતું છે : જીવતો પ્રભુ પ્રતિ શે ધર્મ છે ? 
જગતનું સ્વરૂપ કેવું છે ! અહ'તા મમતાત્મક સ'સારનું સ્વરૂપ કડું 
છે ? વેદ વિહત કર્મો વેદમાં કહ્યા પ્રમાણે કરવાથી કેવું ફળ પ્રાપ્ત 
થાય છે! તેવાં કર્મ સકામ કે નિષ્કામપણે કરવાં : સકામ કર્મ 
કરવાથી શું ફળ મળે : મનુષ્યનું કર્તવ્ય શું છે ?: આત્માને બધ 
તથા મોક્ષ શાથી થાય છે? મેક્ષ પ્રાપ્ત કરવાનાં અનેક સાધને! છે 
તેમાં પરમ કલ્યાણુનો ઉત્તમ માર્ગ ક્ષો! છે ! ધમોૌમ ધણા છે તેમાં 


ક્ર 


ધમર્‌પ પ્રભુ કયા ધર્મોના સેવનથી પ્રસન્ન થાય છે ? જ્ઞાનનું સ્વરૂપ 
જું છે? ભક્તિ કેટલા પ્રકારની છે? તેમાં કયી ભક્તિતે ઉત્તમ 
કહેવાય ? ઉત્તમ ભક્તિનાં લક્ષણો કેવાં હોય ? કયા પર્માતે ભાગવત 
ધર્મ કહેવા ₹ માયા એટલે શું? તે તરવાનો ઉપાય કયે! ? કયા 
ત્રકારની ભક્તિ જાનનું અંગ છે ? કેવા પ્રકારની ભક્તિનું જ્ઞાન અંગ 
છે ₹ પરા ભક્તિ શી રીતે પ્રામ થાય ! ગુણાતીત ૨| રીતે થવાય ? 
ગુણાતીતનાં લક્ષણે! કૈવાં હોય !? કયી ભક્તિને અનન્ય અને નિષ્કામ 
કહી શકાય ? પરાભક્તિથી શું ફલ પ્રાપ્ત થાય ? પ્રભુતે અવતારે 
લેવાના પ્રયોજનેો શા છે ? કયા અવતારમાં પ્રભુએ શી લીલાઓ 
કરી છે ? વિગેરે. 


સસાર બ'ધતનમાંથી મુક્ત થઈ મોક્ષ અથવા પ્રભુને પ્રામ 
કેર્વા એજ શાસ્ત્રકારોનું નિશાન હતું અને હોવું જોઇએ. તેજ નિશાન 
આપણું પગ હોય તોજ તેમતે! ઉપદેશ રુચિકર અતે ખુદ્ધિત્રાલ્ય 
જણાય. શાસ્રોના સિદ્ધાન્તો સોને એક સરખી રીતે સુચિકર જણાતા 
નથી અને જણાવાના નથી. 


હાલના સમયમાંજ આઝુરી પ્રષ્ૃતિવાળા માણુસો છે એમ 
માનવાનું નથી. કલિયુગમાં તેવાની સખ્યા વધારે હોય છે એ ખરં 
છે પણુ પુરાણો, રામાયણુ, મહાભારત વગેરે ત્રન્થેો ન્નેતાં ભિન્નભિન્ 
પ્રરૃતિવાલા માણુસે। સત્યયુગ, બતા, દ્દાપરમાં પણુ હતા એમ જણાય 
છે. દૂર્યોધન રા'એ સભામાં હ્ોપદીના ચીર ખેૅ'ચવાનું અઘર પાપ 
કર્યું અને બીત્નં પણુ અનેક પાપે! કર્યા તેથી તે વખતના ધર્મપરાયણુ 
માણસોને ત્રાસ થયે હશે, વેન જેવા ધર્મદ્રોદી રાજા જુના વખતમાં 
થઇ ગયા છે. અક્રત્થામા જેવા ષ્રાહ્મણે પાંડવોના નિદ્રાવશ થએલા 
બાળકને મારી નાખ્યા હતા. રાવણે સતી સીતાનું હરેણુ કયું હતું, 
ટલાક ત્રકષિએ મન ઉપર કાણું મેળવવા એકાન્ત સ્થળનું સેવન 
કરી વર્ષો સુધી તપ કરતા હતા. તેમ છતાં તેએ વિષયાસક્ત થળ 


હર્‌ 


સ્થાનમાંથી ભ્રર્ુ થયા હતા, ડુંકામાં સૃષ્તિતિા આવિર્ભાવ થયે, ત્યારથી. 
દવી અને આસુરી સપતના જવો ન્નેવામાં આવે છે. આ વિશ્વ 
ગ્રેજુતું રમણુ-કીડા સ્થાન છે. એમ વેદને પ્રમાણુ તરીકે માનનારા 
સો માને છે. રમણુ કરવા અનેક પ્રકારતી સૃજ્ટિ કરી છે અતે પ્રભુએ, 
ત્રરપિએએ, તથા આચાર્ય'શ્રીએએ સસાર બ'ધનમાંથી મુક્ત થવાના 
પ્રકૃતિ અતુસાર અધિકાર પરત્વે એક કરતાં વધારે રસ્તા વેદ, 
ગીતાદિક ત્રથોમાં બતાવ્યા છે. 

શાસ્રામાં શ્રદ્ધા રાખી તેમાં આપેલા ઉપદેશાનુસાર જવન 
ગાળવામાં આવે તો લોકિક અને અલૌકિક કલ્યાણુ થાય એ નિઃશ'ક 
છે. કેવળ ગ્રન્થે વાંચવાજ એ બસ નથી. વાંચનારા તો ઘણા છે 
પરતુ શાસ્રાના સિદ્ધાંતા જનણી આપણા જવનમાં કેટલે અંશે અમલ 
કરેવામાં આવે છે તેતો હીસાબ દરેક સુસ્ત સનુખ્યે રોજ કાટવા 
નેધઇએ. આત્મ નિવેદન ભાગવત ધર્સોામાં શિરોમણિ ધમ છે 
તેનુ' સેવન ડરવાને। હરકોઈ વણ તથા આશ્રમવાળાને. 
અધિકાર છે. આ ધર્મ એવે છે કે તેનું પ્રમાણિકપણે સેવન 
કરવાથી આ લોક અને પરલેક સુધરે છે. એવું નીચેની હકીકતથી 
સ્પદ્ટ ચરે. 

અહુ'તા મમતાને! ત્યાગઃ--અહ'તા મમતા મુમુક્ષુના વેરી 
હોવાથી તેને ત્યાગ કરવો જઇએ. જીવ ભગવદ શ છતાં તેમાં આનંદને 


દ. 


તિરેોભાવ થવાથી અવિદયાને લીધે તે દુષ્ટ છે. તેને પોતાના મૂળી 
સ્વરૂપનું તથા કરત વ્યતું ભાન નથી. આપણા સે'કડાં સગાં, 
સબધી સ્નેહીઓ મુસાફરી પુરી થતાં ચાલ્યા ગયા છે. ચક્રવાત 
રાજાએ ચાલ્યા ગયા અતે જવાના. દવા તથા સારવારથી આયુષ્ય 
લાંષુ કરવાતે દાવો રાખનારા વેદો, હીમેો, દાક્તરો પણુ ચાલ્યા 
ગયા. ધણી વખત આપણે સ્મશાનમાં ગયા છીએ, શખને બળતાં 
ન્નેયાં છે, તોપણુ એક વખત મરવાનું છે તેનું આપણુને સ્મરણુ 
રહેતું નથી. ભગવદ્‌ગીતાનો ધણા ખરા પાડે કરીએ છીએ તેમ છતાં 


ટડ 


“ ઝન્‍્સરૃત્યુગરાવ્યાષિયુઃ શયોષાનુટ્રનન્‌ 'ની આસ્તાના આપણા જવનમાં 
ભગ કરીએ છીએ. અતે અહ'તા મમતાનુંજ સેવન કરી રહ્યા છીએ. 
દુનિયામાં અનેક પ્રકારના ક્લેશો અને પાપો ન્નેવામાં આવે છે તે 
લોકિકાસક્તિ-મમત્વને લીધેજ છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, ઈયા, દ્ેષાદિક 
દોષોનું મૂળ મમત્વ આસક્તિજ છે. લૌકિકાસક્િત એજ જડવાદ છે.. 
લોકિકાસક્તિ હોય ત્યાં ધમ'પરાયણુતા અને પ્રભુપરાયણુતા હોય નહીં. 
જે કુટુંબમાં, ગામમાં, શહેરમાં, દેશમાં, દ્રવ્યાદિકમાં મમત્વ હોય 
ત્યાંજ અતેક પ્રકારના કલેશે। ન્નેવામાં આવે છે. લોકિકાસક્ત મનુષ્ય 
પોતાનું, પોતાના કુટુંબનું, દેશનું કે જગત્નું કલ્યાણુ કરી શકતો 
નથી. એટલુંજ નહિ પણુ તેનાથી અકલ્યાણુ થાય છે. તેથી લોકિકા- 
સક્તિના યાગ ઉપર આપણા શાસ્ત્રોએ ઘણો ભાર્‌ દીધો છે. અહ'તા 
મમતાના ત્યાગ માટે આત્મનિવેદનજ રામબાણુ ઉપાય છે. ખીન્ન. 
રોઈ સાધનથી મુમુક્ષુના કટ્ટા વેરીનો પરાભવ થઈ શકતે! નથી. 


જક 


આવે તમામ શાસ્ત્રોનો સિદ્ધાન્ત છે, આપણા સ'પ્રદાયના શિક્ષાપત્રો 
ધણાખરા વૈષ્ણુવા વાંચે છે. તેમાં કરેલી આસ્તાએ અતે આપણા 
જવનની પ્રમાણિકપણે સરખામણી કરતાં સઠજ જણાશે કે વેષ્ણુવત્વ 
આપણાથી ઘણું દૂર છે. જડવાદનો ચેપ ધણાખરા વેષ્ણુવાને લાગી 
ગયો છે તેને લીધે આપણે વૈષ્ણુવો રહ્યા નથી. સેવ્ય સેવકતે! ભાવ 
રાખવો એવો જે સપ્રદાયનો સિદ્ધાન્ત છે. તે સપ્રદાયમાં “ધણા ખરા 
વૈષ્ણુવો પ્રભુતી તથા આચાર્ય શ્રીએતી આત્તાએ।નું પાલન કરવાને 
બદલે તેતો ભગ કરે તે શોચતીય છે. આપણા [શેક્ષાપત્રોમાં લૌકિકા- 
સક્તિના ત્યાગ વિષે શે। ઉપદેશ કયેર છે તેનું દગૃદર્શન આ સ્થળે 
કેર્વામ્‌ આવ ૪. 

ગો. શ્રોહરિરાજીના શિક્ષાપત્રેમાં ઉપદેરા:--થ્રી હરિરાયજી 
ઉપદેશ કરે છે કે પ્રભુની તનુશ્ન સેવા પણુ નિરુદ્દ ચત્ત વડે કરવી. 
પ્રભુની સેવામાં જે ઉપકરણો ઉપયોગી હોય તેની ક્ષા કગ્વા દૈહિક 
કૅમેપો કરવા. પોતાની સ્રીમાં અનુમાગ રાખવો તે પણુ કેવળ પ્રભુની 


૪ 


'સેવા અર્થેજ હોવે ન્નેઈએ, વિષય સુખ માટે નહિ. (૧-૩-૪) 
ધનમાં મમત્વ ન રાખવું પરતુ તે પ્રભુ સેવામાં ઉપયોગી છે તેમ 
માની તેતું રક્ષણુ કરવું અને તેનો ઉપયોગ પણુ સેવાર્થે કરવો. 
પ્રપચ-સ'સારમાં જે માણુસો સુખ માતે છે તેમનાથી પ્રભુ ધણા 
દૂર રહે છે. (૨--૧૫ ) સસારાસક્ત, દુણ્નો સંગ કરનાર અતે 
પાપથી દ્રવ્ય પેદા કરનારા દુણોનું અન્ન ખાવાથી બહિર્મુખ થઇ ગયા 
હોય તેવાઓની પુષ્ટિમાર્ગમાં શ્થિતિજ નથી. ( ૪-૨૧ ) જળથી 
જેમ અસિ બુઝાય નય છે તેમ લોકિકભાવ ભગવદ્ભાવતે નણ કરે 
છે. (૩-૩ ) સ'સારાસક્તથી ભરત જેવાની દુર્દશા થઇ. પ્રભુમાં 
ચિત્ત રહ્યું નહિ. હરણીમાં અવસાન વખતે આસક્ત રલશ્યું અને 
પુનર્જન્મ લેવા પડયા. લોૌકિકાસક્તિ ભગવદ્ભાવનેો નાશ ડરે છે 
માટે તેનો ત્યાગ કરવો. (૭-૨ ) પ્રભુતા ૬ઢ વિશ્વાસ રાખનાર 
ભક્તે એવે! નિશ્ચય રાખવે। કૈ લોકિક અતે વૈદિક દયાનિધિ પ્રભુજ 
'ફુપા કરી સિદ્ધ કરે છે. ( ૭-૨ ) ગૃહસ્થાશ્રમ સેવા માટે ઉપયેમી 
'છે એમ માની વિવાહ કરવે!. 


પ્રભુના ઉત્તમ ભક્તો-તદીયોનું ચિત્ત ધણા ભાગે લોકિક 
'ભોગમાં લાગતુંજ નથી. કદાચ લાગે તો મનને તેમાંથી ખે'ચી લેવું. 
(૭-૫) ભાવ નિધિરૃપ છે. તેનું સર્વથા રક્ષણુ કરવું અને ભાવની 
ક્ષતિ કરનારી તમામ બાખતોને। ત્યાગ કરવો. (૭-૭) પ્રપ'ચની 
સ્કૂર્તિ પણુ ના થાય અતે પ્રભુમાં ચિત્ત રહ્યા કરે તેનેજ વ્યસન 
કહી શકાય. લૌકિકાસક્તિના ત્યાગ વિના માનસી સેવા કદી સિદ્ધ 
થાય નહિ. (૯-૩૧) વેષ્ણુવતો એ ખાસ ધર્મ છે ક તેણે વરાગ્યનું 
તથા સ'તોષનું સેવન કરવું અતે સદાન'દ પ્રભુને જ ભજવા. (હ-૩૫) 
ત્યાગના બે ભેદ છે-મુખ્ય અને ગોણુ. ગૃહધનાદિકતો ત્યાગ તો 
ગોૌણુ છે. મુખ્ય ત્યાગ તો એ છે ક ગૃહ, ધન, શરીર, ઇંદ્રિયો, 
'સન, બુદ્ધિ પ્રાણુ વગેરે પ્રભુતે અપર્ણ કરવાં, અને પ્રભુ સેવામાંજ 


૪ષ 


તેને ન્નેડતાં. (૧૭-૧૨). કેવળ ઉદર નિર્વાહાર્થે પ્રવૃત્તિ કરનારને: 
તદીય _વષ્ણુવ કહી શકાય નહિ. (૧૮-૨) લેકનિઇાને માર્ગ જુદે. 
છે અતે ભગવન્માર્ગનિક્ટાનો માર્ગ જુદો છે. લોકિકમાં નિષ્ઠા રાખ- 
મા ભગવન્માર્ગ માં નિદા હોય નહિ. (૨૧-૮) લોકિક નિક જડ-' 
વાદતો માર્ગ છે. ભગવન્માર્ગ'નિટ્ા ઉંચી કોટિના વૈષ્ણુવ અને મુમુક્ષુને 
માર્ગ છે. ભકત શિરોમણિ પ્રહ્લાદે કહ્યું છે કે વિષયમાં જેની મતિ. 
હોય તેની મતિ પ્રભુમાં કદી હોઇ શકે નહિ. તેવીજ રીતે શ્રીહર્રિયજી 
ઉપદેશ કરે છે કે પ્રપચનું સ્મરણુ કરનારનું પ્રભુમાંચિત્ત હોઇ રકે 
નહિ. (૩૦-૧) ગહાદિકમાં મમત્વ શી રીતે નણ થાય એવો કે ગ્રેશ્ષ. 
ફરે તો તેના ઉત્તરમાં શ્રીહરિરાયજ કહે છે કે તેને માટે તો એક જ 
ઉત્તમ રસ્તો છે અને તે એ છે કે શ્રીકૃષ્ણુના અર્થેજ ગ્હાદિકને. 
ચોજવા. કયા ભાવને સવભાવ કહી શકાય એવા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં 
તેઓશ્રી કહે છે કે લોકિક વૈદિકના સહજ સરવ ત્યાગ સાથે પ્રભુમાં 
નિષ્કામ પ્રેમ શાખવે। તે સર્વભાવ છે. કામ, કોહ, લોભાદિકનું મૂળા 
લૌકિકાસક્તિજ છે. ભક્તિ માર્ગમાં આ દુર્ગુણા મોટા બાધક છે, 
કામતો નાશ કરવા વૈરાગ્યનું સેવન કરવુ' જઇએ. જે વૈષ્ણુવમાં 
વૈરાગ્ય અને સ'તોષ ન હોય તેને વેષ્ણુવ કહી શકાય નહીં. ( ૩૪, 
ર૪, ૨૫) પ્રભુના કૃપાપાત્ર ભગવદીયો લોકિકાસક્ત રહે તો તે' 
પ્રભુતે સ્ચતું નથી. તેથી આવા જીવોનું કલ્યાણુ કરવા અને તેમના 
ઉપર અનુમ્રહ કરવા પ્રભુ પોતેજ તેનું લૌકિક બગાડે છે. (૪૧-૨) 
લૌકિક કાર્યમાં તદીય વૈષ્ણુવાએ પ્રભુની આસ્ઞા લઇ ખાસ આવ- 
શ્યક ખર્ચ કરવાને! છે. પરન્તુ કમળ જેમ જળને સ્પર્શ કરવા દેતું 
નથી તે પ્રમાણે ભગવદીયે પણુ અહ'તા મમતાત્મક સ'સારને સ્પર્શ 
થવા દેવો જેહ્તએે નહિ. આવા ભગવદીયોનું નિશાન પ્રભુજ હેવું 
નનેઇએ. જેટલે દ૨૦જે લોકિકમાં :ચિત્ત રહે તેટલે દરને પ્રભુમાં 
એ!છું રહે. 
અહ'તા મમતા, લોકિકાસક્તિનો ત્યાગ કરવા ગોસ્વામી શ્રીહરિ-- 


ળ્દ 

“રાયજીએ શિક્ષાપત્રેમાં કેવો ઉપદેશ કર્યોઃ છે તે આ ઉપરથી સમન્નયું 
'ઇશે. તેઓશ્રીએ આપણા ઉપર અનુગ્રહ કરવા ત્રણુસે ઉપરાંત 
નાના મોટા ગ્રન્થો રચ્યા છે. તમામ ગ્રન્થે મનન કરવા જેવા 
છે, પૃષણિમાર્ગ્ની અને આ સંશ્રદાયના સિદ્ધાન્તોની નિન્દા કરનારા 
પ્રમાણિક હોવાને દાવે! રખતા હોય તો તેમણે સપ્રદાયના સાહિય 
તથા સિદ્ધાન્તોનતી માહિતી મેળવવી ન્નેઇએ. વેષ્ણુવાને સપ્રદાય અતે 
'સિદ્ધાન્તોનું કામ છે. સિદ્ધાન્તા ઉત્કુટ્ટ છેં. અમારામાં વૈષ્ણવત્વ 
જનેવામાં ન આવે તે! અમને સુધારવાનો ઉત્તમ રસ્તો એજ છે કે 
અમારા ઉપ્દેશકાએ વૈષ્ણુવ તરીકેનું અનુક*ગીય જવન ગાળી 
સગ્રદાયના સિદ્ધાન્તો તરક પ્રસંગોપાત અમારૂં લક્ષ ખેંચી સ્પ 
શખ્દોમાં કહેવું કૈ અમો અમારા ધર્મર!સ્રામાં કરેલી આત્તાઓનેો 
'ભગ્‌ કરીએ છીએ, અને તેથી વેષ્ગવોર્ન પ'ક્તિમાં મૃકાવાનો અમને 
જરા પણુ હક નથી. આવા રસ્તે! ત્રહણુ કરવાથી ઉપદેશકાનું, 
અમારૂં અને જનસમાજનું કલ્યાણુ ઇશે. સિદ્ધાન્તો જનણવામાં 
“જરા પણુ શ્રમ લીધા વિના સંપ્રદાયને વગેવવાથી દપદેશકોનું, 
અમારૂં અતે જનસમાજનું કેવળ અકલ્ય!ણુજ થાય છે. માટ સગ્રદાયના 
ત્રથે! વાંચવા સર્વને વિનતિ છે. 


પુષ્ટિમાર્ગના અનુયાયીએ! વેદને નિત્ય અતે પ્રભુના નિઃશ્ષાસ રૂપ 
માને છે. સપ્રદાયમાં વેદને કેવું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે તે 
“નણુવાની ઈચ્છા હોય તેમણે ફૃપા કરી શુદ્ધાદૈત સિદ્ધાંત ભાગ ૨ 
વાંચવો. વે'ણુવોની પવિત્ર ફરજ છે % વેદમાં કરેલી આતસ્તાઓ 
પાળવી, તે ઉપરાંત પણુ આપણા ઉષર ફરજ રહેલી છે. અક્ષરાતીત 
પુસ્ષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને તથા ઉદ્ધવને થીમુખે ઉપદેશા આપ્યો 
છે. શ્રીકૃષ્ણુનાં વાક્યો એક મહાત્મા નરના ક પ્રભુના અંશાવતારના 
નથી. વેદના જે પ્રભુ છે તેજ આપણા શ્રીકૃષ્ણુ પ્રભુ છે અને તેજ 
'આપણા માટે તો સેવ્ય છે. “ક્સેોવેસઃ 7 તેજ શ્રીકૃષ્ણુ. 


૭ 


જતેો।'પનિષદ્‌ના સર્વવ્યાપક પ્રભુ એક દેશમાં દિવ્ય સ્વરૂપે પ્રગટ થઇ 
અશ્ચિ વાયુ વગેરે દેવતાએની પરીક્ષા લઈ તેમતેો ગવ ઉતારી 
અંતર્ધ્યાન થઇ ગયા, તેજ આપણા શ્રીકૃષ્ણુ ભગવાન છે. અજીત 
કામદેવતે નાથનાર આપણા ગ્રેભુ છે. વેદતી આજ્ઞાએ પાળવાની 
આપણી ફરજ છે. તેવી રીતે ઉપદેશ આપતો આપણા પ્રભુએ કરેલી 
આત્તાએ પાળવા આપણે બ'ધાયા છીએ. શ્રીભાગવત પણુ આપણું 
તો સર્વસ્વ છે, પ્રભુતુલ્સ છે, જ્તાનાવતાર વેદવ્યાસનતી સમાધિ ભાષા 
છે. વેદરૂપી કલ્પતરુનું ફળ છે. જ્ઞાન તથા ભક્તિરસને। સમુદ્ર છે, 
તેનો ગૂઢ અર્થ કોઈ યથાર્થ સમન્યું હોય તો તે પ્રભુના મુખારવિન્દ 
રૂપ અસિ સ્વરૃપ શ્રીવલ્લભાચાર્ય્‌ જ છે. 


નક 


શ્રીભાગવતમાં કરેલી આજ્ઞાએ પણુ પાળવાની આપણી 
રરજ છે. આટલું હાલ કઠી અહ'તા મમતાના ત્યાગ બાબતમાં શ્રૃતિ 
ભગવદ્ગીતા અતે શ્રીભાગવત શે! ઉપદેશ કરે છે તે આપની 
પાસે રજુ કરીશ. મુમુક્ષુના કટ્ટા વેરી અહ'તા મમતાના ત્યાગ 
વિષેના શાસ્રોના સિદ્ધાન્તો લક્ષમાં રાખખવાથીજ તમામ સિદ્ધાન્તોના 
શિર્‌।ામણિ ભગવદ્‌ દત્ત આત્મનિવેદનના ઉપદેશની ખરી કીંમત આંકી 
શકાશે, તેથીજ તે વિષય ઉપરના શા્નોના વિચારનું દોહન કરી તે 
વિસ્તારથી મૂકવાનું આવશ્યક જણાય છે. 


છ. "૪. ફા. 
* 


શ્રતિ--સ્ૃતિ મુમૃક્ષુ જવને ઉપદેશ કરે છે ક હે જવ, ધર 
દ્રવવાદિકતે। ત્યાગ કરવાની પરિપકવદશા ગ્રાપ્,ત કરી ન હેય ત્યાં 
સુધી તે ખુશીથી ભોગવ, પણુ તેમાં મમના, આસક્ત રાખવાની 
નથી. મમતાતે। ત્યાગ કરીને ભોગવવાના છે. (૪શોપનિષદ્‌) ધર, 
આત્મા, દ્રવ્ય, પૃત્રાદિક મારા છે એવા વિચારનું સેવન કરવાથી તતે 
બ'ધન રહેશે અતે મુક્તિ મળશે નહિ; પણ્‌ મારા નથી એવા 
વિચારનું સેવન કરી નને મમતા-આસક્તિનો ત્યાગ કરીશ તો મુક્તિ 
મળશે. મમતાનો, અહ'તાતૌા અતે તમામ પ્રકારતો લોકિકાસક્તિનો 


૪૮ 


ત્યાગ કરનાર શાન્તિ વગેરે ગુણોવાળોા મનુષ્ય આત્માને આત્મારપે 
જુવે છે. 


ઉદ્ધવને આપેલે! ઉપટેશ--ઉદ્દદ ઉંચી ટીના વેષ્ણુવ- 
ભાગવત હતા, પ્રભુને પ્રિય હતા. પ્રભુએ શ્રીમુખે કહ્યું છે કે તે 
મારાથી જરા પણુ ન્યૂન નથી. પ્રભુના ખરા ભક્તોમાં દાસત્વ અને 
દીનતાના ધર્મા હોય છે. તેતો અભાવ હોય તો પ્રભુના પ્રિય 
ભક્તની પક્તિમાં મૂકાય નહિ. ઉદ્ધવમાં તે ધર્માપ સ્કુરેલા હતા. 
સ્વધામમાં પધારતા પેહેલાં ઉદ્વતે ઉપદેશ આપવાની શરૂઆત કરી 
તે વખતે ઉદ્ધવ દીનતાનું સેવન ડરી પ્રભુને કહે છે--“ હે નાથ, 
તમારી માયાથી, અવિદ્યા નામની શક્તિથી દેહપુત્રાદિકમાં મને 
અહતા મમતા રેહૅ છે અને તેથી મારા કર્તવ્યનું મને ભાન 
રહેતું નથી. માટે કૃપા કરી આ આપના દાસને કત વ્યને। ઉપદેરા કરે।. 

પ્રભુએ ઉપદેશ દેતાં અનેક સિદ્ધાન્તોનું પ્રતિપાદન કરી ત્તાન 
આપ્યું છે. ગીતાના અને આ ઉપદેશમાં બતાવેલ વિચારોનું પૃથફ- 
કૅરેણુ કરવાથી સહજ જણાય છે કે ગીતામાં જે છે તે તમામને 
આ ઉપદેશમાં સમાસ થળ તનય છે, પણુ આ ઉપદેશમાં જે છે તે 
તમામને ગીતામાં સમાસ થતો નથી કારણુ ઘણું સપણ છે. ગીતાને! 
ઉપદેશ રણુસ'ત્રામ વખતે અમુક ઉદ્દેશ ધ્યાનમાં રાખી આપવામાં 
આવ્યો છે અને ઉદ્યવતે આપેલ ઉપદેશ સ્વધામમાં પધારતા પહેલાં 
અમુક ઉદ્દેશથી અપાયો છે. વળી અધિકાર ભેદ પણુ છે. અર્જુને 
ઉપદેશ લેતી વખતે અમુક પ્રેશ્નો પૂ્યા છે. ઉદ્દવો અમુક પૂછ્યા 
છ, હવે ઉદ્દવને તાન આપતાં અહ્‌'તા મમતા, આસકિતને 
ત્યાગ વિષે પ્રભુ એવી આજ્ઞાએ કરે છે કે, હે ઉદહ્ઠવ! માનુષ 
લેક એ મુક્તિનુ' ૬૨ છે. આવા ક્દારને પ્રાપ્ત કરી ગૃહાદિકમાં 
મમત્વ આસક્ત રાખનાર મતુષ્ય મૂરખ છે, કારણુ કે મમત્વથી 
તેની અધોગતિ થાય છે. ( ૧૧-૭-૧૪ )' તમારે તો! સ્ત્રી, પુત્ર, 


હલ 


ઘર, દ્રવ્ય, સગાસ'બ'ધી, વગેરેમાં આસક્ત નહિ રહેતાં ઉદાસીન રહેનું. 
(૧૧-૧૦-૭)પુત્ર, દારા, સગાસબ'ધીઓને સગમ તો સુસાફરના 
જેવા છે. આવી રીતે અહ'તા અને મમતાને! ત્યાગ કરી મુસાફરીની 
માફક ધરમાં રહેનારને બન્ધન થનું નથી. પરન્તુ પુત્ર, ધન, 
ગૃહાદિકમાં આસક્ત રહેનારો કૃપણુ બુદ્ધિવાળા, અહતા અતે 
મમતાનું સેવન કરવાથી બધાય છે. ( ભા. ૧૧-૧૭-૫૬ ) સસાર્‌ા- 
સકતના મનમાં એવાજ વિચારો આવે છે કે, મારાં ધરડાં માતા અતે 
ન્હાનાં છોકરાએ વગેરે મારા વિના કેવી રીતે જવી શકશે ? 
આવી ઘરતીજ ચિંતાથી જેનું ચિત્ત વિક્ષિમ થયું છે એવે મૂઢ 
ખુદ્ધિવાળા વિષયોનુંજ રાત દિવસ ધ્યાન કરે છે અને તેને લીધે તે 
મરણુ પછી સ્થાવરાદિક તામસી યોનિમાં અવતરે છે. “ અન્ધ' 
વિરાતે તમ: ” મૂરખ કેતે કહેવો એ પ્રશ્ન પૂછતા હો તો તેનો એ 
ઉત્તર છે કે, રાં અહ'ખુદ્ધિ રાખનાર મૂર્ખ છે, અહ'તા 
મમતાનું સેવન કરનાર દુજ પુરૂષ સ'સારરૂપી સાગરમાં ભટક્યા કરે 
છે. (૧૧-૨૩-૫૦ ) ઉપદ્દેશના અન્તે ઉદ્ધવે પ્રભુતે હાથ ન્નેડી 
વિનતિ કરી કૈ આપે જ્ઞાનરૂપી દીવો આપી મતે ફૃતાર્થ કર્યો. છે. 
અનુત્રહથી કૃતાર્થ થયેલો આપના ચરણુનું શરણું છોડી ખીન્ન 
જાતે શરણે “ય ? મારા સગાઓમાં સ્નેહની દૃઢ પાશ હતી તેને 
આપે તાન આપી કાપી નાંખી છે. હવે આપતી પાસે એવે! વરે 
માગું છુ કે, આપના ચર્‌ણારવિંદમાં મતે “ અનપાયિની ” અખડ 
પ્રીતિ રહો. હું આપનો શરણાગત છુ. (૧૧-૨૯-૩૯ ) 


અજીનતે આપેલે ઉપટેરા--“ ઇક શાહ રેવવીવુત્રમીસ ” 
ગીતા મારે શ્રીવલ્લભપ્રજ્નુ નિબન્ધમાં આવા "ઉદગારો કાઢે છે. 
અર્જુનને સાન આપતાં પ્રજ્ુએ અહ'તા મમતા અને આસક્તિના ત્યાગ 
વિષે એવી આજ્ઞાઓ કરી છે કે શાન્તિ પ્રાતત કરવી હેય તે! અહતા 
મમતાને! ત્યાગ કરેવે।જ ન્નેઇએ. જ્યાં સુધી અહ'તા મમતા છે ત્યાં 


પૃ 


સુધી શાન્તિ મળવાતી નથી. અહ'તા મમતાને ત્યાગ ક૨નારજ ઉંચી 
કાટિનો વેષ્ણુવ છે અતે તેજ મને પ્રિય છે ( ગી. ૧૨-૧૭ ) અહ'તા 
મમતાના ત્યાગ વિના ભક્તિમાર્ગમાં પ્રવેશ કરવાને અધિકાર 
પ્રામ થતે! નથી. તેવી રીતે સાનમાર્ગ'માં પ્રવેશ કરવો! હોય તે તેને 
માટે પણુ પુત્ર દારા ગૃહાદિકમાંથી મમત્વ આસક્તિ કાઢી નાંખવી 
નેષ્નએ. લોકિકાસકતને ભક્તિ સિદ્ધ થતી નથી તેમ તેતે જ્તાન પણુ 
સિદ્ધ થતું નથી તથા સસારનું સ્વરૂપ અક્ચષત્થના જેવું છે. તેનાં મૂળ 
ધણા ઉંડા છે. તેતે (સસારનતે) અસંગ અનાસક્તિરૂપી શસ્ત્રવડે 
છેદવાનેો છે. આ શસ્ત્ર ધારણ કર્યા વિના મોક્ષના માગે જવાતું 
નથી (ગી. ૧૫-૩/૪) અહ'તા મમતાને! ત્યાગ કર્યા વિના કોઇ પછ 
જીવ અહ્મભાવને પામવા સમર્થ થતો નથી. ( ગી. ૧૮-પ૫ટ ) ન્યાં 
સુધી લૌકિક ગ્ૃહાદિકમાં રાગ, મમતા, આસકિત છે યાં સુધી પ્રભુમાં 
સ્થિર બુદ્ધિ થતી નથી. રાગને। ત્યાગ એ “ સ્થર્‌ ખુદ્ધિ “નું લક્ષણુ છે. 
(રી. ૨-૫૬) અનાસક્ત રહી પન્દ્રિયાને વશ રાખી વિષયો ભાગવન!2 
મ્રસાદ્ને પામે છે. રાગાદિકનો ત્યાગ કરી મારામાં ચિત્ત રાખનાર તથા 
મારે આશ્રય રશાખનારજ મારા ભાવને પામાં રકે છે. (૪-૧૦). 


પ્રભુ સેબ્ય છે, જીવ સેવક છે, દાસ છે, ભત્ય છે. આવો 
સિદ્ધાન્ત શ્રીગીતાને। હોવાનો -સ્વીકાર શ્રી આદિ શ'કરાચાયે' કર્યે 
હોય તો. બતાવો. એવે કોઈ પ્રશ્ન કરે તો કૃપા કરી ગીતાને! શ્લે[કા 
૩-૩૦ અને ૫-૧૦ ઉપરના ભાષ્ય તરફ તેમનું લક્ષ ખે'ચશે એટલે 
માયાવાદનું પ્રતિપાદન કરનાર તથા ત્તાનમાર્ગને ઉત્તમ માનનાર 
શ્રી શંકરાચાર્યે શે મત છે તે પ્રશ્ન પૂછનાર જિત્તાસુના ન્નણવામાં 
આવે. શ્રી શકરાચાય ઉક્ત બન્ને *લેક્ઠીની ટીકામાં પ્રભુના ઉપદેશને 
એવો આશય ગ્રતિપાદન કરે છે કે પ્રભુના ભકતો એવાજ વિચારનું 
સેવન કરે છે કે પ્રભુ સેવ્ય છે, કર્તા હર્તા છે, હું તેમનો દાસ છુ, 
જગતના અને જવના સ્વામી પ્રસુના અર્થે જ મેક્ષ ફેળની ઈચ્છાને 


ચ્રૃ 


પણુ ત્યાગ કરી સર્વ' કર્મો મારે કરવાનાં છે, આવો ગીતાને સિદ્ધાન્ત 
હોવાનું શ્રીઆદિશકરાચાર્ય, પોતે નિઃસ'દિગ્ધ ભાષામાં સ્વીકાર કરે છે. 

શ્રીભાગવતમાં ઉપદેશ--શ્રતિની તથા પ્રભુએ અર્જુન 
તથા ઉદ્દવને ઉપદેશ દેતાં શી આજ્ઞા કરી છે તે કડી ગયા. હવે 
શ્રીભાગવતમાં જુદા જુદા છસાસુએને શ્રી શુક, કપિલદેવ, નારદ, 
થોાગેશ્વરો વગેરેએ આ બાબતમાં શે ઉપદેશ કર્યો છે તે તથા 
સ્તુતિકારોએ પોતપોતાની સ્તુતિમાં અહુ'તા મમતાના ત્યાગ 
વિષે કેવા વિચારો જણાવ્યા છે. તે ન્નેઇએ. પ્રભુ ૯સ્‍્તિનાપુરથી 
દારકા પધારવા વિદાય થયા ત્યારે કુતાજએ તેમની સ્તુતિ કરી છે. 
તે મ્તુતિ દરેક વૈષ્ણુવે મનન કરવા જેવી છે. પાંડવ કુટુંબમાં 
ઝુન્તાજને પ્રભુમાં અન્ય ભાવ હતે અતે તેમનો અનન્ય ભાવ હતો 
અને તેમનો એવે ૬ઢ આશ્રય હતો કે પુનર્જન્મોમાં પણુ પુનભ વને 
મટાડનાર “ અપુનભવ દશન 7 એવા પ્રભુના દિવ્ય સ્વરૂપના 
દર્શન થવાને સભવ હોય તે! તેમણે પ્રભુની સ્તુતિ કરતાં વિપત્તિ- 
ગજ માગી હતી. 

ત્રિપટ્‌: સન્સુ ન: શર્વત્તત્ર તત્ર ગમવ્‌શરો । 
મવલ્ઞદ્યોને ચત્લ્યાર્વુનમેવટ્રાનમ્‌ । ૧-૮ શ, 

સ્તુતિમાં પ્રભુના સ્વરૂપનું યથાર્થ પ્રતિપાદન કરી પ્રભુના 
પ્રાગટયનાં કારણે! સૃચવી, પાંડલો ઉપરે અનેક કરેલા ઉપકારેનુ' 
વર્ણન કરી, સ્તુતિના છેલ્લા ભાગમાં ઝુન્તાજ પ્રભુ પાસે ખે વરદાન 
માગે છે. પહેલું વરદાન એવું માગ્યું કરે હે વિશ્વેશ ! મારા સગા- 
સબધીઓમાં મને દર સ્તેઠ પાશ છે તે ગૃપા કરી કાપો. અસગરૃપી 
શસ્ત્રથી અહ'તા સસતાત્મક સ'સામ્ને કાપ્યા વિના પ્રભુમાં અવિચ્ઠ્િ્ન 
ભાવ પ્રાત થઇ શકે નહિ તેથી પ્રથમ સ્નેઠપાશ કાપવાની વિનતિ 
કરી અને ત્યારબાદ શ્રીગગાજીના અવિચ્ઠ૭િન્ન પ્રવાહના જેવે 
ગ્રભુમાં અવિચ્છજ્ન પ્રેમ રહ્યા કરે એવો વર માગ્યો. (૧-૮-૪૩) 
ન તૂટે તેવી આ ગ્રેમતી ધારાને પૃષ્ટિભક્તિ કહેવાય છે. 


પર 


મુક્તિ પ્રાતત કરવાની ઇચ્છાવાળાએ અવસાન વખતે શું કરવુ' 
તેવા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં શ્રીશુકદેવછ ઉપદેશ કરે છે કે, મૃત્યના ભયનો 
ત્યાગ કરી દેહાદિકેમાંથી અસ'ગરૂપી રાસ્ત્ર વડે સ્પૃહાતે કાપી નાંખવી. 
આજકાલ શ્રીભ્નાગવતનું શ્રવણુ આપણે ધણીવાર કરીએ છીએ 
તેમ છતાં તે સિદ્ધ થતુ નથી તેનું કારણુ એજ છે કે આપણે 
સસારાસક્ત રહી શ્રવણુ કરીએ છીએ. શ્રોતાઓના ત્રણુ ભેંદ છે 
કયા શ્રોતાને ઉત્તમ, કેને મધ્યમ અને કેતે કનિષ્ઠ કહેવા તે જાણુવાની 
ઇચ્છા હોય તો શ્રીવલ્રભાચાર્યતો “પ'ચપઘાનિ' નામને થ્રન્થ વાંચવે. 
ઉત્તમ શ્રોતા શ્રવણુમાં ઉત્સુક રહે છે. લોકિક વૈદિકમાં અનાસક્ત 
રહી કેવળ પ્રભુના ભજનાન'દના રસમાં જ તલ્લીન રહે છે. પરીક્ષિત 
શ્રીભાગવતનુ' શ્રવણુ કરવા ખેડા ત્યારે તેમણે શાજય, પુત્ર, ઘર, 
દ્રવ્ય, સગાં સબધીએ। વગેરેમાંથી મમતા, આસક્તિને! ત્યાગ કર્ય 
હતો. હહ્માજ નારદને એવો ઉપદેશ આપે છે કકે પ્રભુતી માયાથી 
મોહ પામેલા દુષ્ટ બ્રદ્ધિવાળાઓજ અહંતા મમતાનું સેવન કરે છે. 
(૨-૫-૧૩) નિષ્કપટ ભાવથી પ્રભુના ચરણારવિન્દતે। સર્વાત્મભાવથી 
આશ્રય કરનારા ઉપર ગ્રભુ દયા કરે છે ત્યારેજ તે પ્રભુની દેવ- 
માયાને તરી શકે છે. પર'તુ અહ'તા મમતાનું સેવન કરનારા કદી 
માયાને તરી શકતા નથી. (૨-૭-૪૨) દેવતાઓ સ્તુતિમાં કહે છે 
% હે નાથ ! અહ'તા મમતાનું સેવન કરનારા સ્ત્રી %ૃહાદિકમાં આસક્તિ 
રાખે છે. આવા માણુસોના હૃદયમાં બિરાજતાં ૭તાં આપ તેમનાથી 
દૂર રહો છો. ટ્'કામાં સસારાસક્તને હદયમાં પ્રભુનો કદી સ્પર્શ થતો 
નથી. (૩-૫-૪૩) ખહ્મા સ્તુતિમાં કહે છે કે હે પ્રભુ ! મનુષ્ય જ્યાં 
સુધી તમારા ચરણુને આશ્રય લેતો નથી ત્યાં સુધી તમામ પ્રકારના 
, તાપના કારણુ રૂપ મમત્વ રહ્યા કરે છે. અને મમત્વ રહે ત્યાં સુધી 
દ્રવ્ય ઝહાદિક તમામ લોકિકના સબ'ધમાં શેક, સ્પૃહા, લોભ, રહ્યા 
કેરે છે. (૩-૯-૬ ) દેવઠ્ધતિએ મ્રીકપિલ પાસે જ્ઞાન માગતાં શરુ- 
આતમાંજ વિનતી કરી કે માયાથી મને અહંતા મમતાને! દુરાગ્રહ 


પડ 


રહે છે તે તમે દૂર કરો. (૩-૨૫-૧૦ ) કપિલે માતાને ઉપદેશ 
આપ્યો કૈ-ચિત્ત ગુણુમાં આસક્ત રહે તો જીવતે બન રહે છે અને 
પ્રભુમાં આસક્ત રહે તો મુક્તિ મળે છે. ( ૩-૨૬-૧૫ ) 


દુનિયામાં જે પાપો થાય છે તે કામલોભાદિકતે લીધેજ છે. 
અને કામલેભાદિક અહતા મમતા અને અભિમાનથી ઉત્પન્ન થાય 
છે. જ્યાં સુધી તેનો ત્યાગ કર્યો નથી ત્યાં સુધી અ'તઃકરણુ શુદ્ધ 
થતું નથી. ( ૩-૨૫-૧૬ ) જે મનુષ્ય આ લેક અતે પરલેોકતી 
પણુ સ્પૃહાને ત્યાગ કરી દ્રવ્યાદ્કિમાં અનાસક્ત રહી અનન્ય ભાવથી 
ગપ્રભુતી ભક્તિ કરે તેજ સંસાર્‌ સાગરતે તરી મુક્તિ પામે છે 
( ૩-રપ-૩૯ ) ખ્ાલ્મણેમાં વણા વેદને અભ્યાસ કરે છે અભ્યાસ 
કર્યા ૭તાં નને તે સસારાસક્ત રહેતા હેય તો કેવળ અભ્યાસથી 
ફેળી મળતુ' નથી. થ્રાહ્મણોમાં જે “ મુક્તસગઃ ” છે તેજ ઉત્તમ છે. 
શ્રોકપિલદેવ સ્કંધ ૩ અધ્યાય ૩૦ શ્લોક ૨ થી ૫૮ સુધીમાં 
આપણા જેવા સ'સારાસકતતે આખેટ્બ ચિતાર આપે છે તે મનન 
કરવા જેવા છે. પાંચમાં સ્કંધના અ. ૧૩-૧૪ મા ભવાટવીનું વર્ણન 
છે તે પણુ મનનીય છે. જીવના કલ્યાણુ માટે પ્રભુએ તથા શાસ્્રકારે- 
એ શ્રમ લેવામાં બાકી રખી નથી પણુ દુર્ભાગ્યે આપણુતે ખરા 
કર્તવ્યનું ભાન રહેતું નથી. અહ'તા મમતાતે ત્યાગ ગરીબ માણુસે।જ 
કરી શકે અને રાશ્નએ, મ'ત્રીએ તથા ધનાઢય માણુસો કરી ન 
શકે એવે નિયમ નથી. પ્રભુની કૃપા થાય એટલે ચક્રવર્તી રાજ્નએ। 
તથા ધનાવ્યોની ખુદ્ધિ પણુ સુધરે છે. પ્રભુતે અકિચનત્ત પ્રિય 
છે. અલટ્ષય પ્રભુ અકિચનને ગોચર છે. ધમષ રાજતે તમામ 
વેભવો હતા, તેમ છતાં તેમાં પ્રીતિ નહી રાખતાં તેઓ કામના- 
એનો ત્યાગ કરી પ્રભુના ચરણારવિન્દનતેો ૬ર આશ્રય રાખતા હતા. 
(૧-૧૨-૪-૬) સ્વાય'ભુવ મનુતે વેભવોનો પાર ન હતો ૭તાં તેઓ 
એવા તો પ્રેજુ પરાયણુ હતા કે વભવો તેમનું ચિત્ત ડગાવી શકયા 


ષ૪ 


નહી, પૃયુ પણુ ચકર્વાર્તે રાજન હતા. સનકાદ્ક્રિએ તેમને ઉપદેશ 
આધ્યોે તે વખતે તેમણે જે ઉદ્ગાર કાલ્યા તેનું કદી વિસ્મરણુ 
ચવું નહિ જેઈએ. કુમારેને તેમણે કલું કે મારી પાસે જે કાંઈ છે 
તે સાધુ પુર્ષાનું “ ઉચ્ઠઠિદ્ઠ છે ” તેમને પ્રસાદ છે. મારૂં તે ઉપર 
સ્વામિત્ત નથી. હૈં તમને શું આપું: આ પૃથુરાજએ પોતાના 
પ્રાણુ, દારા, રાજ્ય, પુત્રાદિક તમામ અર્પણુ કરી દીધાં હતાં; તે 
ઉપર પોતાની માલીકી નહી માનતાં પ્રભુજ તેમનો માલીક છે 
તેવા વિચારતું તે સેવન કરતા હતા. આ રાશના આખ્યાનમાં 
રાસ્ત્રકાર્‌ સૂર્યનું દણીન્ત આપી કહે છે કે તેમણે અહ'તા મમતાનો 
ત્યાગ કર્યો હતો. ઈદ્રિયોના વિષયોમાં તેએ અનાસક્ત રહેતા અને 
સાસ્રાન્ય ૭તાં તથા ધમમાં રહ્યા હતાં કમળની માદક રહી સંસારને 
સ્પર્શ થવા દેતા નહિ. આવી રીતે ઝહસ્થાશ્રમમાં રહી તેમણે પુતાને 
ઉત્પન્ન કર્યા (૪-૨૨-૪૩ થી ૫૩ ) ૨144 અંખરીષનું જીવન પણુ 
તેવાજ પ્રકારનું હતું. ભર્ત પ્રભુપરાયણુ રહેતા પણુ હરિણીની સેવા 
કરતા હતા તેથી તેનામાં અવસાન વખતે ચિત્ત રહયું તેથી જન્મો! લેવા 
પડ્યા. તેઓ જે કામ કરતા હતા તે પુણ્યનું હતું પરન્તુ અવસાન 
વખતે લોકિક બાબતમાં ચિત્ત રહ્યું અતે પ્રભુમાં ન રહ્યું તેનું ફળ 
તેમને ભોગવવું પડ્યું. અવસાન વખતે જેને જેવું અવલબન અગર 
જેને જેવી જૃત્તિ તેને તેવું ફ્લ પ્રાતત થાય છે. આ શાસ્ત્રોનો 
નિઃસર્'દગ્ધ સિદ્ધાન્ત છે. 


આ સ્થળે પ્રિયત્રતનતા જવન સબધી ડુંકામાં લખવાતી જરૂર 
છે. પરિક્ષીતે એવી શકા કરી કે દારા, ધર, પૃત્રાદિકમાં આસક્ત 
રહેનાર ગ્ઘસ્થાશ્રમીને પ્રભુમાં ચિત્ત રહે અને તેને મુક્તિ મળે તે 
મને નવાઇ જેવું લાગે છે. આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં શ્રીશુકદેવજી 
દ્રહ્માઈનાજ વાકયમાં એવો ઉપદેશ કરે છે કે ધરતે ત્યાગ કરી 
વનમાં રહેનાર પણુ ને પ્રમત્ત હેય એટલે કે કામ ક્રેધાદિક 


પપ 


દુર્ઝેણાને તે ભેગા લઈ ગયો હોય તો વનમાં રેહેવાથી અતે 
ગૃહસ્થાશ્રમનેો ત્યાગ કરેવાયી શું ફળ છે : ખીજ તરફથી પ્રભુમાં 
પ્રીત શખનાર અતે ઇંદ્રિયા ઉપર કાખુ મેળવનાર ધરમાં રહી 
ગૃહસ્થાશ્રમ ભોગવે તે! તેથી તેનું શું અનિજ્ થવાનું છે ₹ કામ, 
કોધાદિક છ શત્રુઆ જીતવાની ઈચ્છા રાખનારે તો. થર રૂપી 
કિલ્લામાં રહી ગૃહસ્થાશ્રમ ભોગવવાની સાથે તે શત્રુઆનતેો પરાભવ 
કર્યા પછી તેની ઇંચ્છામાં આવે ત્યાં રહે આજ ખરે પુસ્ષાર્થ છે. 
( ૫-૧-૧૭/૧૮ ) 


ત્રીત્રડષભદેવઈ પ્રભુના અશાવતા2 હતા. મેક્ષધર્મ તે! ઉપદેશ્ન 
દેવા માટે તેમનો અવતાર હતો. તેમ છતાં તેમણે ગૃહસ્થાશ્રમ 
ભોગવી પુત્રો કેમ ઉત્પન્ન કર્યા ? એવા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં શાસ્ત્ર કહે 
છે કે ઝહસ્થાશ્રમીઓને ગૃહસ્યાશ્રમના ધર્મો શીપખ્મવવા તેમણું પણુ 
ગ્રહસ્યાશ્રમ ભોગવ્યો. ભોગવતા છતાં તેએ કદી પોતાનું નિશાન 
ચુક્યા નહિ અને ઉંચામાં ઉચા ભાગવત ધમેનું સેવન કરી તેને।જ 
ખાધ કયે]. તેમના નવ યોગેશ્રર પુત્રા પણુ પરમ ભાગવતોા હતા 
અતે તેમણે ભાગવત ધર્મોપને।જ ઉપદેશ કર્યો. છે. 

ભક્ત શિરોમણિ પ્રલ્હાદે પોતાના પિતાને તથા શિષ્યોને એવે 
ઉપદેશ કર્યો છે કે જે માણસો વિષયોમાં આસક્ત રહેનારા છે અતે 
જેખએોા સસારાસક્ત છે તેમનું ચિત્ત ભગવાન શ્રીકૃષ્ણુમાં કદી રહેતું 
નથી. ખાહ્મણમાં ગમે તેવું પાંડિત્ય હોય પણુ જો તે દ'ભી, અભિમાની 
હોય અને પ્રાણાદિક પ્રભુને તેણુ અર્પણુ કર્યા ન હેય તો તેનાથી 
પ્રાણાદિક દાસ ભાવથી અર્પ ણુ કરનારા ચાંડાળને ઉત્તમ માનું છું. 
 ગ્રભુને પ્રિય થવામાં દાસ ભાવની અતે અર્પણુ બુદ્ધિની જરૂર છે. 
(૭-૯-૬૦) 

લોફ્રિકાસક્તિ, અહુ'તામમતાત્મક સ'મારના ત્યાગ વિષે 
પ્રભુના મુખારવિન્દ અમિસ્વરૂપ શ્રીવલ્રભાચાર્ય જ એવે ઉપદેશ કરે 


પદ 


છે કે, હે છવ ધનાદિક મારા છે એવા વિચારનું સેવન કરીશ તો 
તારી અધોગતિ થશે, લૌકિકાસકત ધનાઢય હોય તો પણુ તેને 
અતેક ગ્રકારના કલેશે! રહે છે. કામ કરવાને તે પ્રબત્ત થાય ' છે 
અતે તેની તૃષ્ણા ઘટવાને બદલે વધતી ન્નય છે તેથી તેતે ખરૂં 
સુખ કદી પ્રાપ્ત થતું નથી, માટે મમતા, આસક્તિનો ત્યાગ કરી જે 
કાંઇ પ્રાપ્ત થયું છે તે તું ભોગવ. સ'સાર્માં અનાસક્ત રહી પ્રભુની 
ભક્તિ કરીશ તોજ ભક્તિનું ફૂળ તતે મળશે. સ'સારાસક્ત, પ્રભુતે! 
ભક્ત થઈ શકતે! નથી. આવા ભકતથી પ્રેભુ દૂરજ કહે છે. મમત્વ 
લૌફિકાસક્તિનો ત્યાગ કરી સર્વાન્દ આન'દાકા૨ શ્રીકૃષ્ણુનુંજ ચિન્તન 
' કરવાને! તારે ધર્મ છે. શ્રી યમુના, થ્રી ગગાજી વગેરે પવિત્ર નદી- 
એના તીર ઉપર હનર મનુષ્યો રહે છે. પરન્તુ ધણા ખરાને! 
પ્રભુમાં શુદ્દ ભાવ નહિ હોવાથી સસારાસક્ત રહી અનેક દુષ્ટ કર્મો 
તેએ કરે છે. તેને લીધે તેએ પોતાના સ્થાનમાંથી બ્રષ્ુ થાય 
છે, અહ'તા મમતાતેો ત્યાગ કરી પ્રભુમાં શુદ્ધભાવ રાખી ભક્તને 
છાજે તેવું પવિત્ર જવન ગાળવું ન હોય તો આવા પવિત્ર તીર્થોમાં 
રહેવાથી શે લાભ થવાને! છે : અનેક પ્રકારની તૃષ્ણાવાળા સ'સાર- 
સકતની શી દશા છે તે તરફ નજર કર અને તેતો વિચાર કર 
જે તું દેવી સપત્તે હોઈશ તો તારો એવો નિશ્ચય થશે ક તેઓ 
સુખી નથી પણુ ધણા દુ:ખી છે. તેમનું ચિત્ત ચંચળ હોવાથી કે!ઇ 
ખઆાબતમાં તેમતી સ્થિર સુચિ હોતી નથી તોફાનના સમયમાં ભર 
દરીઆમાં વહાણુની જેવી *્થિતિ થાય છે તેવીજ તેમની ન્નેવામાં 
આવે છે. ભક્તિરૂપી ખીજ ૬ટ કરવું હેય તો અહ'તામમતાને 
ત્યાગ કરી શ્રવણાદ્િકિ સાધને સેવવાં જોઇએ. ચિત્તનો એવે ધમ 
છે કે લોકિકમાં આસક્ત રહેશે તે! પ્રભુમાં આસક્ત નહિ રહે અને : 
પ્રભુમાં આસક્ત રહેશે તો લોકિકમાં નહિ રહે. ભાગવત ધર્મોનું 
સેવન કરતાં કરતાં પ્રભુમાં સ્નેઠ જેમ જેમ વધતો જશે તેમ તેમ 
લોકિકમાંથી રાગ-આસક્તિ ઓછાં થશે. આ ઉત્તમ ધર્મોના સામરથ્યથી 


પ૭ 


વિષયમાં વિરાગ સ્થિર થશે. પ્રભુમાં ચિત્ત સદા સર્વદા પરેવવું તે 
ભક્તિનું ઉંચામાં ઉ'ચુ' પગથીયું છે. તેજ માનસી સેવા છે. આ સેવા 
ગ્રામ કરવી હોય તો લોકિક ભોગને! સર્વથા ત્યાગ કરવો નનેઇએ. 
કારણુ કે તે માનસી સેવાનો કટી વેરી છે. ધનાદિકિમાં મમત્વ રાખ- 
નાર્‌ લોકિક ભોગને! કદી ત્યાગ કરી શકે નહિ. માટે મમતાને ત્યાગ 
કરવો. વૈરાગ્ય વિદ્યાના પાંચ પર્વ'માંનું એક પર્વ છે. તેનું દરેક 
સુમુક્ષુએ સેવન કરવું ન્નેઇએ. 


ઘરને ત્યાગ પશ્પિકવ દશા પ્રાપ્ત થયા પહેલાં એટલે કે 
પ્રભુમાં ગાઢ ભાવ, વ્યસન સિદ્ધ થયા પહેલાં કરવું એ ઈચ્છવા 
શ્રોગ્ય નથી. મુખ્ય ત્યાગ તો એ છે % ગૃહસ્થાશ્રમી તરીક્રે રહેવા 
હતાં ધરાદ્કિમાં મમત્વતો ત્યાગ કરી તે ડ્રભુનાજ છે એવા વિચારવું 
સેવન કરી પ્રભૃતી સેવામાંજ તેતે વિનિયોગ કરવો. આ ગ્રમાણે 
કરીશ તો તારૂં રહેવાનું ધર પ્રભુનું નિવાસસ્થાન છે એવો તને ભાવ 
થરો. અતે સેવ્ય પ્રભુના બલથી અતઃકરણુ શુદ્ધ થતાં કેદ ન્નતના 
પાપ કરવાને પ્રશ્ત્ત થઈશ નહિ. કારણ કે સ્ત્રી, માતાપિતા પૃત્રાદિકિ 
સેવા માર્ગમાં અનુરૂળ હોય તો તેમતે પણુ સેવામાં ન્નેડવા. પ્રભુમાં 
તેમતેો ભાવ ન હોય તારેજ સેવા કરવી પણુ નને તેએ તને પણુ 
સેવા કરવાની ના પાડે અગર તને સેવા માર્ગમાંથી ભ્રણ કરવા 
ગ્રબૃત્ત ચાય તો! ઘરને ત્યાગ કરવો. આવા સ -્નેગોમાં ધરને ત્યાગ 
કરવામાં દૂષણુ નથી કારણુ કે તેએ બહિમું ખ છે. 


પ્રભુ, પ્રભુની સેવા, પ્રભુ સાથેનો સબધ એજ નિશાન 
હોવું જેધ્ન્એ. ગર્ભ માંથીજ જીવે પ્રભુનું દાસ્ય સ્વીકાર્યું છે. બહિમું ખ 
કરનારા બહિર્ઝુખ સગા સબ'ધીઓતી ગુલામગીરી કરવાને! કોઈ 
જવને! ધર્મ નથી અને હોઈ શકે નહિ. ધરમાં, સગા સબધીઓ 
સાથે રહેવા છતાં અહ'તામમતાને! ત્યાગ કરી કેવળ પ્રભુમાંજ ચિત્ત 


લ 


રાખ)ી જીવન વ્યતીત કર્યાનું દણ્ાંત નનેઇતું હોય તો તે ત્રશ્નગનાઓનું 


૫૮ 


છે. તેએ તમામ વિષયોતે! ત્યાગ કરી પ્રભુના ચરણાર્વિન્દનું સેવન 
કરતાં હતાં. તેમણે પ્રભુતે અથે લોક, વેદ તથા સગાસ બ'ધીઓમાંથી 
મમતાને ત્યાગ કર્યો હતો. તેમનું નિશાન પ્રભુજ હતું. 


હે જવ, વેદમાર્ગતે અનુસરતું જવન હોવું જઇએ. વેદને પ્રમાણુ 
તરીક માનવા અને વેદ વિસ્ઠ્ઠ આચરણુ રાખવું એ તો કવળ પાખ'ડ 
છે. કામાદિક દુર્ગુણનું મૂળ અહંતા મમતા છે. અને કામાદિક નષ્ટ 
ન થાય ત્યાં સુધી પ્રભુમાં શુદ્ધ પ્રૅમ ઉત્પન્ન થતો નથી. મારે 
પ્રભુતી ભક્તિ ફરવી હોય તે! કામાદિક સિથિલ થવાં ન્નેઇઃએ. તેને 
શિથિલ કરવા લોકિકાસક્તિને! ત્યાગ થવો જેઈ એ. જેઓનું ચિત્ત 
અવિદયાવિણ હોય તેમતે પ્રભુનો આવેરા થતો નથી. યથાશક્ત સ્વધર્મ'નું 
આચરણુ કરવું. અધર્મનો સર્વથ! ત્યાગ કરવે।. ઇંદ્રિયો રૂપી ઘે!ડાને 
કાબુમાં રાખવા એ જવને ખાસ ધમ છે. 


લોૌકિકાસક્તિ તયા અહ'તામમતાતે। ત્યાગ કરવા શ્રીવલભ પ્રભુએ 
આપેલા ઉપદેશનું ડુંકામાં ઉપર દિગૃદર્શન કરાવ્યું છે. ગોસ્વામિ 
શ્રીઠરિરાયછી “ જન્મવૈફલ્યનિરૂપણુ ” નામના લધુ પણુ ઉત્તમ 
ત્રથમાં આજ્ઞા કરે છે ક અહ તામમતાત્મક સ'સારનું વિસ્મરણુ કરી 
પ્રભુતી સેવામાં પરાયણુ નહોં રહેનારનો જન્મ આ ભૂતળ ઉપર 
નૃથા છે. “ ફામાખ્ય દોષ વિવરણુ ” માં તેઓશ્રી સ'સારાસક્ત દુણ 
પુસ્ષોના જીવનનો આખેદ્ટભ ચિતાર આપી કામ, લોભાદિક મુમુક્ષુના 
કટ્ટા વેરી હોવાનું નિરૂપણુ કરી તેને! ત્યાગ કરવાને! ઉપદેશ દેતાં એવી 
આતજ્ઞા કરે છે ક, આ દુગ'ણો શ્રીહરિની પ્રાપ્તિમાંના જેવા પ્રતિબંધક 
છે. ઘી હોમવાથી અસિ વધારે પ્રદીત્ત થાય છે તેવી રીતે લૌકિક 
ભોગ ભોગવવાથી અને તે ભોગવવાની તૃષ્ણા રાખવાથી કામ વધે 
છે. આવા પ્રકારના જવનથી સે'કડો સાધુપુરુષોા પણુ સ્વધર્મ'થી 
વિમુખ થઈ નષ્ટ થયા છે. ન્યાં લોકિકતી અપેક્ષા હોય, આસક્તિ 
હેય ત્યાં સમર્પણુ દુર્લભ છે; અતેન્યાં સમર્પણુ દુર્લભ હોય ત્યાં. 


ષહ 


તદીયત્વનતી આશાજ કયાંથી *ખાય ?નતદીયત્વ માટે સમર્પણુની જરૂર 
છે અને સમર્પણુ સિદ્દ કરવા લૌકિકાસક્તિના ત્યાગની જરૂર છે. 
ન્યાં લોકિકાસક્તિથી ચિત્ત વિક્ષિમ રહેતું હોય ત્યાં પ્રભુનો કદી 
આશ્રય હોયજ નહિ. 

અહ'તા તથા મમતા મુમુક્ષુના કટ્ટા વેરી છે. તેનો ત્યાગ કરે. 
અહ તામમતાત્મક સસારતે અસગરૂપી શસ્ત્રવડે છેઘા વિના જવની 
ઉન્નતિ કદી થવાની નથી અતે જ્ઞાન કે ભક્તિમાં પ્રવેશ પણુ 
થવાનો નથી, આવા ઉચ્ચ સિદ્ધાન્તતેો વેદ, ઉપનિષદો, ગીતા, 
શ્રીભાગવત, હિન્દુ ધર્મના ખીન્ન સનાતન ગ્રન્થેો, તમામ સપ્ર- 
દાયના આચાર્યો, પ્રે્નતે કલ્યાણુના રસ્તે દોમ્નારા તમામ પ'ડિતો 
અને કવિએ એક અવાજે પુનઃ પુનઃ વેષ કરે છે. આ સિદ્ધાન્ત 
હિન્દુ ધર્મમાંજ છે એમ નથી, પરન્તુ વેદતે પ્રમાણુ તરીકે 
નહોં માનનારા ખીજ ધર્મોમાં પણુ છે. પ્રભુનું અસ્તિત્વ 
માનનારો એવો એક પણુ ધર્મ નથી કે જેમાં સસારાસક્ત 
રહેવાનો ઉપદેશ કમ્વામાં આવ્યો હોય અતે અનાસક્ત રહેવાને 
કરવામાં આવ્યો ન હોય. દુનિયાના ઘણા ખરા ધર્મોનો આવો 
ઉપદેશ હેવા છતાં આપણી માકક ઘણા ખર્‌ા મનુષ્યોને સ'સારમાં 
ડુબેલા આપણે ન્નેઇએ છીએ. જે દેશની પ્રજામાં દ્રવ્ય 
વ્યાપારાદિક લોકિક પદાર્થે1માં વિશેષ આસકિત હોય છે ત્યાં જડવાદ 
વિશેષ ન્નેવામાં આવે છે. પ્રથમ કહી ગયા છીએ કે ન્ત્યાં સુધી જડ- 
વાદ એછોા નહિ થાય ત્યાં સુધી કાગળો ઉપર શરતો મૂકવાથી અને 
તેમાં સહીઓ કરવાથી પ્રજાએ વચ્ચેનાં સઘ્રણો તથા સ્પર્ધાએ।, 
પરસ્પરની છ્ર્ષ્યા, અને તેને લીધે થતાં યુદ્ધોના અત આવવાતે 
નથી. તમામ યુદ્ધો તથા કલેશોનું મૂછી પરસ્પરને શરીર સ્પર્શ કે 
તેના અભાવ નથી-ભોજન વ્યવહાર ક તેનો અભાવ નથી પણુ 
અહતા મમતા, લોકિકાસક્તિ, જડવાદ છે. હુદ્ય ભીંજાય નહી, 
એક ખબીન્નની સાથે મળે નહિ ત્યાં સુધી કામ ક્રેધાદ્કિ થવાથી 


«6 


તેમજ દ્રવ્ય તથા વ્યાપારતી હરિફાઈનીજ વાતો સાંભળીએ છીએ. 
સ'ખ્યાખ'ધ જોર્ટોના અસ્તિત્વથી કામ ક્રોધ ઈત્યાદિકે દુર્ઝુ ણોને મળવું 
પોષણુ, હજારો માણુસોના કીંમતી વખતને! ભોગ, તેમના દ્રવ્યનો 
ભોગ આ તમામ અહ'તામમતા ને દ્રવ્યાદિકિની આસક્તિતેજ આભારી 
છે. દુનિયાના દરેક ખૂણામાં જે કેઈ પાપો થાય છે તે શરીરના 
અસ્પર્શને આભારી નથી પણુ હદય સ્પર્શના અભાવને આભારી છે. 


ઉન્નતિ કરવી હોય અને કરાવવી હોય તો હુદય સ્પર્રા ઉપરજ 
ભાર મૃકી તેનુ' એટલે કે પ્રેમનુ સિ'ચન કરો અને કરાવા બીર્ન 
તો ફાંફાં છે. બકરં કાઢતાં ઉંટ પેશી ન #નય તેની સભાળ રાખ- 
વાની છે. વાધરી માટે ભેંસ મારવાની ન હોય. ડ્રશ્નને અહ'તા- 
મમતાના ત્યાગની, મમત્વથી ઉત્પન્ન થતાં ઈર્ષ્યા વેરાદિકના અભાવની 
અને પ્રેમના સિ'ચનની જરૂર છે. 


પ્રશ્--અહ'તામમતાના ત્યાગ ઉપમ્તે! શાસ્્રાના સિદ્ધાન્તોનો 
નિચોડ અમારા જાણવામાં આવ્યો પરન્તુ ઘણાખરા મનુષ્યોને 
અહ'તામમતા લોકિકાસક્તિરૂપી વળગેલાં ઝાડનાં મૂળ વિષે હિન્દુ 
ધર્મષ'શાસ્તામાં કાઈ ખુલાસો કરવામાં આવ્યો હોય તો તે જણુવાની 
અમારી ૪ચ્છા છે. મૂળ ન્નણુવામાં આવે તે! મૂળને છેદવા કયા 
સાધનનુ' સેવન કરવું તેના સબ'ધમાં શાગ્રોએ જે વિચારો જણાવ્યા 
હોય તે સમજ શકાય. 


ઉત્તર--આપે ધણો જ સારે પ્રશ્ન કર્યો છે. પ્રમાણિક છત્તાસા 
હિન્દુધર્મની પુંજી છે. શડતાનો ત્યાગ કરી, હિન્દુધમ શાસ્્રાના 
વિચારોનું પ્રમાણિક પણુ મનન કરવામાં આવે તો તેસ્નાંથી આપણા 
જેવાને તો ધણુ' શીખવાનું છે. એલ[ીસ્ટન કોલેજના ગ્રીન્સીપાલ 
પ્રોફેસર વર્ડઝવર્થ સાહેબે વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણુ આપતાં એવા ઉદ્દ- 
ગારો ધણી વખત કાઢયા હતા, કે હિન્દુઓએ તત્ત્વ સાનમાં જે હદે 


દ્ર 


પહોંચ્યા છે તે હદે પોહાંચવા પશ્ચિમના તત્તવેત્તાઓને હજુ એક 
હુજનર વર્ષ લાગશે. આ ઉદગારો સને ૧૮૮૬-૮૭ માં સાંભળ્યા 
હતા. આપણા તત્ત્તાન માટે આવા યુરેોપિઅનેો આવો ઉચો! મત 
ધરાવે છે. શોચનીય એ છે કે આપણા ધરની પુંજનું આપણુને જ ભાન 
નથી. આપણાં વેદ, ઉપનિષદો, ગીતા, બહ્મસૃત્રો, શ્રીભાગવત અને 
શહ્ધાર્દૈત બહ્મવાદતી આપણુને ખબર નથી. પુદ્ટિભક્તિમાર્ગનો એવો 
સિદ્ધાન્ત છે કે આત્મારામ, સ્વત'ત્ર, સર્વશક્તિમાન અને વિસ્દ્ધ- 
ધર્માશ્રયયુંક્ત પ્રભુએ કેવળ 2સણુ કીડા કરવા સમસ્ત વિશ્વને 
આવિર્ભાવ પોતાનામાંથી જ કર્યો છે. વિશ્ર એ પ્રભુનું ક્રીડાભાંડ, વિહાર 
સ્થાન, ર્મણભૂમિ છે. પ્રમાણા આ સિદ્ધાન્તનું સમર્યન કરે છે. 
આવિર્ભાવ તથા તિરોભાવના સબ'ધમાં શ્રાતિ તથા ભાગવત કરોળીયાનું 
દણાંત આપે છે. 

ઉકત ગ્રન્થોતેો તથા બ્રહ્મવાદને ખબીન્ને એવે! સિદ્ધાન્ત છે કે 
પર્‌મ તત્ત્વ ષ્રહ્મને અનેક રૂપે થવાની સત્યસ કલ્પ વાળી ઇચ્છા 
થતાં તે ઇચ્છામાત્રથી ખહ્મમાંથી બ્રહ્મભભૂત અ'શરૂપ જવોવનુ' 
વ્યુચ્ચુર્ણ થયું. ષહદારણ્યક્રોપનિષદ જીવના સ્વરૂપ બાબતમાં એવો 
ઉપદેશ કરે છે કે જેમ કરોળિયો ત'તુવડે બહાર નળ બાંધે છે, જેમ 
અમિમાંથી મદ્દમ તણુખા નીકળે છે, તેમજ બહ્મમાંથી તમામ પ્રાણે, 
તમામ લોક, તમામ દ્વ, અને સર્વભૂત વ્યુચ્ચર્ણ પામે છે. સહ્મ- 
માંથી નિકળતા તમામ પદાર્થો સત્ય છે અને જેમાંથી તમામ વ્યુચ્ચરણુ 
પામ્યાં છે તે ખહ્મપણુ સત્ય છે. મુંડક ઉપનિષદમાં પણુ તેવે।જ 
ઉપદેશ આપતાં કહ્યું છે કે જેમ અત્ય'ત પ્રજવલિત થએલા 
અગ્નિમાંથી સક્ષ્મ તણખા નીકળે છે તેમ પરષભમાંથી સર્વ પ્રાણુ 
સર્ત્લોક અને સારા તથા ખરાબ આચરણુ વાળા જીવોનું વ્યુ્ચરણુ 
થાય જે, 

સૃષ્ટિના આવિર્ભાવ થયો ત્યારથીજ દેવી અતે આસુરી સૃષ્ટિ 
ચાલી આવે છે. તેનું કારણુ પ્રભુતી રમણુ કરવાતી ઈચ્છા છે. 


દર્‌ 


વેદ્તો આ નિઃસદિગ્ધ સિદ્ધાન્ત છે. અસિ અ'શી છે. તેમાંથી'વ્યુચ્ચરણુ 
પામતા તણુખા તેના અ'શ છે. અંશાંશી ભાવે બન્નેના અભેદ છે. 
પ્રભુ અશી છે. જવ તેના અશ છે. (ભા-૧-૫-૨૧ ) 

ત્રીજે સિદ્ધાન્ત એવો છે કે જવનું વ્યુચ્ચરણુ થતાં જ ભગવ- 
દિચ્છાથી તેને અવિદા, માયાનો સબધ થયે! છે. માયાના સ'બ'ધથી 
સદાનન્દ આનત'દાકાર પ્રભુના આન 'દાંશને જવમાં તિરે।ભાવ થયે!. 

સદશ અતે ચિદશ જવમાં પ્રગટ રહે છે એટલે પ્રકટ સદશ 
ચિદશ અને ગુમ આન'દાંશ ભગવદ્રપ ભગવદશ છવ છે. આન'દને 
તિરેાભાવ થઈ જવાથી એશ્ચર્યાદિક ભગવાનના છ ધર્મે પણુ જવમાં 
ગુમ્ત થહ્ત ગયા છે. તિરેહિત આનદ, તિરેહિત ભગવાનના ૭ ધર્મે 
પ્રગટ કરવા તે જવને! ધર્મ છે. પ્રગટ કરવાતે! ઉત્તમ ઉપ! આત્મ- 
નિવેદન ખહ્મસબધ સમર્પણુ જ છે. અન્ય નહિ જ. તેવા સિદ્ધાન્તનુ 
મ્રતિપાદ્ન આ લેખમાં હવે પછીથી કરવમાં આવશે. ઉપરે કહી ગયા 
3 આવધા, માયાનું ઝોડ જવને ભગવદિચ્છાથી વળગ્યું છ; તેથી પભુના 
આન'દતે તિરેોભાવ થઇ ગયે! છે. આ અવિધાના સબ ધથી જવને ચ!ર 
ગ્રકારતો અષ્યાસ અને સ્વર્ષતી વિસ્મૃતિ થઇ છે તેઘી અવિદાનાં 
પાંચ પર્વ હોવાનું શાસ કહે છે તે (૧) દેહાધ્યાસ (૨) ઈદ્રિયાધ્યાસ (૩) 
પ્રાણાધ્યાસ (૪) અ'તઃકરણાષ્યાસ અને (૫) સ્વરૂપાસ્ઞાન છે. દેદાદિક 
હું છું એવી ખોટી માન્યતા રાખવી એવો મોહ-ભ્રમ થવો એનું 
નામ અધ્યાસ છે. બહા અ'શી છે, જવ બ્રહ્મનો ખરો અશ છે એવા 
પ્રકારના ખરા સ્વરૂપના સાનના અભાવને સ્વરૂપાત્તાન શાસ! કહે છે. 
અપ્યાસોથી, અતે સ્વર્‌પના યથાર્થ ત્તાનના અભાવથી જીવતે બધન 
રલ કરે છે. આટલી હકીકત ઉપરથી વિદિત થશે કે મુમુક્રુના 
કટાવેરી અહુ'તા મમતાનુ' મૂળ અવિદ્યા છે. અવિદાતે છતવાથી 
નષ્ટ કરવાથી, દેહાદિકના ચાર અધ્યાસમાંથી અતે સ્વરૃપાનાનમાંથી 
જવ સુક્ત થાય છે. અવિદ્યાને શી રીતે જીતવી તે વે પ્રશ્ન છે. તેને 
ઉત્તર્‌ હવે પછીધી આપવામાં આવશે. 


૬૩ 


પ્રથમ વિદિત કરવામાં આવ્યું છે કે પ્રભુ પોતે રમણુ કરવા 
અહુરૂષે થાય છે. સૃષ્ટિ રચવા માટે પોતાનામાંથીજ જડજવાદિ 
પ્રગટ કેરે છે. છવે। સ્વસ્વરૂપ હોવાથી સૃષ્ટિના આવિર્ભાવ વખતે 
તે જીવોને પોતાથી જુદા કરે છે એટલે કે જીવોનું વ્યુચ્ચરણુ થાય 
છે. જીવ ભગવાનના અશરૂપ છે. જ્યારથી જુધ્ય થય! ત્યારથી જીવોને 
તાપ કલેશ થતે! નથી. વિખુટા પડયા ત્યારથી પ્રજ્નુ સાથેનો તાર 
તૂટયો. સ'સારાસક્તિ દૂર થયા વિના પ્રભુતા જવને સંબધ થઈ 
રકે નહિ. સ'સારાસક્તિ દૂર્‌ કરવામ! ખે મુખ્ય વિભો છે અને તે 
મુમુક્ષનાં કટ્ટા વેરી છે. અહ'તા અને મમતાનું મૃળ અવિધા છે, 
અવિઘ્યાથીજ માર્‌ તારૂં ઉદ્ભવે છે. ખરી રીતે જગતના તમામ 
પદાર્થો પ્રભુનાજ છે. પ્રભુજ તેના માલીક છે, હતાં અવિદ્લાને વરા 
ધઇ આસુરી જવો દેહાદિકતે પોતાના માની લે છે અને સ સારાસક્ત 
રહી અધોગતિ પ્રામ કરે છે. અહંતા મમતાને! નાશ થયેથી પ્રપચમાં 
રહેલી આસક્તિ નણ થશે અને છવને પ્રભુ સાથેનો સબધ થશે. 

વિદ્યા અને અવિદ્યા માયાના ખે તન છે. વિદ્યાથી સસાર 
નિવૃત્તિ પ્રામ થાય છે અને અવિદાધી બધન થાય છે. માયાને જીતવી 
એજ મુખ્ય પુસ્ષાર્થ છે. પરતુ તેતે જતવી એ સહેલું નથી. 
શાસ્ત્રકારો માયાને પ્રટ$તિ અતે પ્રભુતી શક્તિ કહે છેં, ( માનવલ 
૨-૫-૨૬ ) પ્રભુ પ્રપંચરૂપ થાય છે ત્યારે બાર શક્તિએનેો આવિ- 
ભાવ કરે છે, માયા પણુ તેમાંતી એક શક્તિ છે. આ શકિતને 
રાસ્ત્રકારો “ શરેરાશરીર્સવેળી ” કહે છે “ «વી કહે છે ( ગીતા 
૭-૧૪ ) “જ્‌શ્રસી ” કહેછે ( ભાગવત ૧૧-૩-૧૭ ) માયા નામની 
શક્તિ આખા જગતમાં પ્રસરેલી છે. પણુ પ્રભુને તે સ્પર્શ કરી 
શકતી નથી; “ સાલ્માન માચા શ્વરોતિ ” પ્રભુનું સ્વરૂપ એવું છે ૧% 
પ્રભુની સમક્ષ ઉભા રહેતાં માયાને લજન આવે છે. 

માયા ત્રણુ ગ્રેકારની છે--સાર્વિક, રાજસ અતે તામસ છે. 
પ્રકૃતિના આ ત્રણે ગુણોનું નિરૂપણુ શ્રીગીતામાં તથા શ્રીભાગવતના 


૬૪ 


એકાદશ સ્કંધમાં પ્રભુએે કયુ છે. પ્રભુ માયાના ત્રણુ ગુણાથી અતીત 
છે. ગુણાતીત થવું એ ઉંચામાં ઉંચી કક્ષા છે. તે કક્ષા ક્યા 
સાધનથી પ્રાતત થઈ શકે તેનો વિચાર કરવાને! રહે છે. માયાને 
જીત્યા વિના ગુણાતીતની કક્ષા પ્રાસ થઇ શકે નહિ. તેને જીતવાનું 
મુશ્કેલ કામ છે. તેથી માયાને “ અગથ્યા ” “ અનતવીથી ” 
“રુલ્તર ” “ ટુર્યા ”“ કુરગશ્વા ” “ ત્રહ્માહ્નિનમોચર! '' “ ગતિ 
મોદ્વરી ” શાસ્ત્રકારો કહે [છે અને તેજ શરાસ્રાો જીવતે ઉપદ્દેશ 
આપતાં એવો ધ્વોષ કરે છે કે તે માયા તરવાનો એકજ અતે મુખ્ય 
રસ્તો એ છે કૈ જીવે પ્રભુતી ભક્તિ કરવી. જીવે શુદ્ધ ભાવથી 
પ્રભુને શરણે જવું. ઉપનિષદ્દો ઉપદેશે છે કે પ્રભુના ચરણારવિદનુંજ 
પ્યાન કરનાથી જતી ન શકાય તેવી માયાને જવ જતી શહે છે. 

તે સિદ્ધાંત ફેરીથી પ્રતિપાદન કરતાં ઉપનિષદ કહે છે ક 
માયા ભગવાનની “ ક્રીડા શરીરર્‌પિણી ” છે. ખરહ્માદિકતે અગે।ચરા 
છે. આ મહામાયાને તરવાનો રસ્તો કેવળ ભગવાનની ભક્તિજ છે. 
ભક્તિ સિવાયના બીન્ન કો'૪ પણુ ઉપાયનું સેવન કરવાથી જવ 
માયાને તરી શકતે! નથી. અજુંનને ઉપદેશ આપતાં અક્ષરાતીત 
પુરષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણુ ભગવાન પણુ તેવા સિદ્ધાંતનું પ્રતિપાદન કરતાં 
આજ્ઞા કરે છે કે મારી “ દૈવી ” “ ગુણુમયી 7” અને “ દુરત્યા ” 
માયાને મારે શરણે આવવાથી તરી શકાય છે. પ્રભુના અંશાવતાર 
શ્રીત્રરષભદેવજના :યોગેશ્વર પુત્રોએ નિંમિ રાજને માયાનું સ્વરૂપ 
બતાવેલું છે અને તે તરવાના ઉપાયતેો ઉપદેશ ક્યાય છે. ત્યાં પણુ 
ભાગવત ધર્માના સેવનનોજ ઉપદ્દેશ કરી કહે છે કે આ ધર્મોનું 
પાલન કરવાથી જવ દુસ્તરા માયાને વગર શ્રમે તરી શકે છે. શુદ્ધ 
ભાવથી પ્રભુના ચરણુનેો આશ્રય કરનાર ઉપર પ્રભુ જ્યારે દયા કરે 
છે ત્યારે જીવ “ દુસ્તરા ” એવી દેવમાયાને તરી ન્નય છે (૨-૭-૪૨). 
ભક્તથી સ્રી, શદ્દો અને પાપી જવો પણુ દેવમાયાને તરી નનય છે 
(૨-૭-૪૬ ) “નારદ ભક્તિસૂત્ર'માં પણુ માયા તરવાના ઉપાયોને! 


દપ 


ઉપદેશ કરતાં સૃત્રકાર કહે છે કે લોક તયા વેદવિહિત યજ્તાદિક કર્મોને! 
ત્યાગ કરી કેવળ પ્રજુમાંજ અવિછિન્ન પ્રેમ રાખનાર માયાતે તરી 
શકે છે. ભક્ત શિરોમણિ ઉદ્દત પગ્‌ પ્રસુને કહે છે “ હૈ નાય આપતે 
સરેલું ભોજન વગેરે લઈ છું માયાને તરી જઈશક્' (૧૧-૬-૪૬). 


ગુણાતીત શી રીતે થવાય : એવો પ્રશ્ન અજું'તે ભગવાનને 
પૂછ્યો! છે. તેના ઉત્તરમાં પ્રભુ કહે છે કે જે મનુષ્ય મારી અનન્ય 
અવ્યભિચારિણી ભકિત કરે છે તેજ ગુણાતીત થઈ શકે છે. પ્રભુનું 
દિવ્ય આન'દાકાર સ્વરૂપ માયાર્‌પી પડદાથી ઢકાયેલું છે તેથી હરકોઈ 
મતૃષ્યને તેવા સ્વરૂપનાં દર્શન કે સ્પર્શ થતા નથી. પ્રભુ હસ્તિનાપુરથી 
વિદાય યવાના હતા તે વખતે કુતાજીએ તેમની સ્તુતિ કરી છે. 
ત્યાં પણ્‌ કલું છે કે હે નાથ્ર ! આપનું સ્વરૂપ માયારૂપી પડદાથી 
હ'કાયેલું છે તેથી મૂટરોથી આપ અલદ્યય છો. પરતુ અકિયચન ભકતોને 
આપનાં દશન થાય છે અતે સ્પર્શ થાય છે. આત્મનિવેદન વિના 
અકિયનત્ત કદિ પ્રાતત થાય નહિ. દેઠાદિક પ્રભુના છે એવા વિચારનું 
સદ્દા સવ'દા સેવત કરી સર્થસ્વને। પ્રભુમાં વિનિયોગ કરતાર ગ્રભુતે 
શકત અકિંચન હોઈ શકે. જ્યાં અકિ'ચતત છે ત્યા અહા 
મમતા કે સસારાસકિત હોયજ નહિ: હોય તો તેવા જીવતે 


અકિંચન કદી શકાય નહિ. 


અછુતા મમતાને! ત્યામ શી રીતે થાય ( અતે અવિદધા શી 
રીતે જીતાય ? તે પ્રશ્નને! ઉત્તરે ચાસ્ત્રો કેવા આપે છે તેતો! હવે 
વિચાર કરીએ. 

ધણા ખરા હિન્દુએ અહતા મમતાનો ત્યાગ કરવા સાધુનો 
અગર સન્યાસીને! વેષ ધારણુ કરી ભિક્ષા માગે. આથી તે હિન્દુ ધર્મ 
અતે હિન્દુએ નષૃજ થાય, વેષ ધારણુ કરવાથી અહંતા મમતાતે 
ત્યાગ થતો નથી એ કહેવાની ભાગ્યેજ જર્‌ર છે. વેષધારી સાધુએ। 

પ 


દદ 
અને સ'યાસીએ। લાખો છે. પર'તુ સાધુ તથા સ'ન્યાસૌના લક્ષણે- 
વાળા વિરલ છે. વેષ તો હરકોઈ ધારણુ કરી શકે છે. ગૃહસ્થાત્રમના 
અંગે જે જવાબદારીએ અતે ફરને રહેથી છે તેમાંથી મુક્ત થવા 
વેષ ધારણુ કરવો! એ સહેલું છે; પરન્તુ ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહી સાધુ તથા 
સન્યાસીને છાજે તેવું જવન ગાળવું એજ ખરે પુરુપાર્ય છે. તેથીજ 
તમામ આશ્રમોમાં ગૃઠસ્યાશ્રમતે શ્ષાસ્રાએ કોષ્ઠ કજ્યો છે. મનુસ્મૃતિ 
એવે ઉપદેશ કરે છે કે જેવી રીતે સમસ્ત જન્તુઓ વાયુતે। આશ્રય 
કરે છે તેવી રીતે સવ આશ્રમો! ઝૃહસ્થાશ્રમતો આશ્રય કૅરી રહે છે; 
મારે પ્રયત્નતવડે પણુ ગૃહસ્થાશ્રમ કરવે।. હિન્દુઓનતો મેટા ભ્રાગ 
ભૂતકાળમાં ગૃહસ્થાશ્રમી ન હેત તો હિન્દુ ધર્મતે અતે હિન્દુઓને 
પરદેશીએ અત્યાર સુધીમાં ગળી ગયા હોત અને હિન્દનું નામ નિશ્ષાન 
પણુ રહેત નહી. ગૃહસ્યાશ્રમથીજ હિન્દુએતી મોટી સખ્યા હજુ 
સુધી રહી છે અતે તેને લીધેજ હિન્દુએ તચા તેમતે! ધર્મ પણુ 
ટકી રહ્રા છે, ઝૃહસ્યાત્રમોએતી સખ્યા ઓછી હોય તેો સાધુ 
તથા સ'ન્યાસીઓનું પોષણુ કે।ણુ કરે? ડુંકામાં ગૃસ્યાષ્રમમાં રહી 
માતા, પિતા, ૨ૃદ્ધો, કુટુંબની યથાશ્ઞક્તિ સેવા બ-્નવવાતો સાથે” 
સ'તતિતે ઉત્પન્ન કરવાની સાથે, ડકુટુબતા નિર્વાહાથેપે પુરુષાર્થ 
કરવાની સાથે, અહુ'તા મમતાતો ત્યાગ કરવાતો જે માર્ગ શ્રાસ્રાએ 
ખતાવ્યો છે તેજ ઉત્તમ અતે સરલ માર્ગ છે. આ સ્થળે ભ્નાગવતના 
ખે અમૂલ્ય અતે પાઠ કરવા જેવા શ્લોકો તરફ લક્ષ ખે'ચવાતી ૨ન્‍ન 
લઉ છું. પ્રિયત્રન વિષે પરીક્ષિત રાજને એવી શ્ર'કા થઈ કે જહસ્યાશ્ર 
ભોગવનાર શાનનતે પ્રભુમાં અખડ ભક્તિ ચઇં એ અસ ભવિત લાગે 
છે. શ'કાનું સમાધાન કરતાં બહ્માએ પ્રિયત્રતે આપેલે ઉપદેશ 
શ્રીશુકદેવ સ'ભળાવે છે. અહ્મા રા”્નને કહે છે કે વનમાં. જવાથી 
"% રહેવાથીજ મોક્ષ પ્રા થાય એવી તારી માન્યતા ભૂલ ભરેલી છે. 
વનમાં વાસ કરનારાઓની સાથે કામ, ક્રોધાદિક રિપુએ પણુ રહેતા 
હોય તો વનમાં રહેવાથી શે લાભ છે ? અતે વિવેક છુહ્િથી કત વ્યને 


૬૭ 


વિચાર રાખો ઈદ્રિયાતે જીતનાર તથા પ્રભુમાં રતિ રાખનારાનું 
ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેવાથી શું અતિષ્ટ થવાનું છે ! કામ, કોધાદિક શત્રુઓને 
જતવાની ઈચ્છવાળાએ તો પ્રથમ ઝઠસ્થાશ્રમતો આશ્રય કરવો! અને 
આમ્રમરૂપી કિલ્લામાં રહી બળવાન ઈ ન્દ્રિઆનતે જીતવી. જીત્યા પછીજ 
વનમાં રહેવું. આ રમણીય અને ઉત્કૃષ્ટ સિહ્દાંતનું વેષધારી સાધુઓ 
તયા સન્યાસોએ સદા સર્વદા સ્મરણુ રાખી પોતાના ખરા કત'વ્યતે 
વિચ!? કરવા પ્રજ્ૃત્ત થાય તે! દેશતી આર્થિક, સામાજીક, ધામિક 
અતે રાજકીય સમિતિમાં કેટલે સુધારે થાય તેનો ખ્યાલ સહજ 
આવી શ્રકે તેમ છે. શ્રીવલ્લભપ્રભુના ઉપદેશથી સુભાગ્યે પુટ્ટિસપ્રદાયમાં 
વેષષારી સાધુઓ અતે સ'ન્યાસીએ નથી. વિરક્તના નામથી ઓળ- 
ખાતા થે!ડા વેષ્ણુવા છે. પણુ તેવાઓતી સ'ખ્યા જૂજ છે. “પરમહ સ 
છું. વિરક્ત છું.' એમ કહેવું એ સહેલું છે પણુ તેવી કક્ષા પ્રામ 
કરવી એ ધણુ મુશ્કેલ છે. “ વિરક્ત ” કહેનારાએમાં ખરી રીતે 
વિરક્ત તો વિરલ પુસુપોજ હશે. જે સ'પ્રદાયમાં નિષ્કામત્વ, આત્મ- 
નિવેદન, પ્રભુતોજ ૬૯ આશ્રય, શરણુ વગેરે સિદ્ધાન્તો ઉપર ભાર 
મૂકવામાં આવ્યો હોય તે સ'પ્રદાયમાં ઉદર નિર્વાહ માટે ભીખ માગી 
મનુષ્યોના ઉપકાર નીચે આવવાનું નજ હેય, સ્વાર્થ માટે માણુસોની 
જેટલે દરજ્જે ગુક્ષામગીરી વ્હોરી લેવાય છે તેટલે દરનજે પ્રભુ 
પ્રતિતું જીવનું દાસત્વ ઓછું ચાય છે એ તે હરકોઈને અનુભવ સિદ્ધ 
જણાયા વિના નહિ રહે. 


આત્મનિવેદન એ ભાગવત ધર્મોમાં એક શિરોમણિ 
ધમ છે, ભાગવતેોતે તે ધર્મનુંજ સેવન કરવાનું છે. તે ધમ*તું 
પ્રતિપાદન વેદમાં નથી એવું કોઈ કહે તો જવાબ આપરી કે આપના 
વેદો અમારા વેદોથી જુદા હશે. અગર વેદ્દેતો અર્ય સમજતા નહિ 
હે. અગર પુષ્ટિમાગ'ના સિદ્ધાન્ત ઉપર અધટિત આક્ષેપ મૂકવા આપ 
અસત્ય કહેતા હશે।. વેદમાં આત્મનિવેદન-સમર્પ ણુતો સિદ્ધાન્ત ન 


દહ 


હોય તે વેદને હુ' પ્રભુના નિઃશ્રાસભૂત માનુંજ નહી. આવો સિદ્ધાન્ત 
વેદમાં નથી અગર ન હેય તેવું કહેનારાએ વેદને કેવળ અન્યાયજ 
કરે છે અને દહિન્દુએના સનાતન ધસમાંથી ભ્રષ્ઠ ચાય છે; વેદ તો 
જવને પોકારી પોકારીને એવો ઉપદેશ કરે છે કે હૈ જીવ ! પ્રભુ 
પ્રતિના તારા કર્તવ્યતે! [વિચાર કર. તાર્‌' કર્તવ્યતો એ છે કે આયુષ્ય 
મ્રભુને અર્પષ્યુ ડર. ગ્રાણુ પ્રભુને અર્પણુ કર. ચક્ષુ પ્રભુતે અર્ષ યુ કર. 
તાર્‌' ધર, મનાદિક પ્રભુતેજ અપ'ણુ કઝર. આ મસતત્રે સ્દ્રિનાજ 
છે, અને શ્રો દ્યાન'દ સર્સ્વાતએ પણુ આ મશ્ને। ત્રડગ્વેદાદિ ભાષ્ય- 
ભૂમિકામાં ટાંકયા છે. યસ્ને! અર્થ વિષ્ણુ તેમણે પણુ કર્ચ છે. 
સદ્રિના આખા અધ્યાયમાં તમામ સત્રોમાં અર્પષયુ-1નિવેદનનુંજ 
નિરૂપણુ છે. 


પુખ્ત વિચાર કરવાથી જણાશે કે ઇદ્રિયોતે વિષયે માંથી 
પાપોમાંથી, ખે'ચવાનેો ઉત્તમ રસ્તે એજ છે કે તેના તથા મનને! 
પ્રભુની સેવામાંજ વિનિયોગ કરવો. ચિત્તનો એવે! ધર્મ છે કે એકી 
વખતે પ્રભુમાં અને વિષયોમ| આસક્ત ન રહે. પ્રભુમાંજ આસક્ત 
રહે તો તે વિષયોમાં ન રહે. 


વેદમાં ખીન્ને પણુ એવો મ'ત્ર છે કે આત્માદિ દ્રવ્યો પ્રભુને અર્ષણુ 
ઝરવા. ઈશ્ચરપ્રણિધાનતે। અર્થ દયાન'દજી એવો! આપે છે ડે “ પર્મા- 
ત્માને સર્જ પ્રાણુ, ઇદ્રિયો, આત્માં આદિ પ્રિય પદાર્થોનું સમર્પણુ 
કરવું ” એટલે વેદમાં આવા પ્રકારની અનેક સ્થળે આજ્ઞા કરી છે તે 
ત્તા નિઃ્શ'ક છે. આવો સિદ્ધાન્ત છતાં આય'સમાજણષે ભાઇઓને 
આત્મનિવેદન સિદ્ધ થવાની જગ્યા નથી. આપણે મસ્તક પ્રભુના 
સરણુમાં મૂકવું છે. સમાજના પ્રભુ તો ચર્‌ણુ વિનાના લૂલા છે. 
નિરાકાર પ્રભુતી ચરણુ સેવા શી રીતે થાય ? કરવી હેય અગર 
દાસત્વનું સેવન કરવું હોય તો નિરાકાર પ્રજુના ચર્ણુ કલ્પવા પડે. 
તેદને તિજ્લાંજલ આપી ચરષુ કલ્પવા પડતા હોય તો વેદ પ્રતિપાદ્તિ 


શ 


૬૯ 


આન'દાકાર, દિગ્યાકાર પ્રભુનું અસ્તિત્વ માનવામાં શે વાંધો આવે 
છે ? પ્રભુના તેવા પ્રકારનું સ્વરૂપ માનનારા માટેજ સેવા ભક્તિમાર્ગ 
છે. નિરાકાર પ્રજુનું ધ્યાન શુષ્ક છે. તેવા પ્રભુ સબધૌતુ' નાન પણુ 
શુષ્ક છે અને તેવાની ભક્તિ પણુ શુષ્ક હોઈ શકે. 


વેદમાં જેવો ઉપદેશ છે તેવોજ ઉપદેશ બઠદારણ્યક ઉપનિષદમાં 
પણુ જેવામાં આવે છે. “ ત વા સત્રમાતા 4 4 સર્વે રેતાઃ સર્વે છોવાઃ 
સવે તપ્રાળા: સવે ળ્ત્ર માત્તન: સમતા, '' 


શાંડિલ્ય ત્રડષિએ પણુ આ સિદ્ધાન્તતે લગતાં મનતીય સુઞે! 
યોક્યાં છે તે લક્ષમાં રાખવાતી નમ્ર વિનતિ છે. તે સૂત્રો નીચેના છે. 
૧ પ્રભુતે અથે પ્રાણુ ધારણ્‌ કરવા એટલે ક પ્રાણુ પ્રભુતે અર્પયુ કરવા. 
દરેક શ્વાસ સાથે પ્રભુનું જ સ્મરણુ ડરવું તેનું નામ તદીયતા પ્રભનુતે 
પ્રાણાદિક અપંણુ કરવાથી સ'સારના બતન્ધતમાંથો મુક્ત થવાય છે. 
ર્‌ પ્રલુતે તમામ ચીજો અ્ષ'ણુ કરીતે જ એટલે કે તેનો માલીક 
હું નથી પણુ પ્રભુ છે તેવા વિચારનું સેવન કરી પ્રભુતે કરીતેજ 
તેને ઉપયોગ કરવે. 


સાંપ્રદાયિક સસ્કૃત ટોકા અને તેના ભાષાન્તર સાથે શાંડિલ્ય 
સૃત્ર પ્રસિદ્ધ થયું છે. વાંચવાતી ્ધચ્છા હોય તેમણે સમાવી કૃપા 
કરી તેતો! અભ્યાસ કર્વે।. અભ્યાસમાં લીધેલ શ્રમ વ્યર્થ નાડુ ન્નય 
એવી તસલ્લી આપીએ છીએ. 


હવે નારદ ભક્તિ સત્રોમાં શે! ઉપદેશ કર્યો છે તે સાંભળાઃ-- 
ના*૬ કહે છે કે પરમ પ્રેમારૂપા ભક્તિનાં જૂદા જૂદા લક્ષણે! કેટલાક 
ગ$ષિએ આપે છે પણુ હું તેમની સાથે સ'મત નથી. મારો તો 
એવે! સિદ્ધાન્ત છે કે પ્રભુતે તમામ અર્ષણુ કરી અકિ ચન થવું અને 
ત્રજુનું વિસ્મરણુ થતાં જ ચિત્ત આકુલ વ્યાકુલ થઈ શય એટલે ક્ર 
વિયોગાતિ ચાય તેવા પ્રકારતે પ્રેમ પ્રેમતું શિખર છે. તેવા પ્રકારની 


૭૦ 


શક્તિનેજ ભક્તિતુ' શિખર એટલે કે ફૂલરૂપા કહી શકાય. આવે। પ્રેમ 
'દાઈને સિદ્ધ થયાને દાખલે। છે? નારદ કહે છેકે હા તન્નગનાઓને 
તેવો પ્રેમ પ્રભુ કૃપાથી પ્રાપ્ત થયે! હતો. પરાભક્તિતુ આવું લક્ષણુ 
બતાવી નારદ ઉપદેશે છે કે હે જવ ! જેણે તમામ પ્રભુતે અપણ 
કરી દીધું છે અને કોઈ ચીજને! હું મલિક નથી પણુ સર્વના પ્રભુજ 
માલિક છે એવા વિચારતું સેવન કરનારાને કોઈ નનતનતી ચિન્તા 
શ્રા માટે ડવી ? 


હવે વેદરૂપી કલ્પતસ્ના કૂળરૃપ શ્રીમદ્ભાગવતમાં આ સિદ્ધાન્તના 
સ'બધમાં કેવો ઉપદેશ કરવામાં આભ્યો છે તે તપાસોએ. જવને 
ઉદ્દેશીને એવી આગત્તા કરવામાં આવી છે કૈ હૈ જવ, કર્મ પ્રભુને 
અપષ્ણુ કર્યા ન હેય તો શેભતાં નથી. (૧-૫-૧૨ ) “કર્મ પ્રભુને 
અર્પષ્ણુ કરવામાં આવે તો જત્રણુ તાપ નર થાય છે.' (૧-૫૫-૩૨) 


નાના પ્રકારની ઈચ્છાએ તયા લોભથી હણુાએલા પુર્ષનું ચિત્ત 
પ્રજુની સેવાથી જેવું શાન્તિને પામે છે તેવું શમદમાદિકથી કે યોગ 
માર્ગથી શ્ઞાન્તિને પામતું નથી, માટે તમામ કર્મોમાં પ્રજુતી સેવા જ 
ઉત્તમ કમ છે. (૧-૬-૩૬) ભ્રલે તપ કરે, દાન કરે, અગર વેદ 
વિદિત બીન્ન કમ કરે! પણુ એટલું ધ્યાનમાં રાખવું કે પ્રભુતે તે 
અર્ષણુ કર્યા વિના ક્ષેમ પ્રાસ થવાનું નથી. (૨-૪-૧૭) યસ, દાન, 
તપ, ત્રત, પૂન્ન વગેરે ધમ' પ્રભુતે અર્ષ ણુ કર્યા” હોય તે। તેકદી નાશ 
પામતાં નથી. ચારે વર્ણામાં તાહમણુ ઉત્તમ છે. સાહાણુમાં પણુ વેદસ 
ઉત્તમ છે. તેનાથી વેદનો અર્થ નાણુના2 ઉત્તમ છે. અય જણુનારથી 
સશય મટાડનાર ઉત્તમ છે. અને સોમાં જે બ્રાહ્મણે આત્મા વગેરે 
પ્રણુને અપણ કર્યા હોય તેજ ઉત્તમ છે. (ઢ-૨૯-૩૩ ). 

નારદ પ્રચેતાઓને ઉપદેશ્ન કરતાં કહે છે કે જે જન્મથી, કર્મથી, 
આયુષ્ષથી, મનથી, વચનથી પ્રભુની સેવા યાય છે તેજ જન્માદિક 
સફલ છે. સેવા ન થાય તો જન્મથી શું ફળ 9? સેવા ન થાય તો 


રૃ 


વેદમાં કહેલાં કર્મો કરવાથી અને લાંબા આયુષ્યથી શું ફૂળ છે ! સવા 
ન થાય તો યોગ, સાંખ્ય, વ્રત, વૈરાગ્યાદિકથી રું ફળ છે ? સધળાં 
ફૂળામાં ખરૂં અને છેલ્લું ફળ પ્રભુજ છે. માટે તેમની સેવા થાય 
તાજ સધળુ' સફળ છે. પ્રભુની સેવામાં દેવતાતી પૂક્નનો પણુ 
સમાવેશ થઈ જય છે. માટે પ્રાણાદિકનેો પ્રભુની સેવામાં વિનિષોગ 
કરવો (૪પું૩૧-૯ થો ૧૪) પ્રલ્ડાદ સહાભ્યાયીએતે ઉપદેશ કરતાં 
કહે છે કે પ્રભુ તો શુદ્ધ ભાવથી ભક્તિથી-સેવાથી જ પ્રસન્ન ચાય 
છે. યત્ત, ત્રત, તપ, દાનાદિક સાધનોથી નહિ, (૭-૭-૫૧-૫૨). 
પ્રભુના અ'શાવતાર શ્રીત્રકષભ દેવના નવ યોગેશ્વર પુત્રો નિમિ શાકને 
ઉપદેશ કરે છે કે હે રાર ! કાયાથી, વાણીયો, મનથી, ઇન્દ્રિયોથી, 
ખુદ્દિ આદિડ3્થો જે જે કર્મો કરવામાં આવે તે તમામ પ્રભ્નુતે અર્પ ણુ 
કર. (૧૧-૨-૩૬). યજ્ત, દાન, તપ, જપ અને તતે જે ક્રિય હોય 
તે તમામ પદાથો તથા તારી સ્રી, ઘર અને પુત્ર અતે પ્રાણુતે 
પ્રભુતે અર્પણુ કર, (૧૧-8-૨૮) હે રાશન ! પ્રભુના દ્રોહોએ। અને 
ર તથા આર આદિકમાં આસક્તિ રાખનારની અધોર્ગાતે થાય છે. 
(૧૧-૫-૧૫) આવા માણુસે। ઘર પુત્રાદિકતે છોડવા ઇચ્છતા નથી. 
પરન્તુ તે તેમતે છોડવા પડે છે અને તેઓ નરકમાં જય છે. 
(૧૧-૫-૧૮) ઉદ્દવજ શ્ીયૃષ્ણુને કહે છે કે હૈ પ્રજુ ! આપે અપ ખુ 
કરેલા એટલે કે આપે ભોગવેલા માળા ચદન વસ્તાદિકતે! ઉપયોગ 
કરી તથા આપને ધરાવેલ પ્રસાદ જમી એટલે આપનુ' ઉચ્દ્િષ 
જમીને અમે। આપના દાસે આપની માયાને જરૂ૨ તરી જઈશું. 
(૧૧-૬-૪૬) આતે ૬ઢ આશ્રય, પ્રભુમાં ટઢ વિશ્વાસ કહો શકાય. 


ભ્રીકૃષ્ણુ ઉદ્દવજને ઉપદેશ કરતાં કહ્યું છે ક ફૂટુમ્ખમાં આસક્ત 
થવું નહિ. એક 'મુસાફરના જેવો સબધ છે તેવો વિચાર સતત 
રાખ્યા કરવો. તેવા વિચારથી મમતા આસકિત નિભત્ત થશે. ધરમાં 
આસક્તિ રાખનાર ધેર નર્કમાં પડે છે; (૧૧-૧૭-૫૨ યો ૫૮) 


હર્‌ 


જેણુ આત્મા વગેરે મને અર્ષમુ ટરી દીધાં છે અતે નિરપેક્ષ તથા 
નિશ્કિચન છે તે ભક્તતે તમામ દિશાએ। સુખરૂપ થાય છે. (૧૧-૧૪-૧૩) 
[વિષયોનુ' ધ્યાન ધરીશ તો. તારૂ' ચિત્ત વિષષ્ોમાં તલ્લોન થશે. 
(૧૧-૧૪-૨૭). દાસપણાયી “આત્મનિવેદત” કર. (૧૧-૧૧-૩૫) 
ક્ષેકમાં જે જે વસ્તુ તને પ્રિય ઊય તે તમામ મને નિવેદન કરવી. 
આવા નિવેદનથી અક્ષય ફળ પ્રાપ્ત યાય છે. (૧૧-૧૧-૪૭). 
દહને, ઇન્દ્રિયોના, પ્રાણુતો, બીક્ન દ્રગ્યાદિકિનો મારામાં વિનિયોગ 
કુર્વાથી મારામાં દઢ ભકિત થાય છે, (૧૧-૬૧૧-૪૭). પરા ફલરૂપા 
ભક્તિ કેવા સાધનોચી સિદ્ધ થાય તે કહેતાં શ્રીકૃષ્ગુ ઉપદ્દેરા કરે છે 
“ક કાતતો વિનિયોગ શ્રવણુમાં કરવો. વાચાનો ઉપયોગ કોત'નમાં 
ફેરવો. હસ્તથી મારી પરિચર્યા કરવો. સવર" અગ વડે મતે નમન 
કેરેવું. દેલાદિકંથી તમામ ક્યા મારે અચ્રે.જ કરવી, નિષ્કામપણે 
તમામ મતે અપ''ગુ કરવું. મારા અથે” ભોગ તથા સુખતે। ત્યાગ 
કરવો. આવા ધર્મોનું સેવન કરવાથી મતે પોતાનુ સર્જસ્વ નિવેદન 
કરનાર મનુષ્યોને મારામાં ઉત્તપ ભક્તિ પ્રાસ થાય અતે તે ભકિતજ 
૨ળ રૂપા છે. (૧૧-૧૯-2૦ થી ૨૪). 


જે મનુષ્યો પોતાની "ંન્દ્રયોતે ઇન્દ્રિયોના વિષયે।માં આસક્ત 
રાખે છે અતે પ્રભુની સેવામાં તેતો ઉપષેો!ગ કરતા નથી તેમને 
ઉદ્દેશોને શ્રોરુકદેવજી કહે છે કે-જેટલેો વખત ભગવાનની કથામાં 
જંપ છે તેટલા વખત શિવાયનુ' બાકોનુ' આયુષ્ય સૂય હરી લે છે. 
વૃદ્ધા પણુ જીવે છે, ધમણુ શ્વાસ લે છે અને પશુઓ પણુ આહાર 
વિઠાર કરે છે. ભગવાન જેના કર્મના રગે કોર્ધ દ્વિસ પ્રાપ્ત ચયા 
નથી તે મનુષ્યની સ્થિતિ કુતરા, ભુડ, ઊટ, ગધેડા જેનો સમજવી; 
નને કાનતો ઉપયોગ પ્રભુના અલૌકિક ગુણા, જન્મો તથા ચરિત્રેનુ” 
શ્રવણુ ફરવામાં થતો ન હોય તે દરમાં અતે તેમાં શૈ ફેર છે? 
નને જવ્હા પ્રભુતા ગુણનું કૌત'ન કરતો ન હોય તો દેડકાની જીભ 


છડ 


'જેવી માનવી. મસ્તક ઉપર મુકુટ ધાર્‌ણુ કર્યા હોય તો તેથી રું થયું ? 
હાથમાં ભલે સે।નાનાં કડાં પહેર્યા હોય પણુ નને તેથો ભગવાનની સેતા 
થતી ન હોય તો તેતે મડદાં જેવા ગણુવા. પ્રભુનાં દર્સત કરવામાં 
નેત્રનો ઉપયોગ થતે। ન હેય તે! તેને મોરપીછીના ચાંદલા જેવા ગણુવા, 
પગ પ્રેભુના દર્શન કરવા મદિરેોએ જવામાં વપરાતા ન હોય તો 
તેને ઝાડના થડ જેવા ગણુવા. જે માણુમ પ્રભુતી ચરણુઃજતે પ્રામ 
તો ન હોય તે જીવતા શબ જેતે! છે. શ્રવગુ તથા કોત'તથી જેના 
નેત્રમાં આંસુ ન આવે અને જેને રોમાંચ ન થાય તેનું હદય પાષા- 
ણુના જેવું માનવું. (ર-૩-૧૯ યો ૨૪). 


આત્મનિવેદનના સિહ્ધાન્તનું' અનુસમ'ધાન એ વૈરાગ્યનું શિખર 
છે. તે વિના વેરાગ્ય કોઇને સિદ્ધ થવાતો નથો. અક્ષરાતોત પુસ્ષોત્તમ 
શ્રોકૃષ્ણુ મર્યાદા પુરૂષોત્તમ શ્રી રામચદજી, શ્રો ત્રડષજાદેવજી અતે 
અતેક રા“્નએઓ ગે ગૃહસ્થાશ્રમ ભેગગ્યા છે તેમ છતાં કમળ જેમ 
જળમાં રહે છે અતે તેતે! સ્પર્શ કરવા દેતું નથી તેવી રીતે તેએએ 
પણુ સ'સારને સ્પ કરવા આપ્યો નયો. ખટવાંગ રા” વતમાં 
ગયા નજેતા પરંતુ અવસાનતો વખત આવત્યેો. તે વખતે અહ'તા 
મમતાતે। ત્યાગ કરી પ્રજુમાંજ ચિત્ત રખી થેડા વખતમાં ઉત્તમ 
ગતિને પામ્યા હતા. પૃથુ શ” ગાદી ઉપર હતા. તેમતે અખૂટ 
દ્રવ્ય હતું. વૈભવને પાર નહોતો! તેમ છતાં આત્મનિવેદનતુ' અનુસ'ધાન 
રાખી પરમ ગતિને પામ્યા હતા. જ્યારે સનકાદિક તેમતી પાસે 
આવ્યા લારે પૃથુરાન્નએ કહ્યું કે-હું સાધુ પુસ્ષા, મારૂ ૨ાન્‍્ય તથા 
માર્‌' ચરીર મહાત્માએનું જ છે. એટલે ગુરુ દક્ષિયામાં શુ' આપુ ? 
મારા પ્રાણુ મારી આરો મારા દીકરા તથા માર્‌ ઘર, પૃથ્વી ખળનતેોા 
વિગેરે તમામ મારા નથી પણુ મહાત્માએનતી માલિકીના છે. તે 
ઉપર્‌ મારૂ' સ્ત્રામિત્ત ન હોવાથી તે તમામ આપતે અર્પણુ કર્‌ 
'છું. (૪-૨૨-૪૩-૪૪) જનક રાજાએ પોતાના ગુરુ યાસવલ્કયને 


છટ 


વિદિત કર્યું હતું કે મારે દેશ, દેઠ તથા હું આપને અપિંત થયા 
છીએ. મતુ ર।”ન છતાં તે પ્રભુ પરાયણુ હતા અને લૌકિક ભોગમાં 
અનાસકત હતા. (૩-૩૨-૩૪) ૨19 અબકિષ સતેદ્દીપવાળો પૃથ્વી 
ઉપર રાજ્ય કરતા હતા. અતૂલ વૈભવોા હતા, અખૂટ ભડાર હતો. 
હઝારો નોકરો હતા તેમ છતાં આત્મનિવેદનના ઉષપદેશનું તેમને' 
અતુકરણીય અનતુસ'ધાન રહેતું હતું. તેમણે મન પ્રભુના ચર્‌ણુને અર્પણુ 
કયું” હતું. વાચા પ્રભુના ગુણ ગાવામાં અર્પણુ કરી હતી. હાથથી: 
મદિર સાફ કરવા વગેરેની સેવા કરતા, કાનથી પ્રભુતા ગુણોનું 
શ્રવણુ કરતા. નેત્રતો ઉપય્‌।ા ગ પ્રભુના દશ'તમાં કરતા. ત્વચાથી 
પ્રજુના ભકતોના અંગનો સ્પર્શ ફરતા હતા, નાસિકાને પ્રભુને ધરેલ 
તુળસીની સુગ'ધ લેવામાં અર્ષ્પભુ કરી હતી. પગને! ઉપયોગ પ્રભુના 
મ'દિરામાં જવામાં કરતા હતા. આવા રૌતે ચક્રવ્તિ ર્‌ા'ન છતાં 
દરેક પંદ્રિયા, મન, પ્રાણ્‌ દ્રવ્યાદિકતે। પ્રજુમાંજ વિનિયોગ કરી પ્રભુ. 
પૂરાયણુ રહેતા. રા” ઉચી કોટિના જ્ાગવત હોવાથી તેનો દ્રો 
કરનારા દૂર્વાસાનુ' રક્ષણ ભ્રહ્માદિક પણુ કરી શક્યા નહિ તેથી તે 
જયારે વિષ્ણુ ભગવાન પાસે ગયા ત્યારે ભગવાને કહ્યું કે-- 


આ રા”્ળએ સ્રી, પુત્ર, ધર, ગ્રાણુ, ઇદ્રિયો, દ્રવ્ય, રાજ્યાદિક- 
માંથી આસક્તિ કાઢી નાંખી એ તમામ સને અપ'ખુ કરી તેમણે. 
માર્‌' શરણુ લીધુ' છે તેથી તેમને હું કેમ છોડી ૬૩ ? સતી સ્ત્ર 
શુદ્ધ અને અવિચ્દિન્ન ભાવથી પોતાના પતિતે વશ કરે છે તેવી રીતે 
આવા ઉત્તમ ભક્તો પમુ પ્રેમથી મને વડ કરે છે. (૬-૪-૫૬-૬૫) 


રાજન હે। કે ૨'ક હો, બ્રાહ્મષુ હે, ક્ષત્રિય હે, વેશ્ય હે કે શુદ્ર હો, 
ગમે તે આશ્રમમાં હો પરન્તુ દેહ, ધર, દ્રવ્યાદ્કિતા માલિક હું નથી 
પણુ તેના માલિક પ્રભુ છે એવા વિચારનુ' સેવન કરી . તમામનો 
પ્રશુના અથે વિનિયોગ કર્યા વિના મોક્ષના કે પ્રભુ પ્રાપ્તિના માર્ગે 
જવાનું તદ્ન અશકય છે. તેથીજ આત્મ તિવેદન રૂપી ધમ'તે ભ્રાગ- 


૭પ 


વત ધર્મોમાં શિરોમણિ કડી તે ઉપર વેદાદિક તમામ શ્ઞાક્્રોએં' 
ધણા શાર મૂકયો છે. પ્રહલાદની ભાષામાં કહીએ તો વેદ પારંગત 
આરાહ્મણુ જે આત્માદિક પ્રભુતે અપણુ કર્યા ના હોય તે! સર્વસ્વ 
અ્પ'યુ કરનાસ ચાંડાળ તેનાથી ચડીયાતા દરજકતો છે. સમરપયુ 
સિદ્ધ ન ચાય તો! કેવલ પાંડિત્ય કશા કામનુ નથી. 


ભગવાન્‌ અક્ષી છે, જીવ અંશ છે. પ્રભુમાંથી તેનુ' વ્યુચ્ચરણુ છે.. 
પ્રભુનો તેને વિયોગ થયે! છે; ૫૨'તુ અવિદ્વારૂપી ઝોડ વળગ્યું છે, 
તેથી વિરહ તાપને! તિરે।ભાવ છે. અવિધાતે લીધે પાંચ પ્રકારના 
અધ્યાસ રહે છે. અઠ'તા અને મમતા મુમુક્ષુના કટા વેરી છે. બ'નેના 
ત્યાગ વિના મેોક્ષમાગે જઈ શકાતું નથી. ત્યાગ આત્મનિવેદ્ન સમ- 
પષ્યુથીજ સિદ્ધ ચઈ શકે, એવે! ૨મબાણુ ઉપાય ખીન્ે એક પણુ 
નથી. વેદમાં આત્મ તિવેદનતે। ઉપદેશ છે. શ્રીમીતામાં છે. વેદરૂપી 
કલ્પતરના ફળરૂપ શ્રીભાગવતમાં તો! આત્મનિવેદનતે ભાગવત ધર્મોમદં 
શિરોમણિ કહી એ ધર્મનુ' અનેક સ્થળે અનેક દદ્ટાતોથી પ્રતિપાદન 
કમ્વામાં આવ્યું. 


હવે આ ગેોપાંગનાએના આત્મનિવેદનનુ દિગ્દર્શન કરાવવામાં 
ત્યારબાદ પુદ્િમાર્ગીય ગ્રથોના મુખ્ય સિદ્ધાંતા રજુ કરી લાઈબલઃ 
“સતી સમીક્ષા કરવામાં આવશે. ગોપીઓના જીવનને પ્રમાણિકપણે 
અભ્યાસ કર્યા વિના આત્મનિવેદનના શિખરને ખ્યાલ આવી શકે 
નઠિ. આ દુનિયામાં અનેક વેષ્ઝુવા મહાત્માએ અતે ભાગવતે! ચઈ 
ગયા છે; પરતુ પ્રભુના રૂપા બલથી નિરક્ષર ગોપીઓને જેવું વેષ્ણુ- 
વત્વ પ્રાતત થયું હતું તેવું બી#્ન કેઈને થયું ન હતું. વેદ પારંગતને, 
પ'ઠ્િતિને, રાન્નને કે ખાહ્મણુનેજ આત્મનિવેદન સિદ્ધ ચાય એવે 
|નયમ નથી. ભાવરહિત પ'ડિતેોતે અને યત્તાદિક સાધનેોનુ' સેવન 
કરનારાઓને પાંડિત્યતું યથા સાધનોનુ' અભિમાન રહે છે પ્રજુ અભિ 
માનીથી દૂર રહે છે. એતો દાસત્વ અને દીનતાના ભૂખ્યા છે પ્રજુ 


૭૬ 


સિવાયના અત્ય સાધતેતે। ત્યાગ કરો પ્રભુતે સાધન માન્યા સિવાય 
'દાસત્ત અને દીનતા સ્કુરતાં નથી. ધણાં ભાગે આ ગુણે નિર્ક્ષરોમાં 
નેવામાં આવે છે તેથી તેઓમાં વિશેષ વેષ્ણુવત્તતો અનુભવ થાય છે. 
પ્રલ્ડાદે પ્રભુતી પાસે દ્દાસત્વ, દીનતા અને સેરા સાગ્યાં. શ્રીમહાપ્રભુજી 
સપણ ભાષામાં કહે છે, કે વૈષ્ણુવ ભલે મૂઢ હોય. પરતુ તેનામાં 
વૈષ્યુવત્વ છે, તેથી તેજ ભગવાનની ગતિ નેણે છે. અત્ય'ત નિપુણુ 
હોય પણુ નને તે અવૈષ્ગુવ હોય તો પ્રભુતી ગતિ ણી શકતે! નથી. 


અન્ય સ્થળે તેવોજ ઉપરેશ આપતાં પ્રભુ કઠે છે કે ભ્રગ્વદૂ 
ભજનમાં નિપુણા બુદ્ધિતી અપેક્ષા નથી. આવેોજ વિચાર શ્રી ભાગ- 
વતમાં પણુ નેવામાં આંવે છે. (સ્ક. ૧ અ. ૩ શેક ૩૭-૩૭) 


સ્વરૂપનું તત!ન આપનાર પ્રભુ છે, ભાવનું દાન દેનારા પણુ 
શ્રાવાત્મા પ્રભુ છે. વેદ પારગતમાં પણુ ભાવ ન હોય તો તેનુ 
પાંડિત્ય વ્યથ છે. વેદત્ત ષાહાણે। વર્ષો થયાં યજ્ઞ કરતા હતા પરતુ 
યત્તના ધુમાડાથી પોતાના સ્વરૃપનું અને પ્રભુના સ્વરૂપંતુ' ભાન 
ભૂલ્યા, ગેો।પ બાલકાને અન્ન પણુ આપ્યું નહિ. કારણકે ક્ષુદ્ર 
આશાથી યજ્ઞ કરતા હતા. વાસ્તવિક રીતે મૃખ' હતા; કારણુકે 
સ્વરૂપ જ્ઞાન ત હતું. અતે પ્રભુમાં ભાવ ન હતે।. તેમ છતાં ત્તાની 
હેોવાતે! ડોળ રાખતા. વેદ્ઞોની આવી શેચતીય દશા હતી તેમની 
સ્રીઓ નિરક્ષર હતો. યસ્ાદ્કિ સાધનો સેવ્યાં ન હતાં, એટલે 
સાધનતુ' અભિમાત કયાંધોજ હોય ? પ્રભુતેજ સાધન ફલાદિ સર્વસ્વ 
માનતી હતી. તેમણે દેઠ, બુદ્ધ, વગેરે પ્રભશુતે અપણુ કર્યા હતાં. 
રસરૂપ પ્રભુનાં ૬શ'ન મારે ઉત્સુક રહેતો. પ્રભુના ગુગુગાનમાંજ ચિત્ત 
લાગ્યાં હતાં. ગોપબાલકેો અન્ન લેવા આવ્યાં એટલે સગાં સ'બ”- 
એએ રે।કયા ૭તાં પ્રજુ પાસે ત્રકષિપત્તીએ આવ્યાં. કેટલીક સ્રતે તેના 
ધણીએ જબરજસ્તી વાપરો આવવા દીધી નહિ. પ્રભુમાં તેને આત્ય- 
'તિક ભાવ હતે તેથી વિરહાર્તિ થઈ અને આવા ભાવતે લીધે પ્રભુ 


છેટે 


સ્વધામમાં પધાર્યાના ખબર સાંભળતાંજ કઝુતાજીનો દેહ પડી ગયો, 
તેમ તેમનો પણુ પડયે. આ સ્ત્રીઓએ તમામ આશ્ઞાઓને। ત્યાગ 
કરયો હતો. પ્રભુનાં દર્શનનીજ તેમતે તીત્ર ઈચ્છા હતી. આવો તેમને 
વિગાઢભાવ ન્નેઈ પ્રભુએ કલ્ું કે તમારો! સ્વાર્ય' શ્રામાં રહેલે। છે 
તેનું તમને ભાન નથી તેથીજ તમો મારી “ અહેતુકી ” અને અવ્ય- 
વહિતા” ભક્ત કરે છે. પ્રાણ, બુદ્ધિ, મન, દેઠ, ધનાદિક પદાર્થો 
જે આત્માના સ'બધથી પ્રિય જણાય છે તે આત્માથો વધારે પ્રિય 
ખીન્ને કોણુ હોઈ શકે? આવા ભાવથો તમે કૃતાર્થ થયા છે. યસ 
સ્યાને પ્રજ્રુએ જવાની આત્તા કરી તેના જવાબમાં ત્ષિપત્નિઓઆએ 
કહું કે આંપ ભક્તાધીન છે. ભક્તોતે તરકછોડવામાં પ્રતિસ્ઞાનો ભગ 
થાય છે. સર્વ સબ'ધીએએ ના પાડયા છતાં આપના ચરણુમાં 
આવ્યાં છોએ. 


કામ કોધાદિકતે ભસ્મ કરનાર પ્રભુ અમને તો આપના ચરષુની 
સેવા ન્નેઇએ છીએ તેના જવાબમાં પ્રભુએ કહ્યું કે પ્રોતિ કે અનુ- 
રાગતે માટે પરસ્પર અગ સ ગની જરૂર નથી. મારા વિષે. 
સન લગાડવાથી થોડા વખતમાં મને પામરો।. પ્રભુનેજ જેને 
દૃઢ આશ્રય હતે. યજ્ઞાદિક કોઈપણ સાધન જેણે સેબ્યાં ન હતાં અતે 
પ્રભુજ જેતે સાધન થતાં એવી પોતાની આએની દશા નેઇ વેદસ, 
યસરૂપો સાધન સેગનારા, અને સાધનનું અભિમાન રાખનારાઓને 
પશ્ચાત્તાપ થયે! અને તેમણે એવા ઉદ્દગારે। કાઢયા કે પાંડિત્ય છતાં 
આપણાં જન્માદિકતે ધિક્કાર છે ' આપણં પ્રજુથી વિસુખ થયાં. 
ધન્ય છે આોઓતે કે પ્રભુમાં આત્ય'તિક પ્રેમ રાખીને અતે આત્મ- 
નિવેદન કરીને ધરરૂપી મૃત્યુના પાશને તેમણે કાપી નાખ્યો છે. 
આપણે એટલા ભાગ્યશાળી છોએ કે આપણી નિઃસાધના સ્રોએની 
ભક્તિયો આપણી બુદ્ધિ ભગવાનમાં નિશ્ચલ થઈ. પ્રભુતી માયાયીઃ 
માહિત થઈ આપણે કમ માર્ગમાં ભટકોએ છીએ. 


હહ 


જેનો વેદ ખેલો નહિ તેનો ખેલી વેદાતીત, રસરૂપ, દીતે।નાય, 
'નિઃસાધનાધિપ, પુણિ પુસ્ષોત્તમ શ્રોમૃષ્ણુ છે. ગોપાંગનાઓ નિરક્ષર 
'શતી. યસ્નાદિક સાધન સેવ્યાં ન હતાં.કેવલ પ્રભુના કૃપાખળથો આત્મ 
'નિવેદનતુ' સ'પૂણૂ' અનુસંધાન અને પરિપાલન પ્રાપ્ત થયું હતુ. તેના 
૪વનમાં આત્મનિવેદનના શિખરનાં દર્શન થાય છે. તે શ્ચિખર એજ 
સાનસી સેવા, એજ નિરોધ. એજ વ્યસન. એજ ભકિતનુ' શિખર, ભક્તિ 
રસનું દાન કરનાર મનુષ્ય યોગી ન હતા; જ્ઞાની ન હતા; દેવ ન હત।; 
પ્રભુતાં અ'શાવતાર કે કલાવતાર ન હતા; પરતુ વેદના “રસોવે સ:” 
પ્રજુ હતા. પુટ પુસ્ષોત્તમ હતા. નિઃસાધતનુ', દાસત્વ અને દોનનાનુ” 
સેવન કરનારતુ' કેવલ કૃપાખળયો કાંડું ઝાલી ઉદ્દાર કરવો અને મોદ્ષથો 
અધિક ફળ આપવું એ પુષ્ટિ પુસ્ષોત્તમતો ધમ છે. તે ધર્મનાં અલૌ- 
કિક દર્શન પષ્યુ ગોપીએના વૃત્તાંતમાં થાય છે. 


પુષ્ટિ પુરૂષોત્તમનુ' પ્રાગટય ધણાં પ્રયાજતે! માટે છે. ભક્તિયોગનું 
વિધાન અને નિરેધનું દાન કરવું એ પણુ મુખ્ય પ્રચે।જન છે. આ 
પ્રયાજત માટે રાસલીલા છે. લીલા કરનાર તે પ્રભુ અને જેતી સાથે 
લીલા કરી તે અપ્રામૃત આ્રીએ અનેક રૂપે! ધારેણુ કરીતે લીલ! કરી, 
ખુલ્લા મેદાનમાં ફરી, અગ્યાર વર્ષની ઉમ્મરે કરી. જેણે આખા 
જગતૂતે નાથ્યું છે એવા કામદેવને ઉદ્દીપન કરી ગર્વભજન પ્રભુએ 
તેતે (થ્યો. પૂવેતે આપેલું વરદાન સિદ્ધ કરવા એક વખત (ઈમલાપ 
થયા પછી અંગસ'ગ કરવાની પ્રભુએ ઈચ્છા પષુ ન કરી. તેમ 
ગાપીએ ને પણુ તેવી ઇંચ્ઠા ન થઇ. પ્રભુ ભૂતલ્લ ઉપર ૧૨૫ 
વર્ષ ખીશાજ્યા. અંગસ'ગ કર્યા પછી ફક્ત એક વખત ડુસ્ક્ષેત્રમાં 
ગોપીઓને મળ્યા તે વખતે પણુ અંમ સ'ગ કર્યો નહિ. પણુ ઉપદ્ેશ્મ 
આપી નિરઝીુણુ બનાવ્યાં. ઉદ્દતની સાથે સ'દેશો મોકલતાં ગોપીઓને . 
'કહેવરાવ્યું કે તમે તમાર્‌' ચિત્ત મને સદા સવ'દા અર્પથુ કયુ છે. 
તેથી મારે તમને કદી પણુ વિષોગ નથો એવે નિથય રાખવે. 


હ્ક 


મનને રોકવું એ પરમ ધમર: છે. મનને નિરેધ એજ યોગ, 
સાંખ્ય, સન્યાસ અતે વેદાદિકતું તાત્પય' છે. તમારો મારા ઉપર 
નિષ્કામ અને અવ્િચ્ઠિન્ન પ્રેમ છે તેમ છતાં તમારા ઉપર અનુગપ્રછ 
કરવાજ હું દૂર ર્‌દં છું. તમતે મારૂ' ધ્યાન રહે અતે તમાર્‌' ચિત્ત 
મારામાં રહે એ દૂર્‌ રહેવાનું પ્રવોજન છે. તમામ જવૃત્તિઓમાંથી 
તમારૂં મન કાઢી ને મારે વિશે નિર'તર રાખવું. તેમ કરવાથી થોડા 
વખતમાં તમે! મને પામરૈ।. જે આસનો રાસક્રોડામાં ભાગ લઇ શ્રકો 
ન હતો તેઓ પણુ મારા ચરિત્રોનુ' ધ્યાત કરવાથી મતે પામી ગઈ 
છે. આટલે સ'દેશે સાંભળતાં જ ગે!પીઓને। વિરઠતાપ શ્રમી ગયે. 
નિવિવાદ હકીકતે બરીભામવતના મૂળ *લેકોથીજ સિદ્ધ થાય છે તેમ 
હતાં કેટલાક ધર્મા'ધ કેશ્રિયન પદરોએએ અતે તેમનામાં અધશ્રદ્ધા 
રાખી તેમને ડગલે ડગલે ચાલનારા આપથ્યા કેટલાક ભ્ાઈઓતે રાસ 
પ'ચાધ્યાયી નિંદવા લાયક જણાય છે અતે કેટલાક ભાઈએ તો વિવેક 
બુદ્ધિને તિલાંજલી આપી શ્રી ભામવતના મુકુટરૂપ આ અધ્યાયોને 
પ્રક્ષિમ માનીતે તથા મનાવીને દિગ્વિજય કર્યાનુ' માતે છે. ને આ 
આ અધ્યાયો પ્રક્ષિ્ત હોય તો “ ચદ્રમાના કિરણાથી અજવાળી 
થયેલી રાત્રીએ ૬'દાગનમાં રાસક્ીડા કરવા તેયાર થયેલા “ કીડન ' 
રાસોન્મુખ-ભગવાન ગોપિકાઓના ચિત્ત આકર્ષવા વેણુનાદ કરશે.” 
ગવા શ્રી ભાગવતનો સ્કંધ ર૨ અ. છ નો રઢ મો શ્લોક કયાંથી 
આવ્યો ? ભીષ્મ પિતામઠુ જેના પણુ અવસાન વખતે ગોપીઓએ સાથે 
આત્મારામ પ્રભુએ કરેલ રમણુતો હવાલે આપી ગોપીઓ પ્રભુના 
. સ્વરૂપને પામી એમ કહે છે. આ શ્લોક કયાંથી આવ્યો? ઉદ્દવને 
, જાન આપતાં પ્રશુએજ આ ગોપીઓના પ્રેમની ધણી પ્રશ'સા ડરી 
છે. પ'ચાધ્યાયીને પ્રક્ષિમ કહેનારાએને પણુ એટલે સ્વીફાર્‌ કરવો 
પડે છે કે ઉપર જષુવેલા શ્લોકો વિનાનું એક પણુ હસ્ત કિખિત 
ભાગવત નેવામાં કે સાંભળવામાં આવ્યું નથી. આ અખ્યાયે। ઉપરની 
જૂનામાં જૂતી ટીકાએ મેજુદ છે. શ્રો ભાગવત અપૂર્વ હોઈ તે 


«૦9 


ઉપર સ'ખ્યાબધ ટીફાએ થઇ છે, કોઈ ટીકાકારે, આચાયે, પ'કિતે, 
કવિએ કે ભક્તે એમ કહું નથી કે આ અધ્યાયે પ્રક્ષિપ્ત છે. પ્રક્ષિસ 
કહેવા *ગર શ્રદ્ધા વિહીન રહેવું એ પણુ શ્રીમહાપ્રભુજીતી ભાષામાં 
એક નનતને। સન્તિપાત છે; અતે તે રે।ગ, ધર્મનું અભિમાન રાખવાને। 
દાવો રાખનારા આપણુ કેટલાક હિન્દુ સાક્ષરભાઇએતે લાગુ પડયે 
છે. તેમાં પ્રભુતી અમૃપા એજ કારષણુ છે. આ સન્તિપાત એવો છે 
% તે તો પ્રભુજ ધારે તો પોતાના કૃૂપાબલથી મટાડી શાકે. 


હવે ગોપીઓના આત્મનિવેદન અને વેષ્ણુવત્વતો ચિતાર શ્રી 
ભ્રાગવત કેવો આપે છે તે નઈ એ. 


રસ ર્‌પ-ભાવાત્મા-દિવ્યાકાર પ્રેભુએ દિભ્ય વેણુમાં ભક્તિ રેસ 
જડુયો, નાદથી કર્મી દારા પાત કરાવ્યું, ભક્તિ રસનો હદયમાં પ્રવેશ 
કરાવ્યો. અ'તઃકરેણુના કામાદિક દોષોને ભસ્મ કર્યા-ભગવટ્‌ આવેશ્ન 
મારે યોગ્ય કર્યા. ગાદ પ્રેમથી ગોપીએ। ગુણ્‌!નુવાદ કરવા મ'દહો ગયાં 
અને અ'દર અ'દર કહેવા લાગ્યા કે આ પ્રભુના સુખારવિ'દનાં દર્શન 
કરવા એજ આંખનું ફળ છે. પ્રભુમાં તેમતે એવો અસ્ખલિત પ્રેમ 
હતો કે તેમની અનેક લીલાઓનું વર્ણુન કરતા તેએ તનન્‍્સયતાને 
પામી ભઃવ્દ્મુણામાં આસક્ત હોય તેએજ ભગવાન વિષે આસકત 
ચાય છે. ગેોપોએાની આર્સકત પમપૂર્વક છે અને પેમ પણુ કૃષા 
અબલથો થી હૃશિએજ ઉત્પન્ન કચ છે. 


જે રાત્રિમાં રમણુ કરવા પ્રભુએ સ'કલ્પ કર્યા હતો તે રાત્રિઓ 
આવી એટલે “ આત્મારામ” પ્રભુએ રમણુ કરવાતી ઇચ્છા ફરી 
અને ચિત્તાકર્ષક મધુર ગાન કર્યું. ગોપોઓ નાં ચિત્ત પ્રભુમાંજ હતાં. 
*““ જીળાસછીતમીનસા: ' 


તેથી તમામ લોકિક કામો છોડી દઈ પ્રભુ પાસે આવ્યાં. જે 
ગાપીએ। ધર છોડવા અરાકત હતી, તેઓએ શ્રીકૃષ્યુનું ભાવના યુકત 


૮૨ 


થઈ નેત્ર બધ કરી તેમનુંજ પ્યાન કરવા માંડયું. ગાઢ પ્રેમતે "લીધે 
વિચોગાતિ' થઈ તેથી તેમનાં પાપ ભસ્મ થઈ ગયાં અતે બ'ધને 
નજ થવાથી તુરત તૈમણે મુણુમય ફ્રરીરને। ત્યાગ કયો. 


ગોાપીએ આવી ત્યારે પ્રભુએ તેમતે કહું કે તમે ઘેર 'નાએ।, 
અને પતિઓતી સેવા કરે. આ તમારા પરમ ધર્મ' છે. સાર્‌' દર્શન 
કૅર્વાથો, માર્‌' ધ્યાન કરવાથી, મારા અલાકેક ઝુણે। તથા 
માયો લીલાનુ' શ્રવણ કરવાથી અને કોર્તનો. કરવાથી જેવે 
ભાવ મારામાં રહે છે તેવો તજીકમાં રહેવાથી રહેતો. નથી. 


ગોપીઓએ પોતાના દેહ, ઇંદ્રિયો, પ્રાણ, મન, ભ્રદ્ધિ, ઝૃહાટિકિ 
પ્રજુતે અર્પણુ કર્યા હતાં. તેથી પ્રભુનાં વચનો તેમને ગમ્યાં નહિ, 
અને ગલગલિત વાણીથી વિન'તિ કરી ક આવાં વચન કડેવાં તે આપને 
યોગ્ય નથી, અમે તો સવે વિષચોાનોા સ'પૃણ શાંતે ત્યાગ કરી 
આપના ચરણારવિદમાં આવ્યાં છીએ. ધમ'તા ફલ રૂપ આપજ 
છે તેથી આપની સેવા કરવાની અમને ઈચ્છા છે. અમારા ઉપર્‌ 
કુપા કર્‌ા. અમાર્‌' ચિત્ત આપે હરી લીધુ' છે. અમારા પગ આપના 
ચરણુ પાસેથી એક ડગલું પયુ ખસે તેમ નથી. શ્રીલટ્ટમો- 
જની પેઠે અમે પણુ આપના ચરણુની રજને શરણે આવ્યાં છીએ. 
સેવા માટે તો અમે અમારા ધરખારતેો! સનવડે ત્યાગ કર્યો છે. અમે 
તો આપની પાસે એકજ વર માગીએ છીએ કે તે એ છે કે અમને 
દાસ્ય આપો. 


પ્રભુ “ આત્મારામ ” અને “યેગેશ્વરના પણુ ઇશ્વર” છતાં 
રમણુ કરવા લાગ્યા. પ્રયોજન ગોપીઓને ઉદ્ધાર કરવાનું હતું. 
નિષ્કામ પ્રજ્ુએ ગોપોએ।ના કામની સમ્યક પૂર્તિ કરેલી છે તેથી 
ગાપોએ પણુ નિષ્કામ છે. કામથી પુરાયેલો કામ સ'સારને ઉત્પન્ન 
કરે છે, પણ કામ રહિત પુરષે પૂર્ણ કરેલે કામ નિષ્કામ થાય છે. 
ર્મણુ ટરીતે પ્રણુએ ર્સાધિકયને પ્રમડ કર્યુ. 
ન 


જ 


'આર્વિ'ભાવ અને તિરેભ્ાવ નામની પ્રભુની બે શકિતએ છે. 
રમણુ થતાં ગાોપીએતે મદ ચયે।. મદ ભકિત રસનું પાન કરવાની 
ઇચ્કાવાલાઓતે। કટ્ટો વેરી છે. મદની નિવૃત્તિ પ્રભુએ કરવાની હતી 
તેથી ગોપીએ ઉપર અનુગ્રહ કરવા અ'ત્હિત થઈ ગયા. સ્વાન'દના 
ભકિત રસના સ્થાપનને। તેમાં હેતુ હતો. બાલમ ઉત્પન્ન થએલે 
આનદ %દ થઇ અદર પ્રવેશ કરે તેતે માટે ભગવાને ગાપિકાઓમાં 
પ્રવેશ કર્યો. 


પ્રભુ અ'ત્હિંત ચવાથી વિગાઢ ભાવને લીધે ગાોપીએને વિરહ- 
તાપ થવે!. દેહતું અનુસંધાન પણુ રહ્યું નડિ. પરવશ્ન તદાત્મિક થળ 
ભગવાનની લીલાનું ગાન કરવામાંજ મસ્ત રહી કૂપા કરી દર્શન 
આવા, દર્સાન આપો એવાજ ઉદ્ગાર કાઢવા માંડયા, વનમાં પ્રભુનો 
શોધ કરતાં પ્રભુનાં ચરણે જેવામાં આવ્યાં. તે ન્નેઈ ગોપીએ એ 
કહું કે ભહ્મા શ'કરાદિક દેષતી નિરૃત્તિ માટે આ ચરણુ કમલનાં 
રૂણુઓને મસ્તક વિષે ધારણ કરે છે. ગોપોએની વિરહ દશાનું વર્ણન 
કરતાં શ્રી શુક્દેવજ કહે છે ક તેમતી વાર્તાના વિષષ ભગવાનજ 
હતાં. લગવાનતી પેટે ચેણાએ કરતાં ભમવાન રૂપ થઇ ગયાં હતાં 
તેથી તેમને તેમના ગૃકાદિકનું સ્મરણુ રહ્યું ન 6તું. પ્રભુનું પ્રાકટય 
થવામાં વિલ'બ થયે।. તેથી નિદ્સાધન થઈ દીતતાથી તેમણે પ્રભુની 
સ્તુતિ કરવા માંડી અને કલ્યું “ હે પ્રભુ, આપ યશૈદાજીના 
પુત્ર નથી પણુ સમસ્ત પ્રાણીએની ખુદ્ધિના સાક્ષી છે. ખહ્મા- 
જની પ્રાર્થનાથી આપનુ પ્રાકટય છે. આપતે હસ્તસ્પશ્ચ ફ્ઞર્ણુ 
ગતનો! સંસાર કાપે છે. ભકતોના ગર્વને આપ તોડવા વાલા છો. 
રૂપા કરી આપના મુખારવિ'દનાં દર્શન આપો. તે વિના અમારા 
વિર્હતાપ મટે તેમ નથી. અમારૂ ચિત્ત આપે એટલું ખધું હરી 
લીધુ' છે કે આપ દિવસે વનમાં જએ છો ત્યારે આપનાં દશન 
નહિ થવાથી ઝુટી જેટલે સમય યુમ જેટલે થઇ પડે છે. આપતે! 


૮૩ 


વિયોગ ક્ષયુવાર પણુ સહન થઈ શ્રકતો નથી. આપના ચરણુ- 
રવિદતી સેવા માટેજ પતિ તથા સગાં સ'બ'ધીએએ વાર્યા છતાં અમે 
આવ્યા છીએ. 


સ્તુતિથી પ્રસન્‍ન થઈ પ્રભુ પ્રકટ થયા. તે વખતના સ્વરૂપનું 
વણું'ન કરતાં શ્રીશુકદેવજ કહે છે કે પ્રભુ સાક્ષાત્‌ કામતા પણુ 
_ કામદેવ હતા. પ્રભુનાં દશ'ન થતાંજ ગોપોએએ વિરહતાપને ત્યાગ 
કર્યો. પ્રભુએ ગોપીઓને કહયું કે લેક વેદનો ત્યાગ ડરી મારોજ 
આશ્રય તમે રાખો છો, તેથી તમારા ઉપર્‌ અનુગ્રહ કરેવાજ હું 
અ'તર્ધ્યાન થઈ ગયે! હતો. તે વિના વિરહતાપને।. તમને અતુભ્વ 
થાત નહિ. તમાશો સ'બ'ધ મારી સાચે કેવલ નિર્ટાષ છે. 
તમે મારી ઉપર જે ઉપકાર કર્યા છે તેના બદલે મારાથી વાળી 
શકાય તેમ નથી. અસ'ગરૂપી શ્રસ્ર વડે ધરરૂપી અભેધ સાંકળતે 
તોડી મારી સેવામાં તમે પરાયણુ રહે છે. 

રાસક્ોડાતો પ્રાર'ભ થતાંજ પ્રભુ પોતાના અલોકિક સામથ્યથી 
બબ્મે ગોપીએ વચ્ચે ગોઠવાઈ ગયા અને રાસમાં ભામ લેનારી 
તમામ ગેોાપીએને એમ જણાભ્યું કે પ્રજ્ુ આપણી પાસેજ છે. 
તેમના પતિએને એમ લાગ્યું કે પોતપોતાની સ્રી પોતાનીજ પાસે 
છે. સત્ય સ'કલ્પવાળા પ્રભુએ ર્‌મણુ કરતાં કામદેવનું' મર્દન કર્યું, 
તેતે નાથ્યો, ગોપીએને ભકિતરસનું દાન કર્યું, 


શ્રોશુકદેવજી કહે છે કે રાસલીલાનુ શ્રવણુ કરવાથી મતુષ્ય 
પ્રભુ પરાયણુ ચાય છે અતે આ કયથાતુ શ્રદ્ધાથી ત્રવણુ અને કો્તન 
કરનારને પ્રભુમાં પરાભકિત સિદ્ધ યાય છે અતે હદયના રૉગરૃપી 
કામ તુરત નર થાય છે. 

કૅસના કહેવાથી અક્‌રજી, શ્રોકૃષ્ણુ તથા બળદેવજીતે મથુરા 
લઈ જવા તજમાં આવ્યાં હતા. પ્રજુ જવાના છે તે સાંભળતાંજ 
ગાપીએ મતિ ખિન્ન થઈ. તેમતું ચિત્ત ભમવાન્‌માં લાગી રહ્યું 


લ્હ 


અતે “હે ગોવિદ, હે દામોદર, હે માધવ, એ પ્રમાણે ઉ'ચા સ્વરે 
ખોલી રડવા માંડયું. તેમતુ' ચિત્ત પ્રભુમાં એટલું બધુ' આસક્ત હતું 
“કે શ્રી કૃષ્ણુના ર્યની ધ્વજા તથા રથથી ઉડતી ધૂળ દેખાય ત્યાં 
સુધી પૂતળીએની પેઠે તેએ સ્થિર થઇ ઉભી રહી અને પ્રભુની 
ગેરહાજરીમાં તેમની લીલાનું ગાન કરવામાં મસ્ત ખની રાત્રિ દિવસ 
આનદમાં ગાળવા લાગી. 


 હદહ્વજી સાથે પ્રભુએ કેવો સદેશે! મોકલાવ્યો હતો તે ઉપર 
કહેવામાં આવ્યું છે. શ્રીકૃષ્યુના આવેશ્થી ગોપીએની વિહ્વલ ૬દશ્ઞા 
ભોઈ ઉહવજ ધણુ પ્રસન્ન થયા અને તેમણે એવા ઉદગારો કાઢયા 
"દૃ સુનિઓતે તયા મારા જેવાતે દુર્લભ એવો દઢ ભકિત આ 
ગાપીએને થળ છે તેથી તેમનો જન્મ સફળ છે. ભગવાનની કથામાં 
રસ આવે તેજ ખરી ભકિત છે: તેવી ભકિત ગોપીઓને પ્રામ થઈ 
છે. આવા ભકતોને પ્રભુ વશ ચાય છે. આવા ભકતો અભણ 
હેય તો. પણ પ્રજુ તેમને ભજે છે અને તેમનું ડલ્યાણ કરે 
છે. દુસ્ત્યાજય સ્વજનો અતે ધમ માર્ગનો પણુ ત્યાગ કરી યુતિઓ 
પણુ ભગવાનતી જે ગતિને શોધે છે તે આ ગાોપોઓએ પ્રાતત કરી 
છે. આવા વૈષ્ણુવાની ચરણુ ૨જનુ' સેવન કરનાર ગુલ્મ અને 
લતાદિકિમાં મારે જન્મ ચાય તેમ હું ૪ચ્છું છું. આ ત્રજની નારી- 
શ્માની ચર્ષ્ણૂ રજને હં વારવાર પ્રણામ કરૂ છું. 


ઉહ્વજીને સાન આપતાં શ્રીગૃષ્યુ એકાદશ સ્કેધમાં કહે છે કે 
ન્યારે અર્કટર%ની સાથે હું તથા બલભ્રદ્ર સથુરાજી જવા નીકળ્યા તે 
વખતે મારામાં વિગાઢ ભાવથી જેનાં ચિત્ત અનતુરકત થયાં હતાં. 
એવી ગોાપોઓતે મારા વિષેોગથી અત્યત દુઃખ ચવા માંડયું. 
અને મારા વિના અન્ય વરતુ તેમને સુખદાયક જણાઈ નહિ. મારા 
વિચાગને લીધે રાત્રિએ તેમતે કલ્પ જેવી જણાવા માંડી, આ 
ગાપીએ મારામાં આસફત થવાથી દૅડ વગેરેતુ' ભાન ભૂલી ગઈ. 


ત્પ 


સેએ મારામાંજ ચિત્ત રાખવાથી મતે પર ણહાતે પામી ગણ. 
“ત્રણમાં ૧ર ષાષુઃ' (૧૧-૧૨-૧૦ થી ૧૩ ) તેજ સ્કધના તેજ 
અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણે ઉદ્વજતે કું કે જે ઘણા શ્રમ લેતા છતાં 
મગ, સાંખ્ય, દાન, ત્રતાદિક સાધતોથી જે ફૂલ પ્રાતત થઈ શકતું 
નથી, તેવું ફલ ગોપીઓને મારામાં ભાવ રાખવાથી મને તે 
પ્રાતત થયું હતું. 


ગોપીઓને પ્રેમ, તેમનુ' આત્મનિવેદન, તેમતો સ'ન્યાસ અને 
તેમનો વેરાગ્ય આદશ્ષ્રૂપ હતા. તેથીજ ઉદ્ડવ જેવા ઉ'ચિકાટિના 
વૈષ્ણુવે પષ્યુ ગાપીએ।ના ચરણુથી અ'કિત થએલી વનસ્પતિમાં જન્મ 
માગ્યો અને તેમના ચરણુની ૨જને નમન કર્યું. પુટ્ટિમાગ" એટલે 
ગાપીએ પ્રભુના કૃપા બલથી જે માગે ગઈ તે ગોપોઓનુ' વેષ્્વત્વ 
એજ નિ:સાધન અને નિર્મુંશુ ભકિત તેજ નિરોધ. તેજ માનસી 
સેવા. એમનામાં જે લક્ષણો હતાં તેજ જુદ્ધ પુદ્િકિતના માર્ગ'નાં હતાં 
જે સન્યાસતે થ્રીમહાપ્રજુજી ભકિત-માગી'ય સન્યાસ ડહે છે તે 
સન્યાસનુ પ્રભુએ કૃપાબળથી તેમને દાન કયું” હતું. ગાયત્રી ભ્ાષ્યમાં 
તેઓશ્રી લખે છે કે:--“માસમાનાચસન્યાલલ્ુ નાક્ષત્પુછિષુછિજસિરપાળાં 
રાસમરજમંરનાનામ્‌ં ” 

અને “ શ્રીભગવત્પીઠિકા ” નામના ગ્ર'યમાં ગોપી પ્રેમની 
પ્રશ્ન'સા કર્તા તેઓશ્રો લખે છે કે શ્રોપુરષોત્તમના ત્રણુ રૃપો છે. 
ત્તેમાં આધિદેવિક સ્વરૃપ છે તે શ્રીપુસ્ષાત્તમ છે. આત્મ નિવેદનમાં 
પુષ્ટિ છે. લેોકવેદના ભયનો તેમજ કુ ટુ'મ, પુત્ર, ગૃહ, વેભવ, ધનાદિકેની 
તયા સર્વ ધર્મોને! ત્યાગ કરી કેવળ શ્રીપુસ્ષાત્તમતેજ તેએ ભજે 
છે તેથી તેમનામાં પુષ્રિત્વ છે. 

હવે પુણ્માર્મિય મથોમાં આત્મનિવેદન વિષે કેવા સિદ્ધાન્તા 
પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યે। છે, અતે દૈવી જીવોના કલ્યાણુ મારે શે 
'ઊપદેશ આપવામાં આવ્યા છે તે વિદ્તિ કરીશ. સ'પ્રદાયના શ્િહ્ધા- 


હદ 


ન્તોની તુલના કરતી વખતે વેદ, ઉપનિષદો, ગીતા તથા શ્રીમદ્‌- 
ભાગવતમાંથી જે ખહેળેોા પુરાવો રજુ કરવામાં આવ્યો છે, 
તે કૃપા કરી લક્ષમાં રાખવા નમ્ર વિન'તિ છે. સ'પ્રદાયતે તથા સંપ્ર- 
દાયના ઉત્તમ સિદ્ધાન્તોને નિષ્પક્ષપાતમુદ્ધિયી ન્યાય આપવે। હોય 
અને સત્યનુંજ પ્રતિપાદન કરવાની પ્રમાણિક ઈચ્છા હેય તો તેમ 
થવાની ખાસ આવશ્યકતા છે. લાદબલ કેસ અને તેવાં નિ'દાનાંજ 
ગ'દાં પુસ્તકો વાંચવાથી મગજમાં ઠસી ગયેલા ભૂતોને દુરાત્રહથી 
વળગી રહેવાનુંજ હેય તો આવા લેખો વાંચવાતે શ્રમ લેવાની 
જર્‌ાપણુ જર્‌ર નથી. 


સૃષ્ટિના અવિર્ભાવ થયે! ત્યાર્થીજ દેવી અને આસુરી સ'પત્‌ 
ચાલી આવે છે. સત્યુગ, દ્દાપર્‌ અને ત્રેતામાં આસુરી જીવે। થયાનું 
પ્રાચીન ગ્રન્થો વાંચતાં જણાય છે. કલિકાળમાં તો તેવા સ'ખ્યાબ'ધ 
જવે। હોય તે! તેમાં અમતે કશું આશ્ચર્ય, લાગતું નથી. ન્યાં રમણુ 
માટેજ પ્રભુએે સૃદ્તતિ। અવિર્ભાવ કર્યો છે, એવે સિદ્ધાન્ત હોય ત્યાં 
નિન્દા કર્વામાંજ ધમ સમજનારાઓતે। દ્રોહ કરવાની જરૂર નથી. 
સિદ્ધાન્તો તથા વિચારોનાં ખડનમ'ડન તે! યવાનાંજ; તેથી કેઈ પણુ 
સુસતે માદુ' લગાડવાની જરૂર નથી. 


પુદ્િમાર્ગના બ્રહ્મસબ'ધ--આત્મનિવેદન-સમર્પણુના જે મતરનું 
લાઈબલ કેસમાં ઇરાદાપૂર્વક ખૂન કરવામાં આવ્યું છે, તે શે છે તે 
જણાવી, તે ઉપર સાંપ્રદાયિક સંસ્કૃત ગ્રન્થતે।, સરકુત ભાષાને। અને 
સ'સ્કૃત ભાષાની બારાક્ષરીનો પણુ સ્પર્શ થયો નહતો, એવું હાઈકોર્ટમાં 
તેમણે આપેલી જુબાનીથી અને ખીન રજુ ચયેલ પુરાવાથી નિઃસ- 
દિગ્ધપણે સિદ્ધ થાય છે. કુટુ'બના વેષ્યુવ ધર્મતેો। તથા સ'પ્રદાયના 
ચુરુતો ત્યાગ કરી, તેમણે તે વખતના એક મશહુર ક્રિશ્ચિયન 
પાદરીને મુસ્પદ આપવામાં આવ્યું હતું. તે વખતના સાક્ષરોતી 
પ'ક્તિમાં હોવાનો દાવો શાખનારાઓની હિન્દુધમ'ના શાસ્ત્રોમાં 


૮૭ 


શ્રદ્ધા નટુ થાય, સ્વધર્મમાંથી વિમુખ થાય, અને ક્રિસ્િયાનિટિના 
કિનારા ઉપર સ્કાય, તોજ પોતાના ધમંતો પ્રચાર થાય 
આવા હેતુયો, સ'પ્રદાયના આત્મનિવેદનના ઉત્તમ સિદ્ધાન્ત તયા 
ઉપદેશને અન્યાય આપવા કેવા ભગીરથ પ્રયત્નો તે જમાનામાં થયા 
હતા તેનો યથાર્ય ચિતાર લાઈબલ કેસતી સમીક્ષા કરવાના પ્રસગે 
આપવામાં આવશે. 

સપ્રદાયમાં જે ઉપદ્ેશ્ર આવે છે તે અક્ષરશઃ નીચે પ્રમાણે છે, 

અર્થ “સથલર્્ર વષાથી ફકૃષ્યુતા વિયોગ મને થયે! છે. એ 
કૃષ્યુવિયોગના તાપકલેશના આનન્દને તિરોભાવ હાલ મતે થયે! છે. 
ભગવાન ગૃષ્ઝુને દેહ, પ્રાણુ, ઈદ્રિયા, અ'તઃકરણુ, તેમના ધર્મા, દાર, 
આગા, પુત્ર, આપ્ત, વિત્ત, આલક, પરલોક મારા આત્માની સાથે 
હું સમર્પણ કરૂં છું. હું દાસ છું, હે કૃષ્ણુ ! હું તારેજ છું.” 

આટલે ગધ ઉપદેશ પાઠ કરે; મૃપા કરી આપણા સ'પ્રદાયના 
ભક્ત કવિવર્‌ દયારામભાઈના “ ભક્તિપોષણુ ' નામના ગ્રથમાંથી 
નીચેના ખે ચદ્રાવળાને પણુ પાર્ટ કરે, અને તેનુંજ શુદ્ધભાવથી 
૨ટણુ કરા:-- 

“દેહુ પ્રાણુ ઈદ્રિયિ અ'તઃકરણુ, ધર્મ દારા ગ્ર$ ધત 

પુત્ર આપ્ત આત્માસહ, સર્વા સમપ્યું' જગજીવન; 

જગજીવનને સર્વાત્માભાવે, સેવા કરે સદા સહજ સ્વભાવે 

તેજ ગમે પ્રભુ જ્યમ સુખી થાય, આત્મનિવેદન એ કહેવાય. 

સેવા શ્રો રૃષ્ણુ કૃપાળ. 

સર્વ વસ્તુ છે શ્રોકૃષ્ણુની, જેની છે તેને શે' ન સમપે ? 

આત્મા સહિત અપ'ણુ કરી, હરિદાસ થાની શીદ ડરપે? 

૩રપે છે કાળથી રહે છે ઉચ્ચારે, ત્હૅ' પરનું માન્યું પોતાને તે માટે; 

જેથી બ'ધાયો તે વસ્તુ દે મૂકી, તારી ના જણીશ્ઞ એ ૨।૯ ચુકી 

સેવો શ્રી કૃષ્ણુ કૃપાળ. 


૮૯ 


આત્મનિવેદનના ઉપદેશ ઉપર આ સંપ્રદાયમાં બહોળુ' સાહિત્ય 
છે. તે તરક લક્ષ ખે'ચવાની ૨નન લઉ' છું ગોસ્વામિ શ્રોહરિરાયજીએ 
ત્રણુસો ઉપરાંત ગ્રન્થ! રચ્યા છે, અને ઘણા! ખરા હાલ મોજુદ છે. 
નિવેદનના તાત્પર્ય નું તેઓશ્રીએ મનતીય નિરૂપણુ કયું” છે. તેમાં 
તેમાં વેદનું દે!ઠન છે. 

પ્રભુતા *:શ્રાસરૂપ વેદતેો અતે વેદતે પ્રમાણુ તરીકે માનનારા 
તમામ પ્રાચીન ઈિન્દુક્ષાષ્રોના એવો નિઃસ'દિગ્વ સિદ્ધાન્ત છે કે 
મુણિના આવિર્શાવમાં એક અદ્તીય પર પ્રજુ-પરમાત્મા-ભગવાન્‌ની 
ર્મણુ-કોઃ1 કરવાની ઇચ્છાજ કારણુ છે. ર્મણુ કરવા પ્રજીુ પોતેજ 
ખઠુરૂપે થાય છે; અને અનેક જડજનાદિક પ્રભુ પોતામાંથીજ પ્રગટ 
કરે છે. “ સોડજાનથત  વછુ સ્યાં પ્રગાચેચેસિ | ર સવમ ગત 1 ચહ 
ઉત્ત 1” ( તેતિરીય ઉપનિષદ ) 

“ શજમેવાટ્િતોચં તટેક્ષેત વછુ સાં પ્રગાચેગેતિ ” 

છાંદોગ્ય ઉપનિષદ “ ળ્જોડટટં થછુ સ્થાત્‌ | "જાજી ન સતિ સ 
છિસીચનેસછત્‌ સવ: પરિષુર્ણો નારાયળ: ઝ% 2૯ » 2૮ કીર સિ હ્યેસ્છયા સહા । 
“ કરનામાદુરીસિઝુશરર્મ્‌ 7” (ભા. ૭૯-૨-૩૯ )“ જીરામાંટં વિશ્વસિણ 
યશ્ય” (ભા. ૪-૪-૪૩ ) “ ભવિદારતન્ત્રમ્‌ ” “ જોરાથ રસતે ગમવ્‌ 
ચયા સૃષ્ટિ કરવાતી પ્રશુતે ઈચ્છા થાય છે, ત્યારે સ્વસ્વરૂપ જીવોને 
પોતાથી જુદ્દા કરે છે. મુંડડ ઉર્પાનષદ જવના વ્યુચ્યરણુના સબ'ધમાં 
એનો ઉપદેશ આપે છે કેઃ-- 
ચા શુવીતતાત્‌ ૫૧૧ત્‌ છુદ્રા નિશ્જારકમા વ્યુરવરસ્તિ છણ્યમેવેતલ્માાત્તન: 
સર્વે પ્રાળા: સર્વે છોજા: સર્વે ગીવા: વપૂશરળા ₹(મળીચસરળાઃ । 

અર્થ:--જેમ અત્ય'ત પ્રજ્વલિત થયેલા અગ્નિમાંથી સુષ્મ 
તણુખા નીકળે છે, તેમજ એ આત્મામાંથી સર્વ પ્રાણુ, સવ'લેક 
અને ખરાખ આચરણુવાળા તથા સારા આચરણવાળા સર્વ જીવોનું 
બ્યુચ્ચર્ણુ થાય છે. 


૮્ટ 


અાકિ 


અજીનને ઉપદેશ આપતાં ધભુએ પણુ શ્રીમુખે કહું છે ક 
સૃષ્ટિના આવિર્ભાવ થયે, ત્યારથી દેવી અતે આસુરી સ'પત્‌ ચાલી 
આવે છેઃ--“ ર મૂતસમા '' જવ અભ્રનો અ'શ છે, તેવો સિદ્ધાન્ત 
_શ્રીવેદ વ્યાસના ભહાસગે।ને। છેઃ--“ગશે તાતવ્યપરેશાત ” ગીતાજી પણુ 
તેજ સિદ્ધાન્તતે। ધોષ કરે છે. “ તમેવાંશો ગીવછોજે ગવમૂતઃ સનાતન: ” 
શ્રીમદ્‌ ભાગવતતે। પણુ તેજ સિદ્ધાન્ત છે; અને તેનુંજ પ્રતિપાદન 
“કરતાં શ્રી હરિરાયજ નિવેદન તાત્પર્જા્થ'માં લખે છે કે:-- 


પ્રભુ જ્યારે ર્મણુ કરવા માટે સ્રછણિ કરવા ઈચ્છા કરે છે, ત્યારે 
શ્રોતે પોતાનામાંથી જીવે પ્રકટ કરી જુદા કરે છે. સૃષ્યયારો ળવ 
ઝીવા સ્વતો મમવતા સપટયાથ મિત્તા: છતા: ભગવદશ જીવો જુદા થયા 
ત્યારથી તેઓને પ્રભુતે। વિષોગ થયે! છે. પ્રભુ સાથેનો! સ બ'ધ તૂટયો; * 
તૂટ્યા ૭તાં અતે ગિયોગ થયા છતાં પ્રભુ સાથે સબધ કરવાને। 
તાપકલેશ્-આર્તિ ચતાં નથો. જુદા પડેલા જીવતે પ્રભુ સાથે સ'બધ 
શ્ાથી ચાય? તે પ્રશ્નના ઉત્તરમાં શ્રી હરિરાયજી લખે છે કે તેતે 
માટે તે। એકજ ર૨ામબાણુ ઉપાય છે, અતે તે એ છે કે “ પ્રપ'ચમાં-દેહ 
ઝૃહાદિકમાં આસક્તિનો ત્યાગ કરવેો--” 


આસક્તિતા ખે મૂલ છે. એક અહઠતા અને ૨ મમતા. તે 
ગૂલેને કાપ્યા વિના લોકમાં આસક્તિરૂપી ઝેરી જક્ષ નિશૃત્તિ થાય 
નહિ. અહંતા મમતાનું મૂલ અવિધા અનજ્ઞાન છે. તમામ પદાથો 
ખરી રીતે પ્રભુનાંજ છે. તેજ તેના માલિક છે. તેમ હતાં અવિઘા- 
અન્તાનતે લીધે દુષ્ટ જીવ તેમને પોતાના હોવાનું માને છે. અવિદ્યા 
માયાની ખે પુત્રીઓમાંની એક છે. માયાતે જનવામાં શરણાગતિજ 
સાધન છે. માયા જીતાઇ એટલે અવિદ્યા નજ યાય. અતે તે નછૃ થતાં 
અહ'તા મમતાની પણુ નિભ્રત્તિ થાય છે. “ તમામ પદાર્થનો માલિક 
પ્રશુ છે, હું નથી, અને ડું પ્રભુતે દાસ છુ' ” તેવું અનુસંધાન રાખી 
ગ્રશુસેવામાં ભ્નેડાવાથી, પ્રભુ સાથેતો સબધ પ્રાપ્ત થાય છે. અને તે 


હડ 


'મ્રાપ્ત થયો એટલે પ્રભુ સેવાતો અધિકાર પ્રાતત થયે. પ્રભુ સાથે 
સબધ થવાયી “ હું પ્રભુથી હજારે વર્ષા થયાં વિખૂટા પડયો છુ ” 
એવું ભાન જવારે જીવને થાય છે, ત્યારે પ્રભુ પ્રાક્તિ કરવા તેને 
તાપ ડલેશ--આતિ ચાય છે. તેવી આર્તિયો નિયાગરૂપ અગ્નિ 
પ્રકટ થાય છે. તેવા અલે।કિક અગ્તિ વડે લાકિક દૈહ ઇન્દ્રિયા વગેરે 
યુદ્ધ થાય છે. ત્યારે તે પ્રભુતી સેવામાં ઉપયોગી યાય છે. 


ષુ્રહ્મસબ'ધ ઉપદેશ ઉપર સ'પ્રદાયના ચાર આચાય'શ્રીબાની 
તથા એક મહાતુભાવી વેષ્ણુવની સ'સ્કૃત ટીકાએ છે. ગોસ્વામિ શ્રી 
હરિરાયજએ “ આત્મનિવેદન--તાત્પર્ય ” સમાં જણાવેલા વિચાર 
ઉપર આપવામાં આવ્યા છે. તેથી આ સ્થળે નિવેદન મન્ત્રોપદેશ 
ઉપરની ટીકામાં તેએશ્રી શું લખે છે, તે ઢુ'કામાં વિદ્તિ કરીશઃ--- 


પરશિમિત પરિવત્સર ( હઝારે! વર્ષો ) થયાં ભગવાન શ્રો કૃષ્ણુ* 
માંથો જીવનું વ્યુચ્ચરણુ થવાથી તેને પ્રજુતે। વિત્રોગ થયે! છે. વિયોગ 
થવાથી આન'દને તિરેોભાવ થયો છે. તે આન'દતી પુનઃ પ્રાપ્તિ ચાય 
એટલે કે તેનો આવિર્ભાવ ચાય એટલા માટે જીવ પોતાનું સવ સ્વ 
પ્રજુતે અપપ્ણુ કરે છે. સર્વ'સ્વમાં દેડ, ઇદ્રિય, પ્રાણુ, અ'તઃકરણુ 
તેઓના ધર્મો, દારા, ગૃ&, પુત્ર, આપ્તવર્ગ, વિત્ત, ચેષ્ા, પરલોક 
અને પોતાના આત્માને। સમાવેશ થાય છે. દેઠ પચભૂતનેો બતનેલે 
છે. ઈન્દ્રિયા દશ છે. મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અને અહકાર એ અતતઃકરણુ 
'ચતુષ્ટિય કહેવાય છે. એ ઉપરાંત દેહના ધર્મો, પ્રાણુતી પ્રનૃત્તિ અને 
'અ'ત:કરણુના ધર્મો પણુ અર્પણુ કરે છે. વળો દારા, ઝહ, કુટુંબ 
ધન, તેએની ચેણા, પરલોક અને પોતાનો આત્મા પષ્યુ સમિત 
કરે છે. જેને આ સધળુ સમપષ્યુ કરવાનુ' છે. તે ભગવાન્‌ છે. 
એટલે છ ગુણુ-અએશ્વર્ય, વીર્ય, યશ્ચ, શ્રો, સતાન અતે વેરાગ્ય યુકત 
છે. તે ભગવાન્‌ શ્રોકૃષ્ણુજ છે. નિરોધના દાતા છે. સર્વસ્વ અર્પયુ 
ડર્યા પછો, પોતામાં દાસત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. દાસત્વતુ' અતુસ'ધાન 


હર 


રજ્યા કરે છે. ભગવાન્‌ થ્રોકૃષ્ણુનો હું દાસ છું એવા વિચારનુ' ર]હ 
ભાવે સેવન કરનાર જીવતે પ્રભુ અભયનુ' દાન કરે છે. એવા પ્રકારનુ 
દાન કરવું એતો ભગવાનતુ ત્રત છે. 


[ ર1. શ્રી પટવારીજના આ લેખ ઉપરથી સમજશે કે આ 
વિષયતે તેઓશ્રોએ કેટલી ઉ'ાણુથી તપાસ્યે। છે, હાલમાં થહા 
સબધ ઉપર કેટલુંક સાહિય બહાર પડયું છે. ત્રો. લલ્લુભાઇ 
છગનલાલ દેસાઈએ “ બહમસંબન્ધ ' વિષે એક પુસ્તક છપાવ્યું છે.આ 


લેખ સિદ્ધાન્ત સમજવામાં ધણે। ઉપયોગી થશે એમ મતે લાગે છે. ] 
જે. ગો. શાહુ. 


(3) 
મહારાજા લાયબલ કેસની સમીક્ષા 


આ મહારા લાયખલ કૈેસતી સમીક્ષા આપ વાંચક ૬ના 
“જ્ાથમાં મૂકવા પહેલાં, મહારાન્ન લાયબલ કેસતી સમજ ડેૅંકાણુમાં 
આપવાની જરૂર છે. સને ૧૮૫૦-૫૫ના અરસામાં કે ન્યારે અગ્રેજી 
કળવણી આપવાનો આ ભાગમાં પાયે નખાયો ત્યારે તે વખતે 
ક્રિશ્રિયન પાદરી ડૅ।. વિલ્સન કરીને હત. તેમના ખ્રિરતી ધર્મના 
વિચારોની અસર આપણા શિક્ષિત વગ પ૨ પણુ ચઈ અને તેથી 
તેએ પોતાના ધમ તરફ ઉપેક્ષા ધરાવતા યયા, એ સ'ન્‍નેગોમાં 
ઉટલાક જ્ઞાતિ ખંહદિષ્કૃત થયેલ્ઞાએએ ધર્માચાર્યો ઉપર કેટલાક 
આક્ષેપ કર્યા. તેથી ધર્માચાયોને પોતાની ખોટી બદનક્ષી કરનાર 
ઉપર લાયબલ કેસ માંડવાની ફરજ પડી જે કેસ મહારાનન લાયબલ 
“સના નામથી હાલ સુધારકો! ખોલી રલ છે. તે કેસમાં આચાયેોને 
શારેમાં ભારે અન્યાય થયો છે. જેતુ' વર્ણન નીચે સમીક્ષામાં છે. 

સમીક્ષા 
સુધારક--બો. એ. એલ. એલ. ખી, છતાં પુષ્ટિમાર્ગના અનુયાયી 
રજ્યા છે, સ'પ્રદાય માટે ઉ'ચા મત ધરાવે છે અને સપ્રદા- 
યના ધણુ। ખર્‌ા આચાર્યો તરફ પૂન્યભાવ રાખી પ્રસંગોપાત્ત 
તેમની પધરામણી કરી યથાશક્તિ ભેટ ધરો છો તે જોઇ મને 
નવાઈ લાગે છે. તમામે લાયબલ કૈસ વાંચ્યો! છે ? 


જ્ાાસ--તે કેસ મેં ત્રષુ વખત વાંસ્યો છે. તેતો ઉડે અભ્યાસ કયો 
છે. તમામ .મુદ્દાતી હકીકતનું ટાંચણુ કયું" છે. પરિણામ એ 


હ્3 


આવ્યું છે કે તે વાંચ્યા પછી સ'પ્રદાય માટેતો મારો ઉચો! મત' 
ધણો ૬ઢ થે! છે અને એવા નિશ્ચય ઉપર આવ્યા છુ કે 
શુદ્ધાર્દીત બહાવાદ, પુટ્િભિક્ત વિના જગત્તું કે હિદનું કલ્યાણુ 
થવાતું નથી. જગતમાં અનેક પ્રકારના કલેશે અને અજ્ચાન્તિ 
નનેવામાં આવે છે અને જગત્‌્માં નાના મોટા અતેક પાપો 
થાય છે. તેતું કારણુ એ છે કે અમારા જેવા વૈષ્ણુવ હોવાને 
દાવો રાખનારા પણુ આ સંપ્રદાયના અતિ ઉગ્ચ ઉપદેશ્વાનુ- 
સાર જીવન ગાળતા નયી અને અમાર્‌ જવન આદશ્ર' રૂપ અને 
અનુકરણુ કરવા લાયક નહિ હોવાથી તથા કેટલાક વૈષ્યુવોનું 
જવન દુણ હોવાથી જગતના બોનન મનુષ્યે પણુ અહાવાદના 
સિદ્ધાંતા સમજવા અતે તે સમજી સિદ્ધાંતાતે અતુસરતું જીવન 
જવન ગાળવા પ્રભૃત્ત યતા નથી. નને હિ'દુ ધર્મના સનાતન 
ત્રથેમાં તથા આ સ'પ્રદાયના સ'સ્કૃત ગ્ર'થોામાં ભહ્ાવાદના જે 
ઉચ્ચ સિદ્ધાંતો પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યા છે તેતો જગતમાં 
પ્રચાર ચાય તોજ હાલના કલેશેાનતે,, અશાન્તિતો। અતે પાપોને 
ધણે અરે અત આવે. વેદાદિકિ ગ્રથાને આપ પ્રમાણુ તરીકે 
માનો છો કે નહોં તે હું નનણુવા માગું છુ? 


સુ૦--પ્રમાણુ તરીકે તો માનતો નથી પરતુ તે મ્રથે! પ્રતિ મારે 
પૂજ્યભાવ છે મને એમ તો લાગે છે કે આપણા સનાતન 
ત્રો પ્રતિ પૂન્યભાવ ન રાખોયે તો હિ'દુ ધર્મ નજ થાય. 


દાસ--આપે ઉકત મ્રથોતો તથા અમારા સ'પ્રદાયના સસ્કૃત ગ્ર થાને 
અભ્યાસ કરી સનાતન ગ્રથોના અતે સ'પ્રદાયના સિહાાંતોની 
ખૂદ્લા મનથી સરખામણી કરવાનો આપે કદી પ્રયાસ કર્યો છે ? 


સુટ--સ'સ્કૃત ભ્રાષાનું મતે થોડું ગણું તાન છે; પરતુ સનાતન 
ત્રથોતો અને સ'પ્રદાયના સસ્કૃત ગ્રથાનેો મે' અભ્યાસ કર્યો 


લ 


નથી. તેથી બન્નેના સિહ્ધાંતાની સરખામણી કરવાને પ્રયાસ 
કયોના સત્રાલ રહેતે! જ નથી. 


દરાસ--સિદ્ધાંતાનો અભ્યાસ કર્યો નથી તો પછી સ'પ્રદાય અને 
સંપ્રદાયના સિહ્ાંતા માટેના ખોટા વિચારો આપના મગજમાં 
ઠસી ગયા છે તેતું શું કાર્ણુ છે ? 


" કુ૦--લાયબલ કેસ વાંચવાથી જ તેવા વિચારો ઠસી ગયા છે, જે 
લેખ ઉપરથી લાયબલની ફરીયાદ નોંધાઇ તેમાં સુધારકોના 
અગ્રેસર કરસનદાસે એવા વિચારો જણાવ્યા છે કે છેલ્લાં પાંચ 
વષ'માં જે જે સ'પ્રદાયો, મતો તથા પથા સ્થપાયા છે તે 
તમામ વેદ વિરુદ્દ અને પાખ'ડી છે. તેની પુષ્ટિમાં પુરાણુના 
ઉહ્લેખને તેએ હવાલો આપે છે. વિશેષમાં તેએ લખે છે કે 
પુષ્ટિ સપ્રદાય આશરે ચારસે। વર્ષો પૂર્વે સ્થપાયા છે અને 
તેથી તે પણુ વેદ વિરુદ્ધ અને પાખ'ડી છે. આ સંપ્રદાયના 
સિહ્ધાંતોમાં સદાચારને સ્થાન અપાયું નથી. દુષ્ટ જીવન ગાળવું 
તેવા જ તેનો ઉપદેશ છે. સંપ્રદાયમાં અપાતું આત્મનિવેદન 
દુરાચારતે પોષે છે. આ ઉપદેશ ઉપરની ટીકામાં શ્રોગોકુલ- 
નાથજ પોતે લખે છે કે--સપ્રદાયતા અનુયાયીઓનો એવો 
ધર્મ છે 3 તેમણે પોતાતી આ, દિકરી વિગેરેને સપ્રદાયના 
આથચાયને અર્ષણુ કરવી એટલે કે વ્યભિચાર કરાવવો. આવા 
અનેક વિચારો સદરહું લેખમાં કરસનદાસે જણાવ્યા છે, તેમના 
ગ્રતિ મને પૂજ્યભાવ છે. જ્ઞાતિબધતે। તોડવામાં, વિધવાઓનાં 
પુનર્ટમ્ન કરાવવામાં, વિલાયત જવાની તથા યુરોાપીઅતોને 
ખોરાક ખાવાની છૂટ પ્રાપ્ત કરવામાં અને તેવા અનેક સુધારાએ। 
દાખલ કરવામાં કટિબહ્દ થઈ અનેક પ્રકારના ભોગે! આપી 
તમણે અશ્ેસર ભાગ લોધેો હતે. તેમના પ્રતિતે! પૂન્યભાવ. 
હોવાથી મારો એવો નિશ્રય થયો છે કે આવા દેશ્રભકત અને 


હપ 


પરોપકારી નર પોતાના લેખમાં ખોટી હકિકત લખે નર્દી. 
લાયખબલ કેસ વાંચ્યા પછી વેદ, શ્રીભગવદ્‌ગીતા, ભાગવત 
આદિ સનાતન ગ્રથે! અને સ'પ્રદાયના સસ્કૃત ગ્રથે। વાંચવાનું 
મને આવશ્યક લાગ્યું નથી. કરસનદાસ, મથુરાદાસ, તે વખતના 
ખઓન્ન સુધારકો અતે તે વખતના ક્રિશ્ચિયન પાદરી ડે।.. વિલ્સન 
ગ્રથોતેો! અભ્યાસ કર્યા વિના સ'પ્રદાય સામે ગંભીર આશછ્ષેપા 
મૂકે એમ માનવા હુ' તેયાર નથી. આવા પુરુષો સત્યને 
તિલાંજલી આપી હડહડતી ”ૂદી હકીકતો કહે અગર છાપે તો 
તેમને સામાન્ય સનુષ્યતી કે।ટિમાં પણુ હં' ન મૃયુ". 


દાસ--સ'પ્રદાયને પાખ'ડી અગર વેદ વિરદ્દ કહેનાર, સ'પ્રદાયના 
ગ્રથેમાં સદાચારનેો ઉપદેશ જ નથી અતે દુષ્ટ જવન ગાળવાને 
ઉપદેશ છે આવું લખનારા અતે કહેનારા ઉપર વેદાદિકે 
સનાતન ગ્રથોા અતે સ'પ્રદાયતા સસ્કૃત ગ્રથે। વાંચવાની પવિત્ર 
ફરજ હેવાનું આપ માતે! છો કે નહીં ? 


સુ૦--તેવી ફરજ હોવી નેઈએ. ગ્ર'થો! વાંચ્યા વિના આક્ષેપા અને 
તેમાં પણુ ગ'ભીર્‌ આક્ષેપો મૂકવા એ તો પશુનું કાસ છે. 
સ'સ્કૃત ભાષામાં જ સગ્રદાયના કેટલા ગ્રથા છે તે મને 
જણુ।વરેો। ? 

દાાસ--અમારા શ્રીવલ્લભાધીશના વ'*શમાં સાડાચારસો જેટલી લાંબી 
મુદતમાં અતેક સાક્ષર, તજ્તવવેત્તાએ અતે ઊંચો કોટિના 
ભક્તો થયા જે. આ સગપ્રદાયમાં આરારે છસો! ઉપરાંત ત્રથે 
સ'પ્રદાયના આચાયોએ જ સ'સ્કૃત ભાષામાં જ લખ્યા છે. તે 
ઉપરાંત સ'પ્રદાયના કેટલાક વિદ્દાન ભટ્દોએ પણુ અતેક ગ્રથોા 
સ'સ્કૃતમાં લખ્યા છે. સાહિત્ય એટલું છેકે જેને માટે અમો 
પુષ્ટિમાર્ગના અનુવાયીએ મગરર છીએ. ન્યાયાસન ઉપર 
ખેશી નિષ્પક્ષપાતપણે અમારા સાહિત્યનું તિરીક્ષયુ કરનાર 


હદ 


' હંરકરાઇ હિદુતે મગરર થવાનું કારણુ છે. આપ હિંદુ છે, હિ'દુ. 
ઘર્મ'તું, હિદુએઓના સ'સ્કૃત સાહિત્યનું અભિમાન ધરાવે! છો 
એમ હુ માનું છું. આપ દુઃમ્રહો અગર પાખ'હી ન હો તો. : 
આપે પણુ અમારા સાહિત્ય માટે મગરર રહેવું નનેઈએ. 
સ'પ્રદાયમાં કેટલાક મ્રથેમમાં એવા સુદ્દમે વિચારે! બતાવ્યા છે 
કે ફક્ત સરકૃત ભાષાના વ્યાકરણુના જાનથી તે સમજ શ્રકાય 
નહિ. તે સમઝવામાં પ્રામાંણિકપણાતી અતે ભહાવાદના 
સિદ્ધાન્તોના સસ્કારોાની જર્‌ર છે. આપના પ્રશ્નોનો ઉત્તર મે' 
ટુ'કામાં આપ્યો છે. કર્સનદાસભાઈને સસ્કૃત ભ્રાષાનું ઝાન 
હતું કે નહો તે ખાખતમાં આપની શી માન્યતા છે તે કૃપા 
કરી કહે. 


સુ૦--આ બામતમાં તો મારી નાતમાંહિતી નથી અને નજ હેય 
પરતુ તેમની જુખાનીએ થઇ તે વખતે આવે પ્રશ્ન 
પૃઠ્યો હશે. 


દાસ--પ્રશ્ન પૂાયો હતો અને તેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું છે કે 


સસ્કૃત ભાષાનું મને જરા પણુ સાન નથી. એટલે આ બાબ- 
તામાં તેઓ નિરક્ષર શિરે।મણિ હતા. 


સુ૦--તેમતે ભલે સંસ્કૃત ભાષાનું સાન ન દેય પરતુ તેમના 
ગુરુ જે હોય તેમણુ સનાતન ગ્રથા તયા સંપ્રદાયના સસ્કૃત 
ગ્રથો વાંચી બન્નેના સિહ્ધાંતા તેમને કલા હોવ. અને તે ઉપર 
જણાવી ગયે! તેવા વિચારો તેમણે પોતાના લેખમાં પ્રગટ 
કર્યા હોય. 

દાસ--કરસનદાસે તેમતી જુખાનોમાં લખાવ્યું છે કે પુષ્ટિમાર્ગના 


સિહ્ધાંતાનો અભ્યાંસ કરવાતે વિચાર ચતાં મથુરાદાસની મે” 
મદદ લીધી હતી. અને તેમતે ગુરુપદ આપ્યું હેતું. ગુરુ પણુ 


€૭ 
જુંબાનીમાં લખાવે છે કે મને સસ્કૃત ભાષાનુ' કરું ડાન નથી. 
એટલે સ'રકૃત ભ!ષાના અમારા આચાયોએે લખેલા ગ્ર'થોમાં 
જે સિદ્ધાંતો પ્રતિપાદન કર્યા છે અને ઉપદેશ આપ્યો છે તેના 
સબભામાં આંધળાએ આંધળાને દોર્યા છે. 


ક્ુ૦--ભાષાનું સાન ચેલાતે કે ગુસ્તે લલે ન હે.ય, સસ્કૃત ભાષાના 
સંપ્રદાયના ગ્રથો। ભલે તેમણે વાંચ્યા ન હોય પરતુ કેસ ચાલ્યે 
તે વખતે સપ્રદાય અતે સ'પ્રદાયના આચાર્યો ઉપર્‌ સિદ્ધાંતો 
તથા ઉપદેશના સબધમાં કરલા આક્ષેપતી પુષ્રિમાં સ'પ્રદાયના 
સસ્કૃત ગ્રથે કોર્ટતી પાસે *જુ કર્યા હશે જ. 


દાસલ૦--લાયબલ કેસનું પુસ્તક આપે લક્ષ પૂર્વક વાંચ્યું હોય એમ 
લાગતું નથી અગ* થેડા વર્ષ" ઉપર વાંચ્યું હશે તો મુદ્દાની 
ખાખતો હાલ આપના લક્ષ ઉપર રહી નથી. કરસનદાસે 
જુબાની આપા તે વખતે તેમણુ ચોદ મ્ર'થો ૨૦ કર્યા છે. 
સપ્રદાયના સિહાંતોના સ'ખ્યાબ'ધ સ'સ્કૃત ગ્ર થામાંથી “ સિદ્ધાંત 
રહસ્ય ” ન!મતેો જ સ્થ રજુ કચો છેં. તે ત્રથના સિદ્ધાંતોનું 
પણુ જુબાતા આપતાં તેમણે અને બીજ કેટલાક સુધારકાએ 
તયા ડોન વિદ્સતે ખ્યૂન કયું છ. “કીના તેર ગ્રધેો તો વ્રજ” 
ભાષાના છે. ભ્રાષાના યથોામાંધી પણુ સુધામાવાળાએએ અમૂક 
ફકરા1જ મનસ્વીપણે પસ'દ કરી તે ૨જુ કર્યા છે. તજભાષાના 
રજી થયેલા કેટલાક ગ્રમોા તો કેવળ બનાવટી છે અને કેરટતી 
આંખમાં પૃળ નાંખવાતે રજી કરવામાં આવ્યા હતા. * પુછિપ્ર- 
વાહે મર્યાદા ' નામના વ્રજભાષાના ગ્ર'થમાંથી ફકરા રજુ યયા 
છે તે તરફ અતે તે નામનો સસ્કૃત ભાષાતે ત્રથ છે તે તરફ 
આપનું ખાસ લક્ષ ખેચુ' છું. બન્નેની સરખામણી કરી, રજી 
થયેલા ત્રય બનાવટી હોવાનું હું કહી શકુ કે કેમ તેતો આપ 
કૃપા કરી જવાબ આપે. 

૧9 


હહ 


સુ૦--બન્નેતી સરખામણી કરતાં રજુ થયેલ ગ્રંથ બનાવટી હવાનું 
જણાય છે. સસ્કૃત ત્ર'ચના સિદ્ધાંતા અને તેમાં આપેલે 
ઉપદેશ જુદાજ પ્રકારતો છે. આ લહસ્તલીખિત ત્રજભ્ાયાનો 
મ'થ કયા વર્ષમાં લખાયે! છે અને કોણે લખ્યો છે તે વિષે 
ઉસ ચાલતાં કશી તજવીજ થઈ નથી ? 


દાસ૦--બીલકુલ થઈ નથી. સુધારકો પોતાના ગજવામાંથી જે કયર્‌ા 
રજા કરે તે દાખલ કરવામાં આવ્યો છે અતે તેના અશોક 
ભાષામાં તરજુમા થયા છે. હું ઉપર કહી ગયે! તે જ બનાવટી 
ત્રય રજુ થયે છે એમ માનવાનું નથી. અષ્ટક્ષર ટીકા, ચતુઃ 
*લોકી ભાગવત, ગુસ્પૂ'્ન નામના ગ્રથોતા જે ફકરા સાંપ્રદા* 
યિક કહી વિદ્દાત ભટ્ટે સસ્કૃતમાં લખ્યા નથી અને તેવા ત્ર'થ 
હોવાનું અમાર વેષ્ણુતવોના #્નણ્વામાં પણુ નથી. કેવળ સપ્ર- 
દાયતે વગ્‌ાવવાના ઉદ્શથી% સુધારકો આવા ગ્રા ઉભા 
કર્યા છે અગર કરાબ્યા છે, 

સુ૦--ત્રજભ્રાષાતા જે ત્રથોમાંવી ફૂકરા ૨જી કર્યા તેના ખરા ત2- 
જુમા તો અગ્રેજી ભાષામાં ૨જી થયા હશે. 

દાસ૦--તેવા તરજુમાં રજુ ચયા નથી. હાઈક્રાર્ટના જડ'્નેતે સ સ્કૃત 
ભ્રાષાનું કે ત્રજભાષાનુ જ્ઞાન નહોતું. કનન્‍્તે પક્ષના યુરોપીઅન 
ખારિસ્ટરેતે અને સોલીસીઃરોને “મુ તેનું સાન નેવું તરજુમો 
કરનારાઓની જુબાનીએ। લેવાઈ છે. તેમાં મી. જેમ્સ લખાવે 
છે કે તજભાષા કોર્ટની ભાષા નથી અને તે ભાષાના ત્ર થતા 
તરજુમા કરાવવાનું ધોમ્મુ નથી. ખી'ન સાક્યો મી. બાલાજી 
લખાવે છે કે મે' તરજુમા કર્યા છે પરતુ તે ભ્ાષાતો અભ્યાસ 
ક્યો નથી. “1 10૯ 0૯૪૯1 ડવંલાપ1વ્કા7 કાપવાણવે 
110 1/11] 5) 1.8ા1છપતજરલ ૧5 & 108૪૫૮૪૦.” 
તજભાષાને। શ્ઞખ્દક્રોષ છે તેનો તરજુમો કરવામાં મે' ઉપયોગ 


લ્ક 


કરયો છે. પરતુ તે કરવામાં શખ્દા્થને મે' ગૌયુ માતેલ છે 
“17 11 1૬1છુ (12115411015 1 1001૬૯ 11010 ૬૦ 
(11૯ 11૯ 111૪ 0 11૯ દ્વા110૪૦પડ 1141 ૫૦ ધટ 
1004111૪ ૦0 11૯0 ₹/01તૈડ દ1૯115૦1૪૦૩.” હાઈકાર્ટના 
જડજ સર્‌ મેથ્યુ સોસ પણુ પોતાના ઠૅરાવની શરુઆતમાં લખે 
છે કે વાદવાળા સિહ્ાંતોના સ”'બ'ધમાં અમારે ખહેળે પુરાવે 
લેજે। પડયે! છે પરતુ તે પુરાવો ધણે ખરે ત્રજભ્નાષાના 
ગ્રથાના ફકશાને! છે. તેવા ફકરાના ખાસ આધાર રાખો શકાય 
તેવા તરજુમાં ૨૦ થયા નથી. કારણુ કે વ્રજભાષા તયા 
સકત ભાષા પ્રચાલેત નથી અને તેના તરજુમાં કરાવવાને। 
આ જ્ાર્ટમાં પ્રબ'ધ નથી. “ ૯ 1૯ ૪૯૯01 1દ1પ5 
€૦1૧0૦ લ્લ ૬૦ (ઇટલ્ણં%ટ લપાંવૈટા1૦૦ વદ (૪1 ૯તદ 1૯0૪13 
૫[૩૦1 €૦1૬100ખ્ણાણ્વૈ 001૫5 ૦1 વૈબલા1105 41011011* 
દડ ઘૌલ 11૯01119015 01 ધૌટ ૩૯૯1, વ્વાળતૈ 1૦ 1૯૯૪૦ 
1૬ 11 (1ણ [980 1110૫૪1 દઇ3૯ પઇડવદંડદિતા01*)/ 
1ણ ઉપા113 0 ઇત્લા15ાવ1015 01 1501ઘ1લવે [455૧૪૯૭ 
10111 3011૬5 11 56151:11૬ ૦1 લ] લડત, 07110130 
તટ [૪000117 વૈટ્લષવૈ !કા3ઇપતજલક વ્વાઉતે 101 1]010ન્‍ 
પ1તેટ્તે 01 13 110 11૧1051ત1013' વૈણ્0લ1₹1110101.” 


આટલી હકિકત ઉપરથી આપની તસલ્લી થશે કે સિદ્ધાંતો 
અતે ઉગ-દેશના સબ'ધમાં મૂકાયલા ગભીર આક્ષેડાતી પુણ્માં 
'તેર ત્રજશ્નાષાના ગ્ર થોમાંથીજ ફકરા રજુ થયા હતા. તે ભાષાના 
“કટલાક ગ્રથોા તો બનાવટી હતા. ફકરાના તરજુમાએ। પણુ 
ગેવા માણુસોગે કર્યા છે કે જેમતે વ્રજભાષાનું જ્ઞાન નહેતું, 
સુધારકોના કોઈપણુ સાક્ષી અગર ડો. વિલ્સતે પણુ બહમ, જીવ, 
જગત્‌ , અહ'તા સમતાત્મક સસાર, કમ'માર્ગ, સાનમાર્ગ', 


૧૦૦ 


ઉપાસના માગ ભક્તિમાર્ગ કે પ્રભુ પ્રતિતા જીવતા કર્ત'વ્યઃ 
વિષે વેદાદિકિ સનાતન ગ્રથેના કેવા સિદ્ધાંતો છે અતે સ પ્રદાવિક 
સત્કૃત મ્રથોના કેવા છે તે વિષે કશું કહ્યું તથી. અમારા 
સિહ્ધાંતા તયા અમાઃ। ઉપદેશના સબ'ધમાં અભિપ્રાય બાંધવામાં 
અગર નિણ્‌ય ઉપર આવવામાં ઉપર જણાવેલા ત્રજભાષાના 
“ટલાક બનાવટી ગ્રથો! અને તેજ ભાષાના કેટલાક ફકરાએઓને। 
તરજુમો કેટ પાસે સાધન તરીકે હતા. 


સ૦--સ'પ્રદાયના સિદ્ધાંતા અતે ઉપદેરા સબ'ધી આવા ખોટા વિચા- 
રનું ઝેર કરસનદાસ, મથુરદાસ અને તેમના જેવ। તે વખતના 
ખીન્ન સુધારકોના મગજમાં કોણે રેડયાનું તમે માતો છે ? 


દાસ૦--કાયબલ કેસતે અભ્યાસ કર્યાથી આપને સહજ જણાશે કે 
તે ઝેર રેડતાર તે વખતતા ધર્માંધ કિશ્ચિયન પાદરી હિંદુ 
ધર્મ'ને વગોવવા અને હિદવાસીખએતે ક્રિશ્રિયન બનાવવામાં 
પોતાનો ધમ માનનાર ડૅ।. વિલ્સન દતા. સતે ૧૮૫૦-૫૫ના 
અરસામાં અ શ્રેજ કેળવણી આપવાતે। આ ભાગમાં પાયે ન ખાયે! 
મીશનરીએ એ તેમતે! હેતૃ પાર પાડવાના ઉદ્દેશથી શ્રાળાઓ 
સ્થાપી. તે વષ્મતના યુવકે।ને અંગ્રેજ ભણુવા માટે શાળાએ સાધન 
હતું. બાયબલને। અભ્યાસ ફરજીયાત હતે. ક્રિશ્રિયન ધર્મ'તો। પ્રચાર 
કરવા તે વખતના પાદરીએ લેખો લખતા અને ભાષણો 
આપતા. પ્રશજ્નજને। સ્વધર્મ્'માં શ્રદ્ન વિહીન થાય તોજ ક્રિશ્રિયા- 
નીટીના કીનારા ઉપર મુકાય. આવી તે વખતે રસિર્યાત હતી 
પાદરીની મોહ?નળમાં યુવકો ફસાયા. તેમને સંસ્કૃત ભાષાનું 
સાન નહેતું એટલે આપણાં રાસ્્રોનું તો જ્ઞાન કયાંથી હેય ? 
આવી સ્થિતિ હોવાથો પાદરી સાહેબ કહે તે સાચું'જ હોવું 
નેઈએ એમ તેઓગે માન્યું. તેમને સુધારકોએ ચુસ્પદ આપ્યું. 
પુષ્ટિમાર્ગના આચાર્યોના, અમારા મ'દિરોનો અને શ્રીડાકોર- 


૧૦૨ 


જને ત્યાગ કર્યો. મ્રીરામચ'દ્રજીના કે ભમવાત શા'કરના %ઝે 
“શક્તિના પણુ તેએ। ઉપાસક ન ૨હ્યા. ખીશ્ન કોઈ સ'પ્રદાયના 
આચાર્યને ચુસ્પદ આપવાનું ઉચિત ન માન્યું. મૂર્તિ પૂ”્ન વેદમાં 
નથી અને એ તે ધતીંગ છે એવાજ વિચારે! તેમના મનમાં 
ઠેસી ગયા. શ્રીરમચ%જ, શ્રીકૃષ્ણુ, ભગવાન શ'કર અને ભહ્મા- 
જના ચરિત્રોમાં અનેક દોષો છે એવાં ભૂતો પાદરીએ એ 
મગજમાં ઠસાવ્યાં. કેવળ નામનાજ હિ'દૃ રહ્યા. સુભાગ્યે ખુલ્લો 
'શીતે ક્શ્રિયન થયા નહિ. સુધારકોએ તયા ડે. વીલ્સને જુખા- 
નીમાં હિદુ ધમ અતે પુદ્િમાર્ગના સિદ્ધાંતાના સબધમાં કેવી 
ખારી હંકકત કહી છે તે તરફ મારે આપનું સંપૂષણું લક્ષ 
ખે'ચતવાનું છે પણુ તે કરતાં પહેલાં મારી આપતે એટલી 
વિનતિ છે કે આપ કૃપા કરી અમારા સંપ્રદાયનો “ શુદ્ધાદેત 
સાત”ડ ” નામને ગ્ર'થ, મારા લખેલા પુષ્ટિમાર્ગ સિદ્ધાંત ભાગ 
૧ લો અતે ભામ ર ને અને ભાગ ટ નાતું પહેલું પ્રકર્‌ણુ 
વાંચી જશે. આ તમામ ગ્રથેો હું આપને આપુ છું. 
“શુહ્દાદૂત માતડ ”તી પ્રસ્‍તાવના અમારા સ'પ્રદાયતા 
સાક્ષર શ્ચરોમણિુ શ્ચાસ્રી મમલાલભાઈએ લખો છે તે 
સનતીય છે, આ ગ્ર'યના મૂળ શશેકો ઉપરતી ગુજરાતીમાં 
સૂગ ટીકા પણુ છે તેમાં દરેક સિદ્ધાંતની પુષ્િમાં શ્રૃતિના 
અતેક પ્રમાણો આપ્યાં છે. પુણ્િમાગ' સિદ્ધાંત બાગ ૧ માં 
શ્રોકૃષ્ણુના સ્વરૂપનું, જવના સ્વરૂપનું અને જગત્‌ અતે સસારના 
સ્વરૂપનું નિરૂપણુ છે. તમામ પ્રકરણા।માં ઉપનિષદો, અહ્મસુત્રે, 
શ્રોગીતા અને શ્રીમદ ભાગવતને। બહેળા પુરાવો સ'પ્રદાયના 
સિહાાંતોનું સમર્થન કરવા આપવામાં આવ્યે છે. દ્‌િતિય ભ્રાગમાં 
શરૂઆતમાંજ વેદને અમારા સ'પ્રદાયના આચાર્ચૌએ કેવું સ્યાન 
આપ્યું છે તે જણાવ્યું છે. સપ્રદાયમાં સસ્કૃત ગ્રથેમાં ક્રૃતિનાં 
અનેક પ્રમાણ! છે. વેદ સ'પ્રદાયતે।, સિદ્ધાંતાતો મુખ્ય પાયો 


ઉ૧૯ર્‌ 


છે. મારા લખેલા જ્રામ ૩ તન માં ફક્ત “ અણુજ્નાષ્ય ” અને 
” નિબંધ ”ના ગ્રથોમાંથી છત્રીસ પુરાવા મે' રજુ કર્યા છે. 
સ્તુતિમાં શ્રીકૃષ્ણુના યચાર્ય સ્વરૂપનું શાજ્નાના પ્રમાણો આપી 
દિગ્દર્શન કરાવ્યું” છે. પ્રભુના ચરિત્રોનું તેમાં વર્ન છે. કેટલાંક 
ચરિત્રોનું ખરૂં રહસ્ય સું છે તે તેમાં બતાવ્યું છે. ઉચી કોટિના 
ભક્તોનું જીવન કેવું હોવું જનેઈ એ અને અમારા ભાંક્તમાર્ગના 
સુખ્ય સિદ્ધાંતો શ્રા છે તેતો તેમાં ચિતાર આપ્યો છે. તૃતીય 
ભાગનું પહેલું પ્રકરણુ વાંચવાથી અમારા આત્મનવેદનના 
ઉપદેશ સ'બંધી આપને સપૂર્ણ માહિતી મળશે. આ ગત્રથેા 
આપ વાંચી જશે ત્યાર બાદ ફરીથી પ્રસ્‍તુત વિષયતી ચર્ચા 
કેરેવા આપણે ભેગા યઇશું. 


સ3ુ૦--તમામ ગ્રથેો વાંચી ફરીથી ચર્ચા કરવા હું આવ્યે છું. ગ્ર'થે 
વાંચતાં શુદ્ધાદ્ંતના સિદ્ધાંતો વેદ વિરુદ્દ છે એવો આક્ષેપ 
મૂકતાં આંચકો ખાવે! પડે તેવું છે. પુણ્િમાર્ગીય સિદ્ધાંત ભાગ 
૨ ને અને આત્મનિવેદન ઉપરના લેખનું પહેલું પ્રકરણુ વાંચતાં 
તમાર। સ'પ્રદાયના સટ્ટા દ્રોહોને પણુ જણાવું જેઈએ કે સ'પ્રદ્ાયમાં 
સદાચાર અને પવિત્ર જીવન ઉપર ઘણે ભાર મૂકવામાં આવ્યા 
છે. સ'પ્રદાયના ગ્રથોામાં આવા ઉચ્ચ ઉપદેચ છે એવું મારા 
ન્તખુવામાં નહોતું. ત્રથાનું પઠન પાઠન નહિ કરનાર હિ'દુને 
તો હું દુર્ભાગી માનું. આત્મનિવેદનના મ”ત્રમાં શ્રીકૃષ્ણુને જ 
અપણુ કરવાને ઉપદેશ છે. અતે કાલિકાલમાં આ ઉષ્દેશ્રનુ' 
અતુસ'ધાન શાખવું એજ સ્મક્ષુને માટે સરલ અને ઉત્તમ માર્ગ 


હોવાનું હું માનું છું. 


દાસ--આપે ગ્ર'થ વાંચવાને। શ્રમ લીધો તેથી મને અને સ'પ્ર- 
દાયને કૃતાર્થ કરેલ છે. પ્રામાણ્ણિક જત્તાસુની સાથે ચર્ચા કરવામાં 


૧૦૩ 


આનદ આવે છે. શઠ અને દુરાત્રહીની સાથે ચર્ચા કરવામાં 
કશું રૂળ નથી. હવે કેટલાક સુધારાવાળાએ।એ તથા ડૅ।. વીલ્સને 
જુબાનીઓમાં શું કહ્યું છે તે તરક લક્ષ ખે'ચીશ. ડો. વીલ્સ- 
નને વિદુ ધર્મને અને પુ્ષ્ટિમાર્ગને વગોવવામાં શે હેતુ હતે 
તે કહી ગયે! છું. તે વખતના યુવક સુધારક તેતી ન્નળમાં 
ફસાયા છે. કેઇતે સ'સ્કૃત ભાષાનું સાન નહોતું ડૅ!. વીલ્સન 
તેમને દોરનાર હતા. 


3. વીલ્સન જુખાનીમાં લખાવે છે ક આ કેસમાં સાક્ષોએ 
લેવાર્ષ્ તે વખતે હું હાજર હતે. ફક્ત ગઈ કાલેજ નહોતો. આ કેસ 
ઉભે! કરવામાં મે' અગ્રેસર ભાગ લાધે. નથી. તેમાં રસ તે! લઉ છું. 
દિંદુએના આધુનિક ધર્મોમાં સદાચાર ઉપર ન્નેઇંગ્એે તેવો ભાર 
મૂકવામાં આગ્યો નથી. “જૂના વેદ્ધર્મમાં મૂકવામાં આત્યો હતે. 
હિંદુએના દેવોના સ“બ'વમાં પણ્‌ હિંદુમનાના વિચારોમાં મોઢા ડ્રેરફારે 
થયા છે, સ'પ્રદાયના આચાર્યોનું જવન અપવિત્ર છે. એમ મારી ન્નત 
માહિતી ઉપરથી કહો શકતે નથો. પણુ તેકું જવન હશે એમ સપ્ર- 
દાયના મ્રથેો ઉપરથી અનુમાન કરૂં છું. રાસલીલા એટલે તિષયસુખ 
એમ હું માનું છું. સમર્પણુ સપ્રદાયન! ગુરુતે કરવાની આત્તા છે. 
ભ્રગવાનતે નહિ શ્રીગોકુલનતાથજીની ટીકામાં પણુ મહારાજને અર્પણુ 
કરવાની આત્તા છે. હિંદુએને। કોઈ પણુ ધમ હાલ વેદના જૂતા 
ધર્મને અનુસરતે નથો. પ્રભુના અવતારે અતે ગાોપીઓનું વણુંન 
વગેરે હિંદુએના સનાતન ધર્મ'થો વિઝ્દ્ઠ છે. હોરેસ એમ વિદ્સન 
નામના માણસે પુદ્ટિમાગ' સબંધી એક લેખ લખેલ છે, તેમાં તેણે 
ખતાવેલા વિચાર્‌। સાથે હું મળતો આવું છું. સપ્રદાયના વિરુદ્ધ 
અભિપ્રાય બંધવાનાં મારાં ખાસ કામ્ણુ એ છે કે આ સપ્રદાય 
ઝુયસ્થાશ્રમ ઉપર ભાર મૂકે છે. સ'ન્યાસ ઉપર નઠિ. જ'ગલમાં જઇ 
ગ્રજુતી ભક્તિ અને સેવા કરવા આ સ પ્રદાયમાં ઉપદેશ નથી પરતુ 


૧૦૪ 


ધરમાં, કુડુંબમાં અતે વસતિમાં રહી સેવા કરાય છે. મૂર્તિઓને કીમતી 
અલજારે, કોમતી વસ્તા અને કોમતો ખોરાક ધરાય છે. 


કરસનદાસશાઈ લખાવે છે “ મતે સંસ્કૃત ભાષાનું તાન નહિ 
છતાં હિદુએના જૂના ધર્મના સિદ્ધાન્તામી હું થોડે ઘણુ વાકેફ 
છું. સપ્રદાયના છતડાસતેો તથા સંપ્રદાયના સિહ્ાાંતાતો અભ્યાસ 
કરવામાં મે ધણું લક્ષ આપ્યું છે અને શેઠ મથુરદાસ પાસેથો ત્રજ 
ભાષાના “ટલાક ગ્રરથથા લઈ મે વાંચ્યા છે. શ્રોકૃષ્ગૂના ઈતિહાસ અને 
તેમના ચરિત્રેષો હું વાકેફ ખં. રાસ લીલા એટલે પ્રભુતી સાથે 
વિષય સુખ ભોગવવું. શ્રૌરૃખ્ગુના તમામે ચરિકોમાં વિષય સુખજ છે. 
સ્ત્રી, દીકરી વિગેરે મહારાજને અર્ષ મુ કરવાનો સ'પ્રદા*માં ઉપદેશ 
છે. રાસ મડળીના સબંધમાં મેકમેગ્ડો નામના યુર્‌ં।'પીવતે ઉકલે ખ 
કર્યો છે. વાદી ( મહારાજ ) પ્રષમ વિધવાએ। ના પુનલસના તર્ેણુમાં 
દતા પણુ પછીયો તેઓ અમારી વિસુદ્દમાં પડયા. સ પ્રદાયના સિદ્ધાંતો 
વિષે તપાસ કરતાં મારૂ લક્ષ થ્રી ગે।કુળાનાથજનો ટીકા તરફ ખે'ચાયું. 
સ'સ્કૃતને। અભ્યાસ નહિ હોવાથી તે હું સમઝી શકતે નહેતે।. વાદી 
સાથે ૧૮૬૦ની સાલમાં મારે પીઠાન થઈ. મારી જીદગાનીમાં મારે 
તેમની સાથે કદી વાતચીત થઈ નચી. તેમના વર્તનના સ'બધ્લમાં 
મારી કશી ન્નત માહિતી નથો, મારી ઉમર પ'દર સે।ળ વર્ષની હતી 
તે વખતે હવેલીમાં એક મહારાજ્નુ' વતન મને અવેાગ્ય લાગ્યું 
ત્યાર્થીજ મે' ઠવેલીને ત્યામ કયો. અત્યારે હિદ્‌સ્યાનમાં આશરે 
સે! પ'થ હશે. તેમાંના એક પુ વેદ ધમને અનુયરતો નથી વિષ્ણુના 
અવતારની અતે ગોપીઓની વાતે! અમાર *્નૂના ધર્મથી [વસુદ્દ છે.' 


મથુરાદાસ લખાવે છે ' મતે સસ્કૃત ભાષાનું જ્ઞાન નથી. 
તજ ભાષાના ગ્રથે કોર્ટમાં ૨જી કરવા મે જ કરસનદાસને આપેલા. 
હિદુઓઆના જુના ધર્મના અતે સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતોની વાકેફી હોવાને 


૧૭૫ 


દું દાવા રાખુ છું. સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતો જૂતા ધર્મથી જુદા છે. 
વેદમાં મૃર્તિપૂ”્ન નથી, અપયુ મહારાજને કરવાનો ઉપદેશ છે 
એમ હું માતુ છું. રાસલીલા એટલે વિષય ભોગ. પુષ્ટિમાર્ગના 
દશ મુખ્ય સિહ્ાાંતો વ્રજ ભાષાના તથા મરાઠી ભાષાના શ્રથેમાં 
મે વાંચ્યા છે. 

કવિ નમ*દ'શ કર્‌ લાલશ કર્‌ લખાવે છે “ વિધવાઓના પુન- 
લસનતે દૈ હીમાયતી છું. એક ન્નહેર સભામાં આ બાબતમાં વાદીએ 
પોતાને વિરોધ જણાવ્યો. મરાઠી પુસ્તક “કવ ચર્ત્રિ” તો હસ્ત 
લૌખિત મ્ર'થ મે જ જનાર્દન સાક્ષોને આપેલ હતો. તે લેખ મે' જ 
લખ્યો! હતો. વલ્લભાચાર્યના પથ ઉપર મને કોઈ શ્ષાસ્રોએ સાધને 
આપ્યાં તે ઉપરથી ઉક્ત લેખ મે' લખી આપ્યો. અર્પ'ણુ પ્રભુને 
નહિ પણુ મહારાજને કરવાતેો સપ્રદાયમાં ઉપદેશ છે એવું મે” 
%ટલાક મ્રથે વાંચ્યા છે તે ઉપરથી હિમતથો કહો શકુ'૭ુ' આવી 
મારી માન્યતાને કેટલાક શાસ્રીએએ અનતૃમોદન આ પેલુ' પરતુ તેમનાં 
નામ મારાથો ખુલ્લા પાડો શ્રકાય તેમ નથી. વલ્લભ્ાચાય'ના સિદ્ધાં- 
તામાં સદાચારનું' નામ નિશ્ચ।ન નથી. 


સુધારા પક્ષ તરક્ષી કોઈપણુ સાક્ષીએ સિદ્ધાંતા તથા આત્મ" 
“નિવેદનના ઉપદેશને લમતી ખરી હકોકત કોર્ટ પાસે લખાવી હોય 
તે! તે ગવર્નમેન્ટ શાસ્ત્ર વિનાયક લદ્દમણુ, ઝવેરીલાલ ઉમીયાશ્ચ'કર 
અને હાઈ કોર્ટના દ્રાન્સલેટર નારાયણુ દીનાનાયજી છે, વિનાયક 
શ્રાસ્રોને સ'સ્કૃત ભ્રાષાનો સારો અભ્યાસ હેય તે સ્તભાવિક છે. 
ડો. વીલ્સન જેવા પાદરીઓને। હિ'દુ ધમ વગેવવામાં શે! નેમ હતે 
તે આવા ગઝહસ્થાથો અન્નણ્યું ન હોય. તેમની જુબાનીમાં તેમણે 
લખાવ્યું છે “ હિ'દુએના ધર્મોનું મૂળ વેદ જ છે. વેદને પ્રમાણ 
“તરીક માને છે. તેથો ને ધર્મો વેદની વિરુદ્દ છે એમ કહી શકાય 
-નહિ. હુ' નથી માતતેો કે વલ્લભાચાય'નો પ. અમારા જુતા ધમથ 


૧૦૬ 


જુદો પડે છે. સિદ્ધાંતામાં થોડે ધણા તફાવત હોય તેથી વેદાનુકુળ 
નથી એમ કહો ક્ષકાય નહિ. ઝવેરીલાલ ઉમીયાશ'કર એલફોન્સ્ટન 
કોલેજના એક ફેલો હતા. તેએ લખાવે છે “ હુ' સસ્કૃત જાણું છુ*, 
સને જે સસ્કૃતને! ફકરો આપવામાં આવેલો તેનો તરજુમો મે' જ 
કષા છે. પુરુષોત્તમ એટલે પરભહ્મ પરમાત્મા ભગવાન. સ'પ્રદાયમાં જે 
ન્મર્પણુ કરવામાં આવે છે તે ભગવાનને જ “ 118 70 ળિ1ઇ- 
૫૫૩1૩011811 10 ૫071011 11 1105111018 1'ઈાણ1"૩ 13 1130 
*9૫21€11૯0 લાજ દ્રપર્ત પ1૯ બછિ11ડ 1ણાવૈટા'લવૈ &ા'૦ 
શલ £૦ 11111.” સાક્ષી નારાયણુ લખાવે છે કે શ્રો ગાકુળનાથ- 
જીની આત્મનિવેદન ઉપરની ટીકા મે વાંચી છે. પુરુષોત્તમ એટલે 
પરણહઉ પરમાત્મા ભગવાન. અર્પપણુ ભમવાનને કરવાની આત્તા છે. 
નાનાભાઈ હંરિદાસની પણુ જુબાની થઈ છે. તેમતે આ સંપ્રદાયમાં 
સરકૃત ભાષામાં લખાયલા કેટલા અને કેવા ગ્રથો છે તેનું પણુ 
ભ્રાન નહોતું. તેએ લખાવે છે કે મહારાજના ઘણાખરા મ્રથે। ત્રજ 
જ્ઞાષામાં છે. આ હકિકત બિલકુલ ખરી નથી. ત્રજ ભાષાના ગ્ર'યમાં 
કોઈએ ગમે તેવા વિચારો ધુસાડયા હેય તો તે સંપ્રદાયને માન્ય 
નથી, તેવા ગ્રષમાં બતાવેલા વિચારો અતે સિહાંતો સ'પ્રદાયના 


સિદ્ધાંતોને અનુસરતા હોવા ન્નેઇએ અને તે સિહાંતો સંપ્રદાયના. 
સસ્કૃત ભથે।માં પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યા છે. 


આટલી હકિકત રજુ કરી આપને હું પૃછુ' છું કૈ લાયબલ કેસ 
વાંચવાથી સ્વધમથી અમારા જેવા વિમુખ થાય, અમે સંપ્રદાયને, 
સપ્રદાયની ઠુવેલીયોતે, અમારા સેવ્ય પ્રભુતો, સ'પ્રદાયના તમામ 
આચાર્યનો ત્યાગ કેરીયે એવી અપેક્ષા આપ રાખી શકા ? અમારે 
સ'પ્રદાય અતે સ'પ્રદાયના સિદ્ધાંતા સાથે સ'બ'4 છે. એવો કેઈ પણુ 
ધમ' નથી કે જે ધર્મ'ના સાધુએ સન્યાસીએ।, કે મઠાધિપતિઓ 
અને અનુયાયોએ એક સરખુ' પવિત્ર જીવન ગાળતા હેય. સ'પ્રદાયના 
જાઇ આચાય નુ' અગર કાઇ આચાર્યનું અગર કેઈ વેષ્ણુવનું ૪વન 


૧૦૭ 


અપવિત્ર હોવાની તસલ્લી થાય તો તેવા આચાય'નતો કે તેવા 
વૈષ્મુવાનો સ'ગ કરવાનો ન હે!ય. પર'તુ જે ધર્મોમાં છસો! ઉપરાંત 
સ'સ્કૃત ગ્ર'થા છે. જે ધર્મમાં સાડા ચારસે। વર્ષ સુધી અનેક વિદાન્‌ 
અને સેવા પરાયણુ આચાર્યો થઈ ગયા છે, જે ધમમાં ઉચ્ચ સિદ્ધાંતો 
છે, જે ધર્મમાં ઝૃહસ્યાશ્રમ ભોગવવાની સાથે જન્મ મરણુના 
ખ'ધનમાંથી મુક્ત થવાના માગેં જઇ શકાય છે, જે ધર્મ સરલ છે. 
કાંટા વિનાનો છે, જે ધર્મમાં ગૃહસ્યાથ્રમમાં વેરાગ્યનું પાલન કરવાનું 
છે, જે ધર્મનું અવલ'બન કરવાથી આપણી બ્હેનો, અમારા જેવા 


જિ ક્ષાંત્રયો, કારીગરે, મજુરો, રખારી, ભરવાડ આદિ સો 
મોક્ષ પ્રામ કરી શકે છે તેવા ધમ'નો ત્યાગ કોઈ પણુ વિવેક જ્ુડ્િવાળો 


મનુષ્ય લાયબલ કેસ અને તેવાં ખીશન' ગદાં પુસ્તકો વાંચી કરવાનું 
કદિ ઉચિત માતે નહિ. એક પાદરીના વાક્યોમાં અશ્રદ્ધા 
રખાય તો પુણ્ચિમાર્ગ તો શું પણુ હિંદુ ધર્મ થોડા વર્ષમાં નષ્ટ થઇ 
“ય, ને અમારે અ'ધશ્રહા જ રાખવો હોય તો જે આચાર્યો અનેક 
ગ્રથેો લખી ખજાના રૂપ સિદ્ધાંતા રજુ કરી ગયા છે તેમનામાં શ્ઞા 
માટે ન રાખવી ? શ્રીકૃષ્યુ પુષ્ટિમાર્ગ ના જ પ્રજ્નુ નથી. મતિ” પૂજાને 
નિષેધ કરનારા હિદુએને બાદ કરતાં સમસ્ત ઠહિ'દુએ તેતે પ્રભુ 
તરીક માને છે. તેમના પ્રાકટયના દિવસે ઉત્સવે। નાના ગામડાઓમાં 
પણુ થાય છે. હિદુસ્થાનના લાખો વિદ્દાનોએ શ્રોકૃષ્ણુને પ્રભુ તરીકે 
માન્યા છે, પૂજ્યા છે અને સેવ્યા છે, અનેક કવિઓએ માન્યા છે. 
રાસ પ'ચ્યાધ્યાયી ને ભાગવતના મુમૃટ રૂપ તેમણે માન્યા છે. આ 
મ'થ ઉપર અનેક ટીકાઓ છે. વિદ્દાન હેય તો જ ટીકા કરી શકે. 
જ્રાઈ ટીકાકારે કે સ પ્રદાયના કોઈ આચાર્યોએ રાસલીલામાં દોષો ન્નેયા 
નથૌ. આવા લાખો વિદ્દાતોતે નિરક્ષર માનવા ? તેમને પાખ ડી કહેવા ? 
તેમને વિવેકહીન કહેવા ? 

સુબ્--સ'પ્રદાયમાં કેટલાક ખોટા વિચારો અતે ખોટા રિવાન્ને ધુશી 
ગયા છે એમ તમે માનતા નયો ? 


૧૦૮ 


“દાોસ--આવા વિચારે અને રિવાજો નાબુદ કરવાને અસત્યતું' અવન 
લ'બન કરવાનું ન હોય. સિદ્ધાતો “જાણ્યા સિવાય સંપ્રદાયને સિહાં- 
તોને કે આચાર્યોને વગેવવાના નહેય. સુધારે કરવો! હેય તે 
સુધારક્રોેએ ઉચ્ચ જીવન ગાળો સ'પ્રદાયતા સિદ્ધાંતોનો અભ્યાસ 
કરી તે તરફ અમારૂ લક્ષ ખેચી અમોને કહેવું જોઈ એ કે 
અમારામાં વૈષ્ણુવત્વ રહ્યું નથી. જે આ ધોરણે છેલ્લા સીત્તેર 
વર્ષમાં સુધારકોએ કામ લીંધુ' હોત, કિશ્ષિયન પાદરી- 
યોમાં અધશ્રદ્ધા શાપ્)ો તેઓ નચાવે તેમ નાચ્યા ન હોત તો 
હિ'દુસ્તાનનુ' હિદુએનું અતે અમારૂ તેએ! કલ્યાણ કરી હ્રકત. 
પરતુ તેમણે એવા રરતા લીંધા છે કે જેથી ધાર્મિક અને 
આર્દ્થક સ્થિતિના સ'બ'ધમાં હાનિ જ થાય. લાયબલ કેશના 
પ્રસગે સપ્રદાય અને સપ્રદાયના સિહ્ધાંતા સામે તદ્‌ન જીડા 
પ્રહારો થવાથી પરિણામ એ આવ્યું છે કે તે વખત સથુર્‌।- 
દાસની જુબાની પ્રમાણે આશરે ખે લાખ સંપ્રદાયના અનુ- 
યાયીએ હતા અતે હાલ સાઠ લાખ છૅ. છેલ્લાં સિતેર્‌ વષમાં 
પાંચસો! નવી હવેલોએ થઈ હશે. સ'પ્રદાયના સુત પુરુષો, 
જ્રાવિક વેષ્ણુવા અને નિરક્ષરો ગદા લેખોથો અને નિ'દાથો 
મથી વિમુખ થવાના નથી. ફક્ત જેએ ક્રિશ્રિયન પાદરીઓની 
જાળમાં ફસાયા અતે અર્ધદગ્ધ હતા તેને વિમુખ થયા છે. 
અને તેવા જ થવાના. 


છેલ્લા ૭૦ વર્ષમાં પણુ તમામ સંપ્રદાયમાં અનેક પ્રતાપી 
આચાર્યો થઈ ગયા છે. હરા પણુ પણુ અમારા વલ્લભાધોશ્ના 
શ્રતાપયો તેવા આચાર્ના મોજુદ છે. પ્રથમ વિદિત ક્યું” તે પ્રમાણે 
છસે। ઉપરાંત સસ્કૃત ગ્રથો છે. તેમાં પ્રતિપાદન કરેલાં સિદ્ધાંતા અને 
આપવામાં આવેલે। ઉપદેશ અતિ ઉચ્ચ છે. ક્રતિ વકેરેના દોહનર્‌પ 
છે. શુદ્ધ ભાવથી પ્રભુતી સેવા કરવાની આજ્ઞા છે. શુદ્ધ હદય હોય 


૧૦્ક 


તોજ સૂુહ્દભ્ભાવ હોઈ શકે. કામાદિ નષ્ટ થયાં હોય તો જ હૃદય શુદ્ધ 
હોય. સેવા ત્રણુ પ્રકારની છે. તેમાં માનસોને ઉત્તમ કહો છે. પ્રેમષી 
પ્રભુમાં ચિત્ત તલ્લીન રાખવું એ માનસો સેવા છે. સિદ્ધાંતો અને 
ઉપદેશ આત્મનિવેદનના પ્રકરણુમાં વિસ્તારથી કહો ગને! છું. તેથી 
આ સ્થળે પુનરસકક્ત કરવાની જરૂર નયી. સેવા માર્ગની પ્રાણાાલિકા 
એવી છે કે તેનું સ્વરુપ સમઝી પ્રજુતી સેવા કરીએ તે! જરૂ૨ ભાવઃ 
વધત! પરાભ્રક્તિ નિરોધ, વિરહાવર્યા પ્રભુની કૃપાયી પ્રામ યાય. 
આવા અતેક ભક્તો સ'પ્રદાયમાં થઇ ગયા છે. હાલ પણુ થોડા ધણા 
હરો. પર'તુ તેએ પોતાના વેષ્ણુવત્વતે! «હેરો પીટાવતા નયો, અતે 
પીટાવે પણુ નહ. અકિ'ચન હોય છે. સ્પૃડ્ડા વિતાના હેય છે, 
યક્રવતી રાજાની કુપાતી પણુ તેએ પરવા રાખતા નથો. વિશ્વનો. 
ચકવર્તીર રાન્ન એ જ તેમતે સ્વામી છે. તેતે જ વરે છે. અન્યને 
એ!ળખે નહીં, જેને મહાત્મા, પરમહ'સ, તન્મય, કહો શ્રકાય એવા 
પુસ્ષો તો તમામ ધર્મોમાં વિરલ હેય. તે કક્ષા પ્રણુ અનુકૂળ હોય: 
તેને જ પ્રાતત થાય છે. માર્ગ તો એવે છે કે નને અમારા આચાર્યે- 
માંથી ખેચાર ગોસ્વામી શ્રીવલ્લસાધીશના જેવું સાદુ' જીવન ગાળી, 
દ્રવ્યની અપેક્ષા રાખ્યા વિતા પગે ચાલી પશિક્રમણુ કરે અને પ્રજ્નુની 
સેવા કરવાને સાથે ઉપદેચા આપે તો ૬ર વર્ષે? સંપ્રદાયના અનુયા- 
યોઓમાં વધારે થાય અને રાહેરો તયા ગામડાઓમાં શુદ્ધ ભાવનું 
તથા પવિત્ર જવનનું સિચન યાય. ન્યાગ્થી અમારા ધણાખરા 
આચાર્યોએ આ પ્રમાણે ઉપદેશ આપવાનું છેડી દીધુ' ત્યારથી અમારા 
જેવા ધણાપ્મર। વેષ્ગ્વેનું જવન વે'ષુવને ૭ાજે તેવું રહું નથી. 


સુ૦--સપ્રદાયમાં સ્દ્ધાંતા અને આત્મનિવેદતને। ઉપદેરા અપાય છે. 
તેના સ'બ'ધમાં આ કેસમાં જે પુરાવે! રજુ થયે છે તે ન્નેતાં 
જાપ્રપણુ નિષ્પક્ષપાત ન્યાયાધીશ સ'પ્રદાયનાં સિદ્ધાંતા સનાતન 
ગથેો વિસ્દ્દ છે અતે સપ્રદાવમાં દુરાચારને સ્થાન અપાયું છે 


૧૨૦ 


તેવો અભિપ્રાય આપી શકે નહિ. આ કેસમાં સુખ્ય સવાલ 
તા એજ હોવા નેઈએ ક લેખમાં વાદી મહારાજની બદ- 
નક્લી કરવામાં આવી હોય તો તે રદ્દ ણુદ્ધિથી કરવામાં 
આવી છે ? આ મુદ્દા અને રજુ થયેલ પુરાવે જેતાં હાઈકોર્ટના 
જડભળેએ સ'પ્રદાયના સિહદ્ધાંતા અને આત્મનિવેદનના ઉ"દેશના 
સબધમાં અયોગ્ય ટીકાએ કરી હેય તોજ સ'પ્રદાયતે ગેર 
ઈનિસાફ થયો છે એમ કહેવાને! વૈષ્યુવોના અવકાશ રહે છે 
આ પ્રમાણે થયું છે ? 

દાસ--આ સિહાંતોનો કમે! પુરાવો સંપ્રદાયના સ'સ્કૃત મથોમાંથી 
અતે વેદાદિ ત્રથેના આધારે સપ્રમાણુ રજુ થયે! નથો. તે 
પ્રથમ કહી ગયે! છું. નિવેદન પ્રેભુતેજ કરવાનુ છે એમ પ્રતિ- 
વાદીતા ત્રખુ સાક્ષાએ! જુભાનીમાં કહો ગવા છે. આત્મનિવે- 
દનના મત્રમાં મહારાજને કે ચુસ્તે દેઠાદિ અપ'ગુ કરવાનું 
સુચન પણુ નથી. શ્રી ગેોકુળનાથજની રકા નિઃસદ્ગ્તિ 
ભાષામાં પુનઃ પ્રુનઃ ભગવાન શ્રોકૃષ્ણુનતે અપણુ કરવાને! ઉપદેશ્ન 
આપે છે, “ સિદ્ધાંત રહસ્ય “માં પણુ તેવીજ આતા છે. તેમ 
છતાં કેટલાક સુધારકોની અને ડે. વિલસનની જુબાની ઉપર 
ધણ્‌ા ભાર દઇ હાઈ કોર્ટના જડન્નેગો સિદ્ધાંતા અતે અર્ષણુ 
ઉપર તદ્ન અયેગ્ય ટીરાએ કરી છે. તેમ થવાથી સ'પ્રદાયને 
ગે*ધનિસાફ થયાનું માનીએ છીગે વેદ સહાના કેવા સ્વરુપનુ' 
નિરૂપણુ કરે છે તે વિષે ડૉ. વિલ્સન જેવા સાક્ષરને પ્રશ્નો 
પૂઢ્ઠાયા નથી અતે તેમણે જુબાનીમાં આધાર સાથે રરશું 
કહ્યુ" નથી તેમ છતાં વેદમાં ષદ્લના સ્વરૂપનું અમક પ્રકારનું 
નિસ્પણુ છે એવી પોતાની માહિતોને ઉપયે!ગ જ્ડશ્નેએ કરી 
ટીકાઓ કરી છે, તેતી સાથે ઠરાવમાં એમ પણુ લખે છે ક 
'સિદ્ધાંતા શા છે તેના વિચાર કરવાનું અતે તે ઉપર 
નિર્ણય કર્વાનુ' અમારૂ કામ નથો. 


૧૨૬ 


પ્રથમ વિદિત કરી ગયે છું તે પ્રમાણે જડન્ેતે સ'સ્કૃત ભ્રાષાનુ 
“૨ વ્રજભાષાનુ' જ્ઞાન નહોતું. તેમ રજુ કરનાર બારીસ્ટરે તથા 
સેલલોસોટરોતે નહોતું. સ'પ્રદાયનેો દ્રોહ કરનાર સુધારકોને સસ્કૃત 
ભ્રાષાનું જ્ઞાન નહોતું. તજ ભાષાના ગ્રથાનાો ખરે આશય સમઝો 
શકે તેવું તે ભાષાનું સાન પણ્‌ તેમને નહેતું. સંસ્કૃત ભાષાનો એક 
પષ્ુ સનાતન મ્ર'થ અતે સંપ્રદાયને! તેવો એક પણુ ત્રથ વાંચ્યો 
નહાતા, ડૉ. વિલ્સનનું' કતત્ય તો હિંદુ ધર્મતે વગયોવવાનુંજ 
હતું. તેમણે સ'પ્રરાયના સસ્કૃત ભાષાના ત્ર'થાતો અભ્યાસ કર્યો 
નહોતો. આવા સાક્ષીની જુ“ની ઉપર આધાર રાખી આત્મનિવેદન 
ભશલ્મસ્વરૂપ, પ્રજ્નુના અવતારે, થ્રીકૃષ્યુ સ્વરૂપ, મૂર્તિ પૂ”!્તન, ગોપીઓનું 
સ્વરૂપ અને ગોપી પેમ [વષે કે!ઈડણુ ન્યાયાધોરા અભિપ્રાય ખાંધે 
તો તૈયી દેખીતો ગેગ૪-્સાફ થાય તે દેખીતુંજ છે આવા અભિપ્રાય 
અને તિષ્યુંયની કફિમ્મત હિંદુ આંકે તો કીશ્ચોકન જેવ.જ થઈ નય. 
હવે આ બાબતમાં વિશેષ ચર્ચા કરવાની આપતે આવસ્યકતા 
જણાય છે ? 
સુ2--ર્તઉ. પરતુ ચર્ચા પૂરી કર્યા પડેટ]|ાં મારે કેગસાક પ્રશ્નો 
પૂઠવાના છે. 
દાસ--ખૃચીકયી પૂછા. 
સ્ુઝ--કરસનદાસે લાયળલવાળા લેખમાં લખ્યું છે 8 સંપ્રદાયના 
આચામે શાસ્ત્રોનો તથા સ'પ્રડાયના સિહ્ાંતોતો! હરકોધને ઉપ- 
રશ આપતા નથી. જુબાનીમાં પણુ તે પ્રમાણે કશું છે. તેમણે 
એવે ગલત આક્ષેપ મૂકયો છે કે જો સિહદ્ધાંતા 3ચ્ય હોય 
તા ઉરકોઈની પાસે તે મૂકવામાં શા માટે આંચકો ખાવા 
નઇએ ? આ બાબતમાં ખુલાસાની અપેક્ષા રાખુ છું. 
દાસ--શ્રીમીતાના [સહ્ધાંતા અખુક માગુમોધી ચુત રાખવા જેવા 
તમોને જષ્ય।૭ય છે: આ ગ્રથતી લાખે પ્રતો છપાઈ છે. અનેક 
ભાષામાં તરજુમા થયા છે. તેની ભાખો પ્રતો વેચાઈ છે. 


૨૧૨ 


સુ૦--આ મ્રથના ડાઈ સિહ્ધાંતા ગુપ્ત રાખવા જેવા હેય એમ: 
હું માનતો! નથી. 


દાસ--આપણુ્‌ા જેવીજ ધણુ! ખરાની માન્યતા છેજ અતે હેય. 
પરતુ અજુંનને ઉપદેશ આપતાં પ્રભુએ કહ્યું છે કે મે' જે 
સાન આપ્યું છે તે-“સુણતમત્‌ ” “ જ્ઞાનવિજ્ઞાનસદિતમ્‌ ” “સત્ર 
વિચારાગરણાં, પવિત્રમવ્મુસમમ્‌ ” છે. આ પ્રમાણે કડી અધ્યાય 
૧૮ શ્લોક ૬૬-૬૭ માં આ ઝત્તાન અભકતાદિતે આપવું 
નહિ. અને માર ભકતોનેજ આપવું એવી આત્તા કરી છે, 
સ્વધામમાં પધારેતાં પહેલાં વેદના દોહન ર્‌પ ઉચ્ચ સાન 
પ્રભુએ ઉદ્દવને આપ્યું હતું. ઉપદેશના અ'તે સ્કંધ ૧૧ અપખ્યાય 
૨૯ માં પ્રણુ એવી આજ્તા આપે છે કે, અભક્ત, શઠ, દુર 
ચારી વગેરેને આ સાન આપવું નાંહ. તેવીજ આજ્ઞા શ્રો 
કપલે દેવટ્ઠતીને અને મેજેયી વિદુરતે ઉપદેશના અતે કરી 
છે. ધણા ઉપનિષદોમાં એવીજ આત્તા છે. કકા અતે ખબારા- 
ખડીના જ્ઞાન વિના પહેલી ચોપડી શીખાય નહિ, અક્ષર 
સ્ઞાન વિના જેડાક્ષરનું ત્તાન અપાય નહિ. આંકના જ્ઞાન વિના 
સરવાળા બાદબાકીનું શિક્ષણ અપાય નહિ. લોંકિકશ્રાળાઓમાં 
શિક્ષણુના કમ છે તેવાજ અલોકિક ત્તાન આપનારી શ્વાળાઓ 
માટે છે અને હોવે! ન્નેઇએ. વળી અભકતાદિને સાન આપવું 
એ ખરાબાની જમીનમાં ખી વાવવા જેવું ઇદ, ઉપનિષદ, 
ગીતા, શ્રીભ્નાગવતમાં કરેલી અજ્તાનુસાર સ'પ્રદાયતા આચાર્યા 
પણુ અભકતોને, નિંદકોને, શેને, સપરદાયના સિદ્ધાંતોનું જ્ઞાન 
આપવાતું યોગ્ય માનતા નથી. અધિકારી છે એમ જણાય 
તેમતો ખાસ ધર્મ છે. એ ધર્મના પાલનમાં આચાર્યોની. 
ન્યૂનતા રહે તેટલી ખામી, લવે ખીન્ને કયો પ્રશ્ન પૂઠવાને। છે ? 


સુ૦--ચુરુ પ્રતિ કેવો પૂન્યભાવ રાખવાની ચાસ્્રોમાં આજા છે? 


જજ 


દ્રાસ--વેદ, ઉપનિષદે।,, ગીતા, શ્રીભાગવત વગેરેનો એવે ઉપદેશ 
છે કે જેતો ભાવ દેવ માટે રાખવાને! છે તેવોાજ ગુરુ માટે 
રાખવાનો છે, આચાયની ઉપાસના એ જ્ઞાનનું લક્ષણુ છે. 
ઉહવને ઉપદેશ આપતાં પ્રભુએ કહું છે કે “ ગાસારય માં વિગા- 
નીચાત્‌” આવી આપણા હિદુ ધમની મર્યાદા છે. અમે 
વેષ્યુવા શાસ્રોની આજ્તાતુસાર અમારા આચાર્યા પ્રતિ પૂન્ય 
ભાવ શખીએ છીએ. કામજૃત્તિ રાખા માતા પિતાના કે ગુસ્તા 
દોષો જેવાનું અમારૂ' કામ નથી. કોઈ આચાર્યનું જીવન 
અપવિત્ર છે એવી અમારી તસલ્લી થાય તો તેમતા પ્રતિ 
પૂન્ય ભાવ ન રાખ4 અને એકાંતમાં બેસો યોગ્ય સૂચના 
કરીએ. ખુલ્લી રીતે [નનન્‍્દા કરવાતે બદલે ખાનગી રીતે સૂચના 
કૅર્વાથી ધારેલું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આવા ગુસ્માં પૂન્યભાવ 
રાખવો એવી અમારા વલ્લભાધીશની પણુ આત્તા નથી. 
ગુસ્માં કેવા લક્ષણા જેઈએ તે તેઓમશ્રોએ નિબ'ધમાં કહ્યું છે. 
તેવા લક્ષણુવાળા સપ્રદાયમાં અત્યારે પણુ અનેક આચાર્થ 
છે. તેમનાં દર્શન કરવાતે।, ચરણુ સ્પશ્ કરવાને અતે તેમને 
યથાશક્તિ ભેટ ધરવાનો! અમારે! ધમ સમઝીએ છોએ. એવા 
લક્ષણાવાળા સુ'પ્રદાયમાં કોઈ આચાય નહિ રહે તે વખતે 
બોને ગુરુ શોધવો કે કેમ તેતે! વિચાર કરીશું. વૈષ્યુવોનું 
મસ્તક શ્રોભાગવતનું, શ્રી કૃષ્યુનું, પુદિભક્તિનું, ભક્તિરસનું 
સ્વરૂપ સસમઝનાર સ'પ્રદાયતી પ્રણાલિકા પ્રમાણે ભાવથી 
પ્રભુતી સેવા ફરનાર, સપ્રદાયતા આચાય શ્રોનારાયણુમાંજ 
નમે. અન્યને નહિ. આ સ'પ્રદાયમાં જન્મથીજ આજચાયર* પદ 
પ્રાત થઇ શ્કે છે. પસ'દગીની અપેક્ષા નથી, તેમ છતાં સાડા 
ચારસે। વષ' જેટલા સમયમાં અનેક સાક્ષર અને સેવાપરાયણુ 
આચાર્યા પ્રગટ થયા છે. ન્યાં પસદગીનું ધોરણુ છે ત્યાં 
અતુયાયીઓના મતની અપેઠટ્વા રહે છે. અને તે મેળવવા અનેક 


૧૧૨૪ 


પ્રપપચેો અતે ખટપટ કરેવી પડૅ છે. જેવી દશ્ઞા મ્યુનતીસીપા* 
લીટી અગર લેજીસ્લેટીવ કાઉન્સિલમાં જવાની ઉમેદવારી કર- 
નારાએની હોય છે તેવીજ મત માટે અપેક્ષા રાખનાર ઉમે- 
દૃવારોની ન્નેવામાં આવે છે. પસદગીનું ધોરણુ હોય ત્યાં પણુ 
૪૫૦ વર્ષમાં અમારા સ'પ્રદાયમાં જેવા અતે જેટલા વિદ્દાન 
આચાર્યો યયા છે તેવા અને તેટલા થયા નથી તેમજ તમામનું 
જવન ઉચ્ચ કે આદશરૂપ હોવાનું જાણ્યું કે સાંભળ્યું 
પણુ નથી. 


સઝુબ્--ધણીખરી હવેલીસ્મનો વહીવટ સુધારવાની જરૂરીઆત લાગે 
છે કે નહિ. 


દ્રાસ--લાગે છે. અવ્યવસ્થા કેટલેક અશે અમારા આચાર્યો અને 
દટલેક અ'શે અમે! વૈષ્ગુવા જવાબદાર છીએ. હવેલીમાં દર્શન 
કરતી વખતે કોર્ઈ પણુ ભાર્ધ ખ્હેનને ધક્કા કોશી મારવી એ 
પાપ છે એવા ધણા ખરા વૈષ્ણુવાના વિચાર થાય તો! ઝાપ- 
ટીયા ઉત્સવોના દિવસે પણુ રાખવાની જરૂ૨ ન રહે. ચું 
વૈષ્ગુવને ધર્મ નથી કે ૨૬, બિમાર, નાના બાળકે! અને 
નાની બાળાઓને મદદ આપી દર્શન કરાવવા? એવો ભાવ 
કેટલાં વેષ્ણુવ ભાઈઓ અને બ્હેનોમાં છે ! ઝાપટીયાએ। ખીન્નને 
જાપટા મારી પોતાને સુખથી દર્શ્ન કરાવે તેના બદલામાં 
ઝાપટીયાઓતને દ્રવ્ય અપાય છે. ન્યાં વૈષ્ણુવામાં આવી દુષ્તા 
હોય ત્યાં ઝાપટીયાઓથી કોઈવાર વિપરીત પરિણામ પણુ 
આવે. વેષ્ણુવામાંજ દયા ધર્મ ન સ્કૂરે ત્યાં સુધી ઝાપટીયા 
રાખ્યા વિના ચાલે નહિ. દર્શન કરવા જઈએ તે વખતે 
ધીરજ રાખીએ તો પ્રજુતી ઝાંખી વહેલી અગર મેડી પણુ 
ચવાનીજ. 


૨૬૫ 


ખીન પણુ કેટલાંક કારણો છે. આચાર્યોના ધણાખરા તેક- 
રમાં ખરૂં વેષ્ણુવત્વ નથી. કેટલાક તો એમજ માતે છે કે મહાર્‌- 
%બ9્ીને હાથ જેડી વિનયથી પણુ કોઈ બાબતમાં કશી સચના થઈ 
રકે નહિ. વિવેક બુદ્ધિ અને કર્તવ્ય બાજુ ઉપર રાખી, જે હુકમ 
કહેનારા કેટલાક નેકર જેમ રાઃનને કર્તવ્યહોન કરે છે તેવીજ રીતે 
આવા તેકર્‌ો મહારાજેને કરે છે. આવા કેટલાક નોકરે! અપ્રમાણિક 
પણુ છે. તેમતે રકન આપવામાં આવે તો પ્રામાણિક તેોકરે 
મેળવવામાં મુશ્કેલી જણુ।ય છે. પ્રભુનું તથા મહારાજશ્રોનું દ્રવ્ય ન 
ખપે અને યથાશક્તિ પોતાનું દ્રવ્ય અર્પણુ કરવામાં ધર્મ સમઝનારા 
વેષ્ણુવા મહારાજશ્રીના પગા૨ લઈ કામ ફરવા તૈયાર નથી. એટલે 
તેવાએઓતી ને!ફરીનતો લાભ મળતો નયી. આવી મુસ્કેલીઓને લીધે 
અમારા આચાય કેટલીક વખત એવા ઉદ્ગાર ફાટે છે કે અમારે 
શું સુસલમાન, પાર્સો કે જેતેોને રાખવા ₹ જયાં સુધી વૈષ્ણુવોના 
વિચારમાં ફેરફાર નહિં થાય ત્યાં સુધી સારા માણુસોતા અભાવે 


રેહૈતી અત્યવસ્થા તે! રેણેવાની 0૪. પ્રામાણણિકપણે કામ કરે, જવન 


પાંવેત હેય અને સ'પ્રદાયતી અતેંક પ્રકારે યોગ્ય દિશામાં ઉન્નતિ 
કરવાતે પ્રભ્ત્ત હોય એવા સ'ખ્યાગધ વખ્ણુવો વ્યવસ્થામાં ન્નેડાય 


અને મહારાજબ્રીએ તેમતે બ્યવસ્થા કરવા દે તો] સપ્રદાય ઘણું 
કરી શકે. 
[ આ લેખની નીચે, આ પત્રિકા છપાવી પ્રસિદ્ધ કરનાર શેઠ 


વેણીલાલ વિજભુખણુદાસ સુરતવાળા એવું લખાગુ છે. ધમ'વિજય 
પ્રેસ, પાયધુતી મુબઈ ઢ માં તે લેખ છપાવેલે।. ] 


ખ્રહમસ્વર્‌ૂપ [વિષે શ્રીદ્યાન દ સરસ્વ- 
તીના સિદ્ધાન્તોની સમીજ્ઞા 


શ્રો દયાનંદ સરસ્વતીએ વેદના પ્રમાણો આપી પરભહ્મના 
સ્વરૂપનો નિર્ણય કર્યો છે પણ તે નહિ સ્વીકાર્વાનાં ધણાં સબળ 
કારણુ। છે. 

ર. સ્વામૌએ પોતાના સિદ્ધાંતા જનસમૃહ પાસે મૂડય! તે 
વખતે શ્રૌકૃષ્યુ તથા શ્રૌરામચદજતે ભગવાન્‌ માનનારા તથા 
મૂર્તિ પૂન્નનું પ્રતિપાદન કરનારા સંપ્રદાયોના આચા્ય'શ્રીએના સે'કડે 
ભકતકવિઓના અને ભક્તોના ધણુ! ત્રથથા મોજુદ હતા. રુહ્ધારદેતનાજ 
સસ્કૂતમાં લખેલા તે વખતે આશરે ઠકર ગ્રથેો હતા અને હાલ 
પણુ છે. 


૩. પુરાણોના લેખક, સ'કરદાયોતા આચાર્યો, પ'ડિતે!, ભક્ત 
ભક્ત કવએતે વેદનું ભાન નહેતું: તેએ પાખી અતે સવાથી” હતા. 
તેમણે મૂર્ખ” મનુષ્યોને અંધારાના રૂવામાં નાખ્યા છે. વેદ પ્રતિપાદ્તિ 
પરખષહમના સ્વસ્પના યથાર્થ જ્ઞાનતો પટ્ટો તેમતેજ મળ્યો છે; આવે 
દાવો શ્રી ધ્યાન'દજીએ આગળ ધર્યો છે અતે ન્યાયાસન ઉપર ખેસી 
તેએએ “ સત્યાય ગ્રકાશ' તથા “ ત્રડગ્વેદાદિ ભાષ્ય ભૂમિકા માં ડરાવે। 
આપ્યા છે. 


શુક. “રકાત... -. કનન-ા.નન-.જ-બ ૦૦૦૦ -૦તઝ-----૦--૦- ન્્ૂન્------ક-કન્ઝન- 





_શ્વહરામારાર કભ. .ઝોડમ:2૪ હ... 





કક૩ડાકટ-જ-ઝઅટ-૭તટનાતાકનનનજનક-મ૦ 


% આ લેખ અસલ એક પુસ્તિકાના રૂપમાં પ્રકટ થયા હતે. સવત 
૨૯૮૨માં તેને પુષ્ટિમા્મા'ચ સિદ્ધાંતના દ્વિતીય જ્ઞાગના પ્રકરણુ તકે છપા” 
વવામાં આવ્યે! હતે, 


૧૧૭ 


૪. રજુ કરેલ દાવો! સાખીત કરવા કેટલે! અતે કેવે। પુરાવો 
આપવે જેઈ એ તેતું વાદી દયાન'દજતે ધ્યાનમાં રલ્યાનું જણાતું 
નથી. તેમનાં પુસ્તકો ઉપરથી સહજ જણુર્ધ આવે છે કે વેદમાંથી 
નિરાકાર સહ્મ ખડું કરવું અતે પ્રભુના અવતારો તયા મૂર્તિ પૂજનનું 
ખંડન કરવું એજ નિશાન પ્રથમથી છેવટ સુધી તેમણે રાખ્યું હતું. 
આવું નિશ્ચાન રાખી ષહ્મસ્વરૂપના નિર્ણુય કરનાર ન્યાયાસન ઉપર 
બેસવા લાયક નથી. 


પ, સ્વામીજીએ સૃતિતા અસુક ભાગનેજ પ્રમાણુ તરીકે માનેલ 
છે. તે ભાગને અર્થ કરવામાં પણુ શુષ્ક તર્કતેો તથા યુક્તિતે 
ઉપયોગ કર્યો છે. ક્ાતિના તેજ ભાગના સામા પક્ષનાં મહત્ત્વનાં 


જ 


સખ્યાબધ પ્રમાણો છુપાભ્યાં છે, અને જે પ્રમાણાનો પોતાના 


ગ્રન્થોમાં હવાલે આપ્યો છે તેમાંતા ધણાખરાતે અર્ય બરાબર 
નથી. તેમના સિદ્ધાન્તો વેદને અનુફૂળ નથી, પરસ્પર વિરૂદ્દ છે 


અતે કેટલીક બાબતોમાં કેવળ હસવા લાયક છે. 


૬. બ્રહ્મસૂત્રેને પ્રમાણુ તરીકે માન્યાં છે તેમાં પરષ્રહ્મના 
સ્વરૂપને લગતાં ધણાં સુત્રો! છે; પરન્તુ ભહ્મના સ્વસપતે નિણુ'મ 
કરવામાં તેમાનું એક પણુ સૂત્ર “સત્યાય પ્રકાશ કે “ભાષ્ય ભૂમિકા'માં 
ટાંક્યું નથી. શ્રીમદ્ભગવદ્‌ગીતાના ફકત એક શ્લેોકતે! હવાલે આપી 
ગભરાયા છે અતે ત્યાં એવી દલીલ કરી છે કે ગીતામાં વેદ વિરુદ્ધના 
વિચારે! છે ( સત્યાર્યપ્રકાશ પા. ૧૮૧ ) એટલે હિ'દુ ધર્મના જીવન્ત 
અતે સ્ત'ભરૂપી સર્વમાન્ય ગ્ર'થને દર્િયામાંજ પધરાવ્યા છે. શ્રોમદ્‌ 
ભાગવતમાં ઝેર્‌ છે એવા વિચારો તેમતા મગજમાં ઠંસી ગયાથી તેતો 
સ્પર્શ પણુ કર્ઢ નહિ હેય. સ્વામીજીએ સ્વીકારેલા સિહ્ધાંતા તેમના 
ખીન સિહ્યાંતા સાથે એવા અથડાય છે ક તેમના ખહાતે વેદના ભહા 
તરીકે કાઈ વિચારશીલ માણુસ સ્વીકારી શકે નહિ, 


૨૧૮ 


૭. આર્ય'સમાજસ્ટ-સ્તામીજીએ સત્યનું પ્રતિપાદન કર્યું નથી 
એવા નિશ્રય ઉપર આવવાનાં શ્રાં કારણ છે ? 


૫ 


દાસ--તેમણે અસત્યનું પતિપાદન કર્યું છે અતે હ”્નરેો અધષ્દગ્ધ 
ભોળા હિ'દુઓને વેદના ખરા હિંદુ ધ્મ'થી ચ્યુત કર્યા છે એવું 
માનવાનાં ધણાં સબળ કારણે છે. 

આલ૦--તમે સ્વામીજીના “સત્યાર્થ પ્રકાશ તથા ભાષ્યભૂમિકા'ના ગ્ર થાને 
સારી રીતે અભ્યાસ કયે છે ? 

દ્દાસ--આ બન્ને ગ્રથે। છેલ્લાં સાત વર્ષમાં ચાર વખત લક્ષપૂવ'ક 
વાંચી ગયે! છું. તેમાં દર્શાવેલા વિચાર્‌।નુ પૃથક્રણુ કરી એવું 
ટાંચણુ ક્યું છૈ કૈ કયો વિચાર કરયા પાતે જણાત્યો છે તે 
ટાંચણુ જેઈ થોડી સેકન્ડમાં કહી શકીશ્ર. આ ટાંચગુ આપની 
પાસે ૨જી કરૂ ૭. 

આ૦--આ પ્રમાણે છે તો તમારી સાથે ચર્ચા કરવાનું ઠીક 
પડશે. ધણી વખત સામા પક્ષના ગ્રન્થો વાંચ્યા વિનતા અગર્‌ 
સિદ્ધાન્તો “્ળણ્યા વિના ટીકાએ કરવામાં આવે છે અને 
આક્ષેપો મૂકાય છે. 

દાસ--સ્વામીજગે શુદ્ધાદ્દેતના કેટલા ગ્રન્થો વાંચ્યા હશે ? 

આલ--ચર્ચા થયા બાદ યોગ્ય જણાશે તો આ પ્રશ્નને ઉત્તર આપીશ, 

દાસ--આપે આપના કુડુંબના ધર્મનો ત્યાગ કર્યો તે પહેલાં તે ધમના 
સિહ્ધાન્તાના કેટલા અને કયા કયા ગ્રન્થે! વાંચ્યા હતા ? 

આ૦--વાંચવાનેો અવકાશ મળ્યોજ નહોતો. 

દ્ાસ--કયા વિષયની ચર્ચા પ્રથમ કરવાની આજ્ઞા છે ? 

-પ૦--બલહ્મસ્વર્પતે લગતી. આ વિષયજ 'ખાસ મહત્ત્વને છે. ખીન્નને 
ગોણુ માતું છું. 


૧૨૯ 


દાસ--આપ ગૃપા કરી સ્વસ્થ ચિત્તથી અને ખુલ્લા મનથી દલીલે 
સાંભળી તેનું મતન કરી નિષ્પક્ષપાત ન્યાયાધીશતી સાફકે 
સ્વત'ત્ર નિર્ણય ઉપર આવવા તેયાર છે? 

આ૦--ઘણી ખુશોથી સત્ય જાણુવું અતે તેનુંજ અવલ'બન કરવું 
એતો અમારી સસ્થાનું ખાસ સૂત્ર છે. 

દાસ--આપે મારા ઉપર મેરે અનુગ્રહ કયો છે. 


આલ૦--તમારા ધ્યાનમાં હશે કે શ્વેતા*વતર્‌ સુદ્ધદાંત ૧૧ ઉપનિષદે- 
નેજ સ્વામીજીએ પ્રમાણુ તરીકે માન્યાં છે અને તેમાંથી પ્રમાણે 
આપ્યાં છે. 

દાસ--હા, તે મારા *્યાનમાં છે. ૧૧ ઉપનિષદોમાંથી સ્વામીજીએ 
ટાકેલાં તમામ પ્રમાણાનું જૂદુ' ટાંચણુ મે કયું છે અતે તે 
હાલ તેયાર છે; પરન્તુ ખીન્ન કોઈ ઉપનિષદોને પ્રેમાણુ તરીકે 
નઠિ માનવાનાં થ્ચાં કારણૂ। છે ? 


આવ૦--તે ચર્ચામાં હાલ ઉતરવાની જર્‌2૨ નથી. પ્રથમ તે ઉક્ત 
૧૧ ઉપનિષદોમાંથી બહ્મસ્વરૂપને લગતા કયા પ્રમાણ! ઉપર 
શુદ્ધાદૈતના આચાર્થ તથા પંડિતો આધાર રાખે છે તે ખતાવે।. 
તેમાંના કયા પ્રમાણાતેો! હવાલો પણુ સ્વામીજીએ આપ્યો નથી 
તે કહે. જે પ્રમાણાનેો હવાલે આપ્યો હોય તેનો તરજુમો 


ખેરે કર્યો હોય અગર તે પ્રમાણાના મુદ્દાના શબ્દો બાખત 
કશે। ખુલ્લાસે આપ્યો! ન હોય તો તે બતાવો. 
દ્ાસ--બાહુ સાર્‌. શ્રતિનાં પ્રમાણાનો અર્થ વ્યાકરણના સુપ્રસિદ્ધ 
નિયમ પ્રમ! ડરવામાં આવે તે સ્વીકારવો જેઈએ, કે તાણી- 
તોડી અય કર્યો હોય તે સ્વીકારવો જેઈએ ? 
આ૦--વ્યાકરણુના નિયમો પ્રમાણે સ્વભાવિક અર્થ થાય તેજ સ્વરી- 
કાર્વે। જેઈ એ. 


૧૨૦ 


દાસ--પ્રસ્‍્તુત વિષયતે લગતી કઈ ૩૪ બામતે! નિર્વિવાદ છે અને 
કઇ કઇ વાદવાળી છે તે આપને હરકત ન હેય તો વિદ્તિ કર્‌". 


આ૦--તેમ થાય તો ખહુ સાર્‌". આખો કેસ ડુંકામાં અતે હરકોઈ 
સમઝીં શકે તેવી રકે મૃકો શકાય. ન્યાયતી અદાલતો પણુ 
વાદી પ્રતિવાદી વચ્ચેની નિવિ'તાદ હકીકતો મુકરર કરી વાદ- 
વાળી બાબતોને લગતાજ મૃદ્દા કાઢી તે ઉપર પુરાવે રી 
ઠેરાવ આપે છે. 


દાસ--વેદ જે શહ્માને નિગુ'ણુ ( પ્રટ્ૃતિના ગુણો રહિત ) કહે છે, 
તેજ શહ્મતે સગુણુ ( દિવ્ય ગુણા અને ધમ'વાળુ' ) કહે છે; 
એવો શુદ્ધાદૈતતો સિદ્ધાંત છે અને તેજ સિદ્ધાન્તવાદી સ્વામી- 
જતે માન્ય છે. ( જુએ ભાષ્ય ભૃમિકા પા. ૧૪૭ અતે 
સત્યાર્ય પ્રકાશ પા. ૧૯-૨૦-૧૭૨-૧૯૧.) 

આ૦--ઢા. 

દ્રાસ--માયાશબળ ઇશ્વર, જીવ તથા જગત્તા સ્વરૂપ વિષેતા'માયા- 
વાદ્ના સિહ્ાન્તો સ્વામીજીતે માન્ય નથી અને તેનું તો વિસ્તારથી 
ખ'ડન કર્યું છે. 

આ૩૬--હલા. 

હાસ--ન્ને ભહ્મનું સ્વરૂપ સામે! પક્ષ માને છે તેવું હોવાનું સિદ્ધ થાય 


તો તે બ્રહ્મ સમુણુ છે અતે નિગ્રુણુ નથી એવી દલીલ કરવાને 
આપને અવકાશ નયી. 


અઆ૦--ના. 


દ્રાસ--સહાતેો પ્રાકૃત આકાર નથી એવો સામા પક્ષતે સિદ્ધાન્ત 
હોવાનું આપતે વિદિત હશે. 


ન્પા૦--હા. 


૧૨૬ 


દ્ાસ--આકારના નિષેધનાં કુલ ૭ પ્રમાણ સ્ત્ર્મીજએ વેદમાંથી તથા 
૧૧ ઉપનિષદે।માંથી પોતાના ખે ગ્રન્થોમાં આપ્યાં છે ? 

અપા૦--હા. 

દ્રાસ--સામા પક્લના વર્ષો ઉપર લખાએલા ગ્રન્થે! રજુ કર્‌ છું તે 
જોઇ કૃપા કરી કહે કે તેજ પ્રમાણો અને તે ઉપરાંત બીજ” 
પણુ તેવીજ મતલબનાં તેમાં આપેલાં છે ? 

આવ૦--હા. 

દ્સ--આ પ્રમાણાના આધારે સામા પક્ષે એવી દલીલ કરી છે કે 
થદહ્મને! પ્રારૃત આકાર નથી એટલુંજ તેનાથી સિદ્ધ થાય છે. 

આ૦--હા, તેવી દલીલો! વણે હૈકાણે કરી છે. 

દ્રાસ--ત્યારે હહ્મતે પ્રાફૃત આકાર છે કે નહિ એ વાદ્તો વિષય 
નથી એટલું તો [નઃશક છે ? 

આવ૦--હા. 

હાસ--વાદતો ખાસ વિષય તો એ છે કે સામે! પક્ષ ષહ્મતે 
આન'દાકાર, દિવ્યાકાર, દિબ્ય શરીરવાળુ', દિવ્ય નેત્રાદિકવાળુ' 
માને છે; અને સ્વામોજીતો એવે! સિદ્ધાન્ત છે કે થહ્મ નિરા- 
કાર્‌ છે, તેતો કોઈ ન્નતતો આકાર નથી, તેની સાથે તેમને 
એવે પણુ મત છે કે ભ્રહ્મ ફકત તેજ્નેમય, પ્રકાશમય અને 
જ્યોતિમ'ય છે. 

આ૦--હા, તેજ બાબતમાં ખરે મતભેદ છે, 

'દ્રાસ--તેનનેમય ભહ્મનું તેજ અગર તેતે! પ્રકાશ સૂર્વના જેવે % 
ચ્રમાના જેવો કે અગ્નિના જેવા છે તે બાબતમાં સ્વામીજીએ 
સ્પષ્ટીકરણુ કયું છે ? 

*પા૯૦--ના?* 

'દાસ--ખહા સર્વવ્યાપક ૭તાં હેદયતી ચ્રુફામાં ઉડું ચુપ રહે છે અતે 


દૃર્ર્‌ 


તેનો અધિકારીને જ સાક્ષાત્કાર યાય છે એવે! સિદ્ધાન્ત સ્વા- 
મૌજીને માન્ય છે ? 


*પા૯૦--હા. 


દાસ---અધકારીતે લહમતે। હદયમાં સાક્ષાત્કાર થાય ત્યારે કેવા પ્રકારનાં 
સહ્મનાં દશન સ્વામૌજીના મત પ્રમાણે થાય છે અગર થવાં 
જોઇએ ? 

આલ૦--તેન્નેમયનાં. 

દાસ--સર્વાશ્રક્તિમત્‌ તેજ્નેમમ બહ્મની ઈચ્છા અમુક પ્રકારતુ' રૂપ 
અગર રેપો ધારણુ કરવાની ચાય તો તે ધારણુ કરે છે અગર 
કેરી રકે છે એવો સ્વામીજતે। સિદ્ધાંત છે ? 

પા૦--ના. 


દાસ--તેજેમય હ્ય અધિકારીની પાસે દિભ્ય સ્વરુપે પ્રગટ થઈ તેને 
દેહ દિવ્ય કરી પોતાનાં સ્વરૂપનાં દશન આપે અગર આપી 
રકે એવો સિદ્ધાત્ત સ્વામીજી સ્વીકારે છે ? 


આલ૦--નહિજ, આવા તેમના સિદ્ધાન્તો હોય તો મતભેદતી જગ્ય! 
રહેતીજ નયી. 


દ્રાસ--ખબહુ સાર્‌. કેન ઉપનિષદ કૃપા કરી હાથમાં રાખો, તેમાં કહું 
છે કે-ખરી રીતે ઈન્દ્રાદિક દેવોને વિજય પ્રભુએ કર્મો હતો, 
પણુ પોાતાનાજ સામર્થ્યાંશીજ વિજય થયે છે એવે! તેમને મદ 
થયો તે ઉપરથો પરણહ્ય પરમાત્મા પ્રકટ ચયા “ ત્વાટુવેમૂવ. ” 
તેમતું' દિવ્ય સ્વરુપ જોઈ દેવતાએ ધણા વિસ્મય પામ્યા. 
આવા સ્વરપવાળા કે।ણુ છે ? કાણુ છે? એમ પૂછવા માંડયું 
પણુ મદતે લીધે તેએ અનધિકારી હોવાથો દિવ્ય સ્તસ્પને 
એાળખી શકયા નહિ. પ્રકટ થયેલ પરમાત્માએ પ્રથમ અગ્નિને 
પૂછ્યું કરે તમારામાં શું સામથ્ય છે ?! જવાબમાં તે દેવતાએ 


શરડ 


ઉં ક મે મોટા શહેરે તથા જ'ગલે! થોડીવારમાં ભસ્મ 
કરી દઉ. પ્રભુએ કહ્ુ' કે આ ધાસતુ તણુખલુંજ બાળા તે! 
ખસ છે. અગ્નિ દેવતા તે ખાળી શકયા નહિ. “તજ ૨૨% 
ટ્સ્યુજ. ” પછી પ્રભુએ વાસુદેવને પૂછયું કે તમારામાં શું સામથ્ય' 
છે? તેણે કલયું કે મોઢા મોટા ડુંગરે મારા પ્રચંડ વેગથી 
થોડીવારમાં ઉડાડ દઉં. પ્રભુએ તેને પણુ કચું કે આ બાસતું 
તણુખ્લ્લું ઉડાડે પણુ તે ઉડાડી શકયા નકિ, આ ઝમાણે 
સવ'બ્યાપક છતાં ગર્વભ'જન પ્રભુ સેક દેશમાં પ્રકટ યઈ 
મદાંધ દેવતાએ।તા સામર્થ્યનતે કસોટી ઉપર્‌ મૂકી તેમને ગર્વ 
ગાળી ૬૪ અ તર્ઘાન થઇ ગયા આ પ્રમાણે કૈન ઉપનિષદ 
કહે છે ? 
આ૦--હા. 
દાસ--આ પ્રમાણુંથી શહાનું કેવા પ્રકારનું સ્“સૂપ સિદ્ધ થાય છે ? 
આ૦--સ્વામાંજએ આ પ્રમાણુતો હવાલે! આપી કાંઈક ખુલાસે! 
કયો હરો ને? 
દાસ--હવાલે આપ્યો હોય તે તેની પ્રથમ ખાત્રી કરો. તેમના બને 
ત્રથા અહોં મે!જદ છે અતે તેમણે અહ્મ સ્વરૂપને લગતાં 
આપેલા પ્રમાણાનું જૂદુ' ટાંચષુ પણુ તેયાર છે. 
આલ૦--હવાલે। જ આપ્યો નથી એટલે ખુલ્રાસો તે! કચાંથી હોય ? 


દાસ--સામા પક્ષના આવા મહત્ત્વના પુરાવા છીષાવવાને બદલે તેતો 
હવાલે! આપી વાદી પક્ષે પોતાને કેસ 2જી દરવા ભેઈ તે 
હતો કે નહિ ? 


આવ--તેમ કયું હોત તે! ડીક હતું પણુ કદાચ શર્તચુકયો હવાલે 
આપ્યો નહદિ હેય. 


દાસ--શ*વેતાશવેતર ઉપનિષદમાં કલું છે કે-પરષ્રહ્મ-પુરૂષ એક છે તે 


૧૨૪ 
પોતાની અનેક પ્રકારની શક્તિએ વડે અતેક રૂપોઃને ધારણુ કરે છે? 
આ પ્રમાણુને। સ્વામીજીએ હવાલે! આપી કાંઈ ખુલ્ષાસે। કર્યો છે ? 


“આ ૦--હવાલેો આપ્યો નથો. 

દાસ--તે જ ઉપનિષદમાં કહે છે કે સહ્મ સહમથી સૂક્ષ્મ છે, વિશ્વતું 
સષ્ટ્રા છે. અનેક રૂપવાળુ' છે. આ પ્રમાણુતો પણુ સ્વામીજીએ 
હવાલે આપ્યે છે ? 

આલ--ના. 


દાસ--તેતરીય ઉપનિષદ પરષહ્મના સ્વરૂપ બાબતમાં કહે છે ઝે 
પુરષ ર્સાકાર છે. જીત રસ પ્રાપ્ત કરી આન દી ચાય છે. 
ખરેખર પુસ્ષજ જીવતે આન'દનું દાન કરે છે. આ પ્રમાણ 
ઉપર સામા પક્ષના ગ્ર'થોમાં સ્વરૂપનિર્ણ્ય માટે પાનાં ભયો છે 
અતે વિસ્તારથી દલીલે। કરવામાં આવાં છે તે આપને બતાવું 
છું. સ્વામીજી આ બાબતમાં સું કહુ છે ? 

આ.--આ પ્રમાણુને! ખેમાંથી કેઈ ત્રયમાં હવાલે આપ્યો જ નથી . 


દાસ--કઠે તયા મુંડક ઉપનિષદ્‌ કહે છે કે પર્ભહ્મ પરમાત્મા પ્રવ- 
ચનથી, ખૂુદ્ધથી કે બહુ શ્રવણુથી પ્રામ યતા નથી પથુ જે 
જીવ ઉપર તે કૃપા કરે છે તેતે તે લભ્ય છે, અતે તેને જ 
પોતાના સ્તરૂપનું દાત કરે છે. નાયતાત્તા પ્રવચનેન છગ્ચો ન 
સેષચા ન વદુના શલેન ! ચમેવૈષ 9ળુતે તેન બમ્યલ્તેવ બાત્મા 
જળુતે તું સ્વાત્‌ સ્વામીજીએ આ પ્રમાણ્ને। હવાલે! આપ્યે। છે ? 
આ૦--ના. 


હદ્રાસ--કઠ ઉપનિષદ તેવો સિદ્ધાંત પ્રતિપાદન કરતાં કહે છે કે 
ઘણાને શ્રવણુથી પણુ પ્રેભુ લભ્ય નથી. શ્રવણુ કરતાં છતાં 
પણુ પ્રભુને નણુતા નથી; પ્રભુની કૃપાથો શેક રહિત ચયેલે 
પ્રજુનુ' સ્વરૂપ ન્નણે છે. આ પ્રમાણુ સ્વામીજીએ આપ્યું છે ? 


૨૧૨૫ 
૨અ1૦--નથી આપ્યું. 
દ્રાસ--કઠે ઉપાનિષદ્‌ કહે છે કે “ અંશુઇસાત્રઃ પુસ્પોડન્તરાત્તા શર 
ઝનાનાં છૃર્ચે સન્તિવિછુ: ” આને! શે! અર્થ ગને આશય છે તે 
ખાબતમાં સ્વામીજી કાંઇ ખુલાસે। ડરે છે? 
આ૦--આ પ્રમાણુ આપ્યું જ નથી. 
દાસ--અક્ષર અહ્મમાં ગણિતાન'દ છે અને પરભહ્મમાં અગણિતાન'દ 


છે, એવે ફે।$ સ્વામીજીએ ખેમાંથો કોઇ ગ્ર'થમાં બતાવી આ 
લદ્દયબિ'દૂયો સ્વરષનો નિષ્યુંય કર્યા છે ? 

આ૦--અક્ષર થહમમાં ગણિતાન'દ હોવાનું અગિયાર ઉપનિષદે પૈકી 
કેક્ટમાં કહ્યું છે ? 

દાસ--તેતિરીય ઉપનિષદમાં આન'દમીમાંસા છે તે કૃપા કરી વાંચી. 
ખાત્રો ફરે. 

આ૦--અક્ષર બથહ્મના આન'દતી ગણુત્રી ત્યાં વિસ્તારથી કર્યાતુ” 
જષુ।ય છે. 

દાસ--આ પ્રમાથુ સ્વામીજએ કેઈ ગ્રથમાં આપ્યું છે ? 

આ૦--ના. 

દવાસ--કડઠ વગેરે ઉપનિષદમાં અક્ષર ભહમાતે પરમાત્માનું પદ કહ્યું છે ? 
જુએ! ભાષ્યભૂ।મિકા પા. ૩૩. 

નમ૦--હા. 

દાાસ--કઠ ઉપનિષદ કહે છે ક પરમાત્મા-પુસ્ષ અક્ષર ભ્રહ્મથી પ૨ 
અને તેજ પરાકાછા અતે પરાગતિ છે. “ અવ્યસાત્ુર્ષ: ૫₹ઃ 


પુરા ૫ર વિચત સા વાઇ સા વર પતિ: ” સ્વામીજીએ. 
આ પ્રમાણુ આપ્યું છે ? 


ન્યાલેન્-ના. 


યુ 


શરૃ 

દાસ--સ્વામોજીએ મુંડક ઉપનિષદ્નુ' “ રિવ્યો હ્સૂર્ત: પુર્વ: 2૮ બણૂ- 
રતરત: ૫ર: પ્રમાણુ આપ્યું છે પણુ તેના તરજીમામાં 
ગક્ષરાલ્રત: ૧ર; ” નો અર્ય પણુ આપ્યો નથી અને કશે 

ખુલાસે। ફર્યો. નથો. 

“અપઆ।૦--હા, તે ખરૂ' છે. 

દ્રાસ--કઠ ઉપતિષદ્‌માં કહ્યું છે કે પ્રબુ એક છે, વશી છે, અને 
એક રૂપને બહું પ્રકારે કરે છે. “ ઉજ ૯4 વુધા ય: જસેસિ ” 
આ ગ્રમાણુ ભાષ્યભૂમિકામાં સ્વામીજીએ આપ્યું છે; પણુ 
તેના તરજીમામાં એક રૂપતે બહુ પ્રકારે ઠરે છે. એ મુદ્દાના 
શબ્દ જ છોડી દીધા છે, અતે કશે! ખુલાસો! કર્મો નથી. 


હ. 


આ૦--હા, તે ખરૂં છે. 

દાસ--મુંડક ઉર્ષાતષદ્દમાં કહ્યુ' છે કે ભ્યાકરણુની રીતે આતે! શે। અય' 
કેરો છે $ 

આલ--અજ પ્રભુ ઘષ પ્રકારે જન્મ લે છે અમર પ્રકટ થાય છે, 

દાસ---ભાષ્યભૂઈ'મિકાના પાના ૧૦૭ મે “ કઝાયવિય્યરતે 'નું સ્વામી- 
જએ પ્રમાણ આપ્યું છે. તેના અથ' કરવામાં “ ઝઝાયમાનો 
થરુધા વિગાયતે ” નતો શે અર્થ કર્યો છે? 

આ૦--તેના ( પ્રભુના) સામથ્યથી જ આ સર્જ વિશ્વ અનેક 
પ્રકારે ઉત્પન્ન થાય છે એવો અથ ફર્યો છે. 

દાસ--આ અથને પ્રામાણિક અર્થ ફહી શકે! છે ? 

આ૦--મારા મત પ્રમાણે તો કહી શકાય નહિ. 

દાસ--મુક્તિના સ્વરૂપને! નિર્ણય સ્વામીજીએ ભ્રાષ્યભૂમિકામાં અને 
આપની સમાજના પ'ડિત આર્યસુનિએ ભ્રહ્મસુચરે ઉપરના 
ભ્રાષ્યમાં કર્મ છે ? 

અપા૦--પાનાં કહે તો તે નઈ કહી શકાય, 


દાસ--શાષ્યભૂમિકાનાં પાનાં ૧૫૨ અતે ૧૫૩ જુઓ. ત્યાં છાંદોગ્ય 


૧૨૭ 


ઉપનિષદ્નુ' ” શૈયેન ચ્ક્જુવા મનસતાન્કામાન્પર્યસમતે ” ત્યાંથો 
શરૂ કરી “ યક્ષસાં ચર: ” સુધીનું પ્રમાણુ ટાંક્યું છે, તેને 
અર્થ પણુ આપ્યો છે. ભહ્મમૂત્રનાં સૂત્ર ૪-૪-૧૧, ૪-૪-૧૨ 
ઉપરતુ' આર્ય મુનિતું ભાષ્ય ન્નેવાતુ' છે. 

આ૦--ન્નેયાં. મુક્તિ બે પ્રકારની માતી છે ૧ મુક્ત જીવ સ્રહ્ામાં 
લીન થઈ આનદ અતુભવે છે. (૨) મુક્ત જવ સત્ય સ'ક- 
૯પવાળેપ હોવાથી દિવ્ય શરીર ધારણુ કરવાતે તેને 
સ'કલ્પ હોય તે! તેવો રેહુ ધારણ કરી બ્રહ્મની સમી- 
પમા રહે છે. 

હાસ--મુક્ત જવ દિવ્ય દેહુ ધારણુ કરી ભહ્મની સમોપમાં રહે 
છે તો અહા સર્વવ્યાપક છતાં તેનું કાઈ નિવાસસ્થાન હેવું 
ન્તેઈ એ કે નહિ? પ્રતિવાદી તેવું સ્થાન હોવાનું માને છે. 
વાદીપક્ષ ગું માતે છે ? 

આ૦--ભ્રહાનું નિવાસસ્થાન છે એવો સ્વીકાર કરવામાં આવે તો 
પ્રતિપક્ષ કહે છે તેમ વેકુ& કે ગોલોક હોવાનુ સ્વીકારવું પડે. 

દાસ--શ્રતિતા આધારે જે સ્વીકારવું પડે તે વાદી પક્ષે સ્વીકારવું જ 
પડુરે. છાંદોગ્યનું' પ્રમાણ સ્વામીજીએ આપ્યું છે તે કૃપા કરી 
કરીને વાંચો, 

આર--તે પ્રમાણમાં “ સ આત્મા પ્રગાયતે સમાં વેરૂત પ્રષયે 7 એવા 
શખ્દો છે. 

દાસ--“ેરતન્‌” ને અર્થ ધર છે કે ખીન્ને ? 

આ૦--તેજ અર્ય છે. 


દ્રાસ--મુકત જીવ દિવ્ય શરીરવાળા, અતે તમારા પ્રભુ કે જેતી 
સમીપમાં મુકત જીવોતે રહેવાનું છે છે દિન્ય શરીર વિતાના ! 


આલ--સ્ત્રામીજતા સિદ્ધાંતો પ્રમાણે તો તેવું જ છે. 


૧૨૮ 

દાસ--મૃકત જવો સત્યસ'ક૯પવાળા અને દિવ્ય દેહ ધારણુ કરવાનું: 
સામર્થ્ય ધરાવનારા અને તમારા પ્રભુ સત્યસ'ક૯પ વિનાના 
તથા દિવ્ય દેઠ ધારણુ કરવાના સામર્થ્ય વિનાના. 

અઆ૦--પરિણુામ તો ગેવું આવે. 

હાસ--દિવ્ય શરીરવાળા મુક્ત જીવોને આવા ખહ્મતી સમીપમાં રહો 
શું કરવાનું દે તે કૃપા કરી આપના ગ્રથો જેઈ કહેશે ? 
નિરાકાર બ્રહ્મની પાસે રહો ધૃણુવાનું છે કે તે નિરાકાર અહા 
તરફ દિવ્ય ચક્ષુ રાખી ટગર ટગર નેઈને ખેસી રહેવાનુ 
છે ? તમારા પ્રજુને દિબ્ય ચરણુ નથી અતે લૂલા છે, તેમના 
ચરણુની સેવા તો કરવાની ત રહો. દિવ્ય મુખાર્વિન્દ વિનાના 
મુગા છે, તેથી તમારા પ્રજુ સાથે મુકત જવને વાત કરવાનો 
અવકાશ નથી. 

આ૦--આ પ્રશ્ન ધણા અટપટો છે તેતો જવાબ આર્ય'મુનિના 
ઉકત મ્રનન્‍્થામાંથી મળી આવતો નયી. 

દદાસ--મુક્ત જવ, દિવ્ય દેહવાળા. જેના સમીપમાં તેમને રહેવાનું 
તે પ્રશુ નિરાકાર દિવ્ય દેઠ વિનાના; આ સિદ્ધાંત આપને 
ખુહ્ધિગ્રાહા જણાય છે ? 

આ૦--ઠડાલ તે જણાતો નથી. 

દાસ--શ્રતિ કહે છે કે “ સિસ્યાં સિત્યાનાં »૮ 2૮ ચો વિવ્ધાતિ જામાન્‌ 
( કઠે. ઉ ) આ ગપ્રમાણુ સામા પક્ષના ઘણા ગ્રન્થોમાં આપ્યું 
છે અને તે ઉપ? વિસ્તૃત ટીકાએ। છે તે મ્રન્થા ન્નેઈને કહે. 

આખા૦--હા, તે ખરૂ છે. 

દાસ--તેજ પ્રમાણે સ્વામીજગઞે ભાષ્યભૂમિકાના પાના ૬૧ મે આપેલ 
છે પણુ “ વિદ્ધાતિ જામાન્‌ ” આ મુદ્દાના શખ્દોતે! તરજુમો 
પણુ આપ્યો નથી તો સામા પક્ષના વિચારોનું ખડન તો 
કયાંથોજ હોય ? 


પર્લ 


આ૦--તરજુમેો પણુ આપ્યો નથી. 

દાસ--સતય જ્ઞાનનનન્ત ત્ર » સોડ*ુતે સર્વાન્જાનાન્‌ સદ ત્રહળા વિષ લિતા '' 

 મશ્બાવું તૈતિરીય ઉ. નું પ્રમાણુ છે, સામાપક્ષના ગ્રન્થામાં તે 

આપ્યું છે અને તે ઉપર પણુ લ'ખાણુથી ટીકાએ। છે. 

“્મા6--હા. 

દાસ--તેજ પ્રમાણુ સ્વામીજીએ ભાષ્યભૂમિકામાં આપ્યું છે. (પા. 
દન-૬૨ ) પણુ તેનો પૂરો અતે ખરે અથ આપી કાંધ 
ખુલાસે। કર્યો છે? 

આ૦--ના. 

દાસ--અહ્મ સવવ્યાપક છતાં હદયમાં રહે છે તેયો સવ'ભ્યાપરત્વ 
નણ થાય છે એવી દલીલ સ્વામીજીએ કોઈ ઠેકાણે કરી છે ? 

આ૦--કરી નથી અને કરી શકાય નહિ. 

દાસ--આ પ્રમાણે છે તે! બ્રહમ અમુક સ્થળે પ્રગટ થાય તે! સર્વજ- 
વ્યાપકત્વ નજ ચાય એવે! વાંધો સામા પક્ષના નિર્ણય સામે 
લેવાનો અવકાશ રહે છે ? 

અડ--નથી રહેતે. 


દાસ--તેમ છતાં તેવોજ વાંધો સ્વામીજએ લોધેો છે. ( જુએ 
સત્યા્થ પ્રકાશ પા. ૧૭૨.) 

આ૦--હા. 

દાસ--પ્રભુનું સવ'શાકિતમસ્ત તો સ્વીકારો છે કે નહિ 

આ૦--ઈચ્છાથી પ્રલય કરનારા, પ્રલય વખતે આખા ભ*્રહ્યાંડને 
પોતાના વિષે ધારણુ કરનાર, કલ્પે કલ્પે સુદ્ટિતિ સરજનાર, 
જેના તેજથી સર્યાદિક તપે છે અતે જેના ભયથી વાયુ વગેરે 
પોતપોતાનું કામ કરે છે એવા પ્રભુનું સર્જશકિતમત્ત્વ સ્વીકાર- 
વુંજ જોઈ ખે. સ્વામીજી પણુ ધણુ! સ્યળે પ્રભુતે સવશ્ષકિતમાન 
કણે છે. 


૨૩૦ 


દાસ--સર્વશ્રકિતિમાત છતાં પ્રભુ દિન્ય દેઠ ધારણુ કરી ન શકે 
અગર અમુક સ્થળે પ્રગટ યઈ ન શકે એવો દયાન'દજનો 
સિદ્ધાંત છે કે કેમ ? 

ભ્પાડ--હા, છે. 

દાસ--કૃૂપા કરી સત્યાર્થ પ્રકાશનાં પાનાં ૨૦૩-૨૦૪ ન્નેઈ કહે કે 
સ્વામીજીએ વેદના અહ્મમાં સર્વ શ્રકિતિમત્ત રહેવા દીધુ' છે ? 


આ૦--ખ્રહમમાં અમુક શક્તિએ! હોવી નેઈએ અતે અમુક હોવી 
ન નેઇએ, એવા તરશા તેમણે કર્યા છે. 


દાસ--પ્રભુ સાકાર હોય તો તેમનાં નાક, કાન, આંખ વગેરે 
અવયવે। બનાવનાર બીને કોઈ હોવો ન્નેઈએ, આવી દકષીલ 
સ્વામીજીએ “સત્યાર્થપ્રકારર'ના પાના ૧૬૧ મે કરી છે. શું આ 
દ્લ!લ કેઈ 1દ્દાતને છાજે તેવો માને છે ? 

અઆ૦--પ્રભુતે જગતના કર્તા માનતનારતે આવી દલીલ કરવાતી 
જગ્યા નથી. 


દાસ--એવો કોઈ ધમ છે કે જેમાં પ્રભુનું અસ્તિત્ત્ર મનાતું હોય, 
પ્રભુને જગતના કર્તા અને નિવ'તા મનાતા હેય, તેમ છતાં 
પ્રભુમાં ક્ષમા, દયા કૈ કૃપાનો ધર્મજ નથી એવી રીતે મતાતું 
હેય ? 

અદ૦--એવો કોઈ પર્મ' નનણુવામાં નથો. અતે હોઈ શ્રક્રે નહિ, 
ક્ષમા વિનાના મતૃષ્યને મનુષ્ય કહી શકાય નહિ, પિતાતે પિતા 
કલો શકાય નહિ, રા'ને ર1 કહો શકાય નહિ, તો પછી 
આ ધર્મો વિતાનાતે પ્રજ્ઞુ કેમ કહો શ્ાકાય ( 

દાસ--શું દ્યાતદછી એમ કહેતા નથી કે તેમના વેદના પ્રભુમાં 
ક્ષમા, દયા, કે કૃપાનો ધર્મ નથી ? 

અઆ૦--આ પ્રમાણે કોઈ ગ્રેયમાં લખ્યાતું હાલ સ્મરમુ નમો. 

દાસ--ફપા કરી 'સત્યાર્થ પ્રકાશનું પાનું ૨૮૨ જેઈ કહે, 


૩૫ 


આ૦--વાંચૌને સ્તખ્ધ થયે! હુ. દયાત'દજીએ એવે પ્રશ્ન કર્યો છે કે 

 ઈજીંશ્વર પોતાના ભક્તોનાં પાપ ક્ષમા કરે કે નહિ અતે તેના 
જ જવાબમાં તેએ કહે છે કે નહિ; કેમકે ભે પાપ ક્ષમા કરે 
તો તેમનો ન્યાય નષ્ટ થઈ જય, સર્વ ક્મોનાં ફળ યથાવત્‌ 
આપવાં એ ઈશ્વર્તું' કામ છે. ક્ષમા કરવાતુ' નહિ. 

દાસ--તેજ મ્ેથનું પાતુ' ૨૭૧ મું જુએ અને કહે કે તેવો જ 
વિચાર ત્યાં પણુ બતાવ્યો છે ? 

અ૦--હા, ત્યાં પરમેશર્‌ દયાળુ, અને ન્યાયકારી છે કે નહિ તેવો 
પ્રશ્ન પૂ તેના જવાબમાં કહું છે કે ન્યાય અને દયામાં 
નામ માત્રનો ભેદ છે. એમ કહી ઝેવેો અભિપ્રાય જણાવ્યો 
છે કે રાન્ન તથા સરકારના ન્યાયાધીશોની માકક જીવતાં 
કમાનો હિસાબ રાખી ધારાધોરણુ પ્રમાણે ચુન્હેગારાને શિક્ષા 
કર્વી એ જ પરમેશ્વરનુ' કામ છે. દયા બતાવવાનુ' તેમનુ 
કામ નથી. 

દાસ--જીવ પંશ્રરતો સંબ'ધ સ્વામીજી કેવો માતે છે? (જુઓ 
સત્યાર્થપ્રકાશ પાતું' ૧૮૫). 

આ૦--વ્યાપ્ય વ્યાપકતો સબ'ધ છે; તેમજ સેભ્ય સેવક, આધાર 
આધૈેય, સ્વામી ભત્ય, ર” પ્રજન, પિતા પુત્રાદિકતે.. 

દાસ--ધ્યાનદજીના સિદ્ધાંત પ્રમાણે સેવ્ય, સવામી, રાજ તથા 
પિતામાં ક્ષમાદિકના ધમો હોવા જ ન જેઈ એ. 

યા૦--તેમણે લખ્યું છે તે ઉપરથી તો તેવો સિદ્ધાંત હોવાનુ' 
દેખીવું છે. 

દાસ--ઠીક, એટલે પ્રભુ ક્ષમા, દ્યા અતે કૃપાના ધર્મ વિનાના દવે 
સત્યાર્થપ્રકાશ પાતુ' ૧૮૨, ૧૪૩ નોેઇ કહે કે જીવતે કમી 

 ફ્ુર્વાતા સ'બધમાં સ્વામીજી સ્વતત્ર હોવાતું કહે છે ? 

આલ૦ન--હા તે પ્રમાણે કહે છે. 


૧૩૨ 


દાસ--ત્યારે તેમના પ્રજુ પાસે શું કામ રહયું ? 

આ૦--કર્મોની નાંધ રાખી ફળ આપવાનુ' જ. 

દાસ--આ પ્રમાણે છે તો જવે પ્રભુની સ્તુતિ શા માટે કરવી ? 
ભક્તિ શ્રા માટે કરવી ? શરણાગત શ્રા માટે થવું ? જીવ પ્રભ્નુતે 
એમ કહો શ્રકે કે તમારા જેવા વેરાગીને પ્રસન્ન કરવા માટે 
ગજ ખે ચાર મિનિટ પણુ ધ્યાનાદિકમાં શું કામ કાઢવી ? 
તમારામી પાપડ પષુ ભાંગી શ્રકાય તેવું નથી. ગુન્હો કરીશ 
તો શ્ચિક્ષા તો કરવાના છે।. માફી માગીશ, પશ્ચાત્તાપ કરીશ્ચ, 
શુદ્ધ ભાવથી ૨્રારણે આવીરા તો પણુ માફો આપવાના નથી. 


જ્યાં પ્રભુનુ' આવા પ્રકારનું સ્વરૂપ મતાતું હેય ત્યાં ષ્યાન, 
સ્તુતિ જે ભક્તિ માટે જગ્મા રહે છે ? 


આલ૦--નથો રહેતી. પ્રજુ નિર્દય હોય, ક્ષમા બતાવે નહિ, અતે 
જવ સ્વરત'ત્ર હોય, તે! પછી સેવ્ય સેવક, સ્વામી ભુૃત્ય, પિતા 
પુત્રના સબ'ધતે જાવ રાખવાની રશી જર્‌ર રહી ? 

દાસ--જે સ્વામીજીએ પ્રભુને પ્રથમ કહી ગયા તેવા આલેખ્યા 
તેજ સ્વામીજી વેદના મત્રેના તરજુમામાં વેદના પ્રજુતા સ્વરૂપ 
સ'બ'ધી શું કહે છે. તે તરક લક્ષ ખે'ચુ' છું. હૈ પ્રભુ! અમને 
ખુહદ્ધિ આપો. ફૂપા કરો, હે દયાનિધિ, સદ્ઞુદ્ધિ આપો, 
સહાય કરે, અનુગ્રહ કરે!. પર્મકાર્લિક તમામ પ્રકારતું મેય 
તમારા અતુમ્રહથી પ્રાસ થાએ. આપ મુપાથીજ જીવ માત્રને 
વિધા, વિજ્ઞાન આપો છે. બળ આપનાર પષણુ આપ છો. 
આપની આમશ્રયર્‌પી છાયા મોક્ષતુ' કારણુ છે. અનાશ્રયરૂપી 
અકૃપા જન્મ મરણુરૂપી ચક્રમાં નાખે છે. આપની મૃપાથીજ 
ધર્મ, અથ, કામ, અને મોક્ષ અમે પ્રામ કરીએ. આપ 
પિતાતી માકક પરમકાસ્ણિક છે, દયાળુ છે. આપના કૃપા- 
હટાક્ષથી અમને સારા સ'કલ્પો યાએ. આ બહા કયું? 
અને ક્ષમા, દયા, કૂપા વિનાતું નિર્દય ભ્હ્મા કયું ? ક 


૨૩૩ 


અપ૦--બન્ને સિહ્ધાંતા એવા તો દેખીતી રીતે પરસ્પર વિરુદ્ધ છે 
ખુલાસો આપવાતું અશ્નકય છે, 


હાસ--વેદમાં ખે ઈશ્વર તો નથીજ ? એક વેદનું ખડન કરનારના 
કર્મ પ્રમાણે ન્યાવ આપનારા પ્રભુ અતે ખીન વેદના મૂર્તિ- 
માન ક્ષમા, દયા તથા કૃપાના ૨ગર પ્રશુ દયાન'દજીતે આવા 
પરસ્પર વિરુદ્દ વિચારે ગ્ના માટે જણાવવા પડયા છે, તેનું 
આપ અનુમાન કરી શક છે ? 


“્પા2 --ના. 


દાસ--કેઈ પ્રભુતે પ્રિય કે અપ્રિય નથી, ખહ્મ નિર્દોષ અતે સમ 
છે. પ્રભુમાં ક્ષમા, ધ્યા, રૂપાના ધર્મા છે. એવે સ્વીકાર્‌ કેર્‌- 
વામાં આવે તે! અહમ વિસદ્દ ધર્માશ્રય હોવાનો સ્વીકાર કરવે 
પડૅ, પણુ તેતે સ્વીકાર કરવો પાલવે તેમ નહેતું. વિરુદ્ 
ધર્માશ્રય હેય તે અજ ભગવાન અવતાર લે છે એવું માનતાં 
વિરોધ આવે તેવી દલીલ કરવાની જગ્યા રહે નહિ, અને 
સનાતન ધમ વાળા આંધળા છે એમ કહી શ્રાકાય નહિ. 


અપ૦--ખસહાનાં બીજ' લક્ષણે ખતાવતાં હા વિરુદ્ધ ધર્માશ્રય યુકત 
હોવાનો સ્વીકાર કરવો! પડે તેવું છે ? 

'ાસ--હા, પ્રમાણુકતે તેવા સ્વીકાર કર્યા વિના ચાલે તેવું નથી. 
ના કહે તો કાંતો માયાવાદતો આશ્રય લે અને કાંતો વેદ્ધમ'ને 
તયા વેદના પ્રભુતે તિલાંજલિ આપી જેન, ખુહ્દ કે ક્રીશ્રીયન 
ધર્મના સ્વીકાર કરે. 


આ૦--તેવાં લક્ષણે સ્વામીજીએ સ્વીકાર્યા હોય તે બતાવે. 

દાસ--ભસહ્માને કોઇપણુ પ્રકારતી ઇચ્છા નથી. સુખરૂપ છે. આત્માન 
રામ છે, એ સિદ્ધાંત સ્વામીજતે માન્ય છે. 

આલ--હા. 


૧૩૪ 


દાસ--આત્મારામ છતાં જગત્‌ સૃજવાતી અતે ખહુરૂપે થવાની 
ઘ્ચ્છા થઈ એ પણુ વેદતોજ સિહ્ધાંત છે. “ સોડવાતયલ. 
થછુ સ્યાં ત્રગાયેચેસિ ” ( તૈતિરીય ઉ ) 

આ૦--હા, તેવાજ સિદ્ધાંતનાં સંખ્યાબંધ પ્રમાણા સ્વામીજીએ પણુ 
વેદમાંથી આપ્યાં છે 

દાસ--ઈચ્છા વિનાના ત્ર્ુને ઇચ્છા થાય અતે તે જગત્‌ ગ્ચે એ 
પ્રશુનું કેવા પ્રકારેતું' સ્વરૂપ સિદ્ધ કરે છે ? 

આ૦--ખીન' કઇ તેવાંજ લક્ષણા હોય તે કહો જએ. 

દાસ--ખહ્મ એકો વખતે અણ્‌થી અણુ છે, સૂક્ષમથી સૂદ્મ છે અને 
મોટાથી મેોટુ' છે એવાં પ્રમાણા સ્વામીજીએજ આપ્યાં છે? 
(શ્રાષ્યભભૂમિકા પા. ૪-૮-૯ ૫૯-૯૭) 

૫૦- -ફ૭. 

દાસ--શ્ઞાષ્ય ભૂમિકામાં પા. ૬૧ મે “ માનસ: પ્રશ: વદિઃ ” એવું? 
પ્રમાણુ આપ્યું છે ત્યાં પણુ વિરુદ્દ ધર્મોજ ખતાવ્યા છે ? 

બખા?--હા, તે પ્રમાણુમાં તેવાં લક્ષણ! કલ્ાં છે. 

દાસ--પ્રશુતે આખા વિશ્વના સ્વામી, પિતા, બ'ધુ, નિવેર્‌ સમ- 
દૃષ્દિવાળા કહેવાની સાથે ભકતોના પાલક અને દુષ્ટોના દુશ્મન 
કજ્ના છે કે નહિ? ( ભાષ્ય ભૂમિકા પા, ૫-૯-૭૩-૫૬- 
૧૨૬-૧૨૦-૧૨૨-૧૨૩.) 

અલ૦--હા કલા છે. 

દાસ--પ્રજુ ગતિ કરતા નથી. છતાં મનથી પષ્યુ વધારે વેગ તેમતો 
છે. દૂર્‌ છે તેની સાથે નજીક પણુ છે. અંદર છે બહાર છે. 
ભાવા પ્રકારનું સ્વરૂપ છશ્ાવાસ્યમાં વયુ'વ્યું છે ? ( જુએ।.. 
બનેગષ્જં મનશાગવીયો ” 2૯ 2૮ ) (ભ્રાષ્મષભૂમિક! પા. ૫૭ ) 

2૫૦--દ૬ુા. ર 


૧૩૫ 

દાસ--પ્રશુતે અદશ્ય, અવેઇ. અલભ્ય કહેવાતી સાશે દૃશ્ય, વેધ 
અતે લભ્ય પણુ કલ્રા છે? (જુએ ભાષ્મભૂમિકા પા. ૧૨૬-- 
૧૩૬-૧૪૬.) 

૨૫૬૦--હ. 

હ્રાસ--૧૧ ઉપનિષદોના જ આધારે ભહારૂપતે નિર્ણય કદાચ કરવાને 
હેય તો પણુ ચર્ચાએલ તિવિંવાદ હકીડત લક્ષમાં લેતાં રું 
કોઇ નીષ્પક્ષપાતી ન્યાયાધીશ વાદીના લાભમાં ઠરાવ આપી શકે ? 

“પ૦--ના. 

દાાસ--મ્રો વેદબ્યાસનાં સહાસુત્રોને સ્વામીજઞ પ્રમાષણુ તરીક માન્યાં 
છે અતે તે સૂત્રોમાં ભહ્માસ્વરૂપને લગતાં ધાં સત્રો છે તે 
આપના નણુવામાં છે ? 

આ૦--ઠા. 


દાસ--ભઅ્રહ્મસ્વરૂપને લગતા પોતાના સિદ્ધાંતોની પુષ્દિમાં સ્વામીજીએ 
એક પષ્ુ સુત્ર ખેમાંથી એકકે ગ્ર'થમાં ટાંક્યું છે ? 

આ૦--ગ્રંધા જેણ કહું છું કે એક પણુ ટાંક્યું નથી. ફકત ભાષ્ય- 
ભૂમિકાના પા. ૨૭ મે વેદના સ્વરુપતે લમતાં ખે સત્રો 
થૉકયાં છે. 

દાસ--શગવદ્‌ગીતાને આપતી સ'સ્થાના પ'ડિતોા પ્રમાણુ પ્રય તરીકે 
માતે છે કે નહિ? 

આ૦--હા, અમારી સ'સ્થાના પંડિત આયમુનિએ ગીતા ઉપર ટીકા 
લખી છે. તેની પ્રસ્તાવનામાં તેએ સપણ રીતે કખુલ કરે છેકે 
ગીતામાં એક પણુ વિચાર વેદ વિરહના નથી. ૧૧મા અધ્યા- 
યના ફકત એક શ્લોકતે પ્રક્ષિત માનેલ છે. 

દાસ--ગીતાના આશરે ૧૭૫ *લેકેમાં શ્રીકૃષ્યુ એવો ઉપદેશ કરે 
છે કે દુ' પરમાત્મા ભગવાન્‌ છુ. 

આન્--સ'“ખ્યાબધ *લેકેોમા તેવો ઉપદેશ કર્યો છે. 


૧૩૬ 


દાસ--“ અગઝોપિ રશવ્યયાત્મા મૂતાનાનોશ્રરાષપિ ન્‌ ” આ શ્લોકનો 
સ્વામીજીએ ખેમાંથી એકકે મ્રથમાં હવાલે! પમુ આપ્યો! નથી ? 

આ૦--હા, તે ખર્‌ૃ' છે. 

દાશ--ગીતાના શ્રીકૃષ્ણુ વાકયનાં ૬૦૦ શલેકોમાંથી ફકત “ ચટ 
ચયા દિ ષર્મેશ્ચ ” આ એક શ્વોકતો જ સ્વામોજએ હવાલે 
આપ્યો! છે અતે ત્યાં એવી દલીલ કરી છે ક શ્રીકૃષ્ણુ કહે છે 
તે વાત વેદ વિસૂદ્દ હે!વાથી પ્રમાણુ નથી. ( સત્યાર્થ'પ્રકાશ 
પા. ૧૮૧). 

અ૦--હા, તે ખરૂ' છે. 


દાસ--ગીતાતે! ૧૧ મે! અધ્યાય પ્રક્તિસ હેોવાનુ' સ્વામોજીએ કોઈ 
સ્થળે કહું નથી. અને આય'મુનિ પણુ ગીતાની ટીકામાં તે 
મ્રમાણે કહેતા નથી. 

અ૦--તે પ્રમાણે કહેલ નથી. 

દાસ--આ અધ્યાયમાં જે સ્તરૂપનાં દર્શન મ્રોકૃષ્શે આપ્યાનું લખ્યું 
છે, તે સ્વરૂપનાં ૬શન આપ્યાની વાત આય'મુનિ ખરી માને 
છે કે નહિ? 

-૫૦--ખરી માને છે. 

હાસ--તેમ હતાં તેએ એમ કહે છે કે શ્રોકૃષ્ણુ ભગવાન્‌ ન હોય 
અને તેવા અભિપ્રાયની પુદ્દિમાં મુખ્ય દલીલ એટલી જ કરવામાં 
આવે છે ક અજ ભગવાન અવતાર લે એવું માનવામાં 
વિરોધ આવે. 

અઆ૦--દહા, તેવી દલીલ ગીતાતી ટીકામાં ધણે ઠેકાણુ કરી છે. 

દાસ--“ મગોડાષિ સલ્વ્યયાભા...” અજ છતાં જન્મો લઉ' છુ'. આ 
શ્લોકતો આર્યમુનિજ શે ખુલાસો કરે છે, 

અખાલ--પ્રજુ વિસ્દ્ઠ ધર્માશ્રય છે એવો સ્વીકાર નહિ કરતાં તેએ લખે 
છે કે અગર ને અન્ય જીવાતી માર્‌ક સુક્ત જીવતે જન્મ 


૧ર 


મર્‌ણુ નથી તો પણુ મૃક્ત જીવ પોતાના સ્વભાવનો 
આશ્રય કરી પોતાના જ્ઞાનની જન્મે છે. પર'તુ તેમને॥ 
જન્મ સસારના ઉદ્દાર માટે છે. અહાતી જીવોના જન્મ 
જેવા નથી. 


'ાસ--બહુ સાર્‌ વેદતે પ્રમાણુ તરીકે માનનારા આર્ય મુનિજના 
સિદ્ધાંત પ્રમાણે અમાર શ્રોરૃષ્ણુ ભગવાત «તોના તીોર્ચેકર 
જેવા ઠર્યા. 

આલ૦--વસ્તુતઃ તેવી સ્થિતિ પ્રાસ થાય છે. 

'દાસ--આટલી ચર્ચા ઉપરથી આપતા સિદ્ધાંતનું ખર્‌' સ્વરૂપ આપના 
મગજમાં ઉતયું' હરે. 

'અા૦--હા, કૃષ્ણુ પ્રાકૃત મતુષ્ય નથી, પ્રાકૃત મનુષ્યોમાં મેટ નર 
નથી પણુ મુક્ત જવ છે. મ્ઠુકત જીવ દિવ્ય દેહ ધારણુ કદી 
ુ્રહાતી સમીપમાં રહે છે, સ્વેચ્છાથી જગતનુ કલ્યાણુ કરવા 
જન્મ લે છે. મુક્ત જીવતો દિત્ય દેઠ હે।ય. પ્રજુતો નહિ. મુક્ત 
જવ સ્વેચ્છાથી જગતમાં આવે. પ્રજ્નુ તેવું ન કરે. 


'દાસ--શ્રી કૃષ્ણને ભગવાન્‌ નહિ માનતાં તીયં'કર જેવા માનવા માટે 
અમારે ઉપનિષદ્દોનાં સખ્યાબ'ધ પ્રમાણે! લદ્યય જ ન લેવાં, 
લક્ષ્યમાં લેવાનાં થોડાં ધણાં પ્રમાણના ખેરે! અતે મનસ્વી 
અર્થ કરી તેનું ખૂન કરવું, સઊમૃત્રોને તિલાંજલિ આપવી અતે 
ગીતા જેવા ગ્ર'થના સિદ્ધાંતોને દરિયામાં પધરાવવા; પુરાણોના 
લેખકને તથા સ'પ્રદાયેના આચાર્યો પિતા મીરાંબાઈ જેવા 
ભક્ત કવિએ અતે ભક્તોને પાખ'ડી માતી લેવાં. આવા અધે।૨ 
પાપ કરી હિન્દુઓના ખર્‌ા વેદના ધર્મથી ભ્રદ ચઈએ ત્યારે 
વેદના ધમ' અમે પાળોએ છીએ એવું આપતી સસ્થાના 
પ'ડિતોનું સર્ટીરરીકેટ અમને મળે. હવે વેદમાં શ્રી કૃષ્ણુતી 
અગઝ્ુક લીલાઓનું વ્ણુન છે, તે પ્રમાણે તરફ આપતું લક્યુ 


૧૩૮ 


ખએે'ચુ' છુ. આ પ્રમાણેનો સામે પક્ષ રે! અર્થ કરે છે તે 
પણુ જૂના મન્થોમાંથી વિદિત કરૂ' છું. આમાંતુ' એક પણુ. 
પ્રમાયુ સ્વામીજીએ પોતાના ગ્રન્થામાં આપ્યું છે ? 

આવ૦--ના. 

દાસ--હવે આપને સવિનય પૃછુ' હુ' કે ૧૧ ઉપનિષદોના આધારે 
જે ચર્ચા કરવામાં આવી છે, તે ઉપરથી આપને શૈ અભિપ્રાય 
બધાયે છે તે નિખાલસ રીતે કહે. 

આ૦--ન્યાયાસન ઉપર ખેસનાર દરકેઈ માણુસે કઞુલ કરવું જ 
જોઇએ કે સ્તામીજએ પોતાનો કેસ પ્રમાણિકપણે રજુ કર્યો 
નથી. ઉપનિષદ્દો તેમણે વાંચ્યા ન હેય એમ તો ન જ ખને. 
સામાપક્ષના સેકડો વર્ષોમાં થઇ ગયેલા પ્રુરાણાના લેખક કે 
લેખકો, આચાર્યો, પ'ડિતો ભકતો વગેરે નિરક્ષર, પાખડી અને: 
સ્વાર્યો હતા, એવા ગ'ભીર આરોપ મૂકનાર વાદીની ખાસ: 
ફરજ હંતી કે તે પક્ષના ઉક્ત ૧૧ ઉપનિષદનાં તે! મહત્વનાં 
પ્રમાણા લક્ષમાં લઈ તેનો પોતાના ગ્રથામાં હવાલે આપી 
તયા તેતે। પ્રમાણિકંપણે અર્થ કરી ખુલાસા કરવા નેઇએ તેઃ 
પ્રમાશે તેમણું કયું' નથી, એ તો દેખૌતું છે. વળી તેમના: 
સિદ્ધાન્તો ૫૨૨૫૨ વિરૂદ્ધ છે. 

હ્રાસ--હવે આપની શી આગા છે ? 

અઆ૦--શું તમે એમ કહેવા માગો છે કે વેદ, ગીતા, તથા બહા" 
સત્રોમાં પરણહાનું ર્વરૂપ જેવું પ્રતિપાદન ડયું' છે. તેવું જ' 
શ્રીમદ ભાગવતમાં પણુ પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યુ છે અને 
સ્વરૂપને લગતા તેમાં દર્શાવેલા વિચારો વેદનાતુકૂલ જ છે. 

દાસ--હા, શ્રૌમદ્ભાગવતમાં ઉપદેરા લેનારા જ્ાસુએને ઉપદેરાઃ 
આપનારાઓને અનેક પ્રશ્નો પૂછ્યા છે, તેમાંના કેટલાક ભ્રહ્ા. 
સ્વરૂપને લગતા છે. આ ગ્રન્થમાં ૧૮૦૦૦ શ્લેક્રે છે તેમાં. 
આહાર ૧૫૦૦ શલેકેમાં બહાનાં લક્ષણા ધર્મો, ગુણા તયાઃ 


૧૩૯ 


તેના સ્વરૂપનું વણુ્‌'ન છે. આખા મ્રન્થમાં ૩૬ સ્તુતિએ। 
નાની મોટી છે. તેમાં પણુ ભહ્મ સ્વરૂપનું વર્ણુત છે અતે 
સ્તુતિ કરતારાએગએ પોતપોતાના અધિકાર પ્રમાણે પ્રભુ પાસે 
વરે। માગ્યા છે. સ્વરૂપતે લગતા તમામ શ્જ્ઞેક્રામાં બતાવેલ : 
વિચારોનું પૃથકૂરણુ કરી ઉપનિષદો વગેરે મ્રથમાં બતાવેલ 
વિચારો સાથે સરખાવણી કરતાં મારો એવે! નિશ્ચય થયે છે 
% ભાગવતમાં થહ્ઠા સ્વરૂપને લમતે! એક પણુ સિદ્ધાન્ત અગર 
વિચાર વેદ વિસ્દ્દ નથી. પૃથકૂરણું કરવામાં અને સરખામણી . 
કરવામાં બરણી ધીરજતી અને મફશેતતની જરૂર છે, પણુ 
શાસ્રકારેને ન્યાય આપવો હોય અતે સત્ય જણી સત્યનુ“ 
અવલ્ષ'બન કે પ્રતિપાદન કરવું હોય તે! ધીરજ રાખી મહેનત 
લેવાતી દરેક ધર્માભિમાની હિન્દુની પવિત્ર ફરજ રહેલી છે. . 
ભહ્મ સ્વરૂપતે લગતુ કક્ાવાર્‌ ટાંચણુ ઉપનિષદો, ગીતા, 
સત્રો અને ભાગવતમાંયી મે' કર્યું છે તે આપતી પાસે રજુ 
કરૂં છુ, આ ટઢાંચણુ જોવાથી આપતે સહજ જણાશે કે 
ઉપનિષદોમાં ભરહ્મ સ્વરુપ વિષે જેવા વિચારે જણાવ્યા છે : 
તેવાજ ભાગવતમાં જણાવેલા છે. 

અઆ૦--તમે કહો છે તે ખરૂં જાય છે. 

દ્રાસ--હવે આજ્ઞા હોય તો ચર્યા બ'ધ કરીએ. આપને આપેલા શ્રમ 
માટે ક્ષમા માગુ' છું, આપ જેવા સમાજના અનુયાયી સાક્ષરે 
સામા પક્ષના વિચારો આપતી સમક્ષ રજુ કરવા મતે તક” 
ખાપી અને ખુલ્લા મનથી તુલના કરી તેના માટે ઉપકાર . 
માનું છુ. આપ કુટુંબના ષમ'નો ત્યાગ કરી સમાજમાં શા. 
શ્રા માટે જેડાયા તે હરકત ન હોય તો કૃપા કરી કહો. 

અ૦--મારા પિતાશ્રી વગેરેને ધર્મના સિદ્ધાન્તાનું સાન નહોતું. 
કટલીક વખત મે' તેમતે પ્રશ્નો પૂછ્યા પણુ મારી શા'કાનું: 
સમાધાન કરી શકયા નહિ. અને -અ'ધ શ્રધ્ધા રાખવી એવે! - 


૧૪૬૦ 


 ઉષપદેશ કરતા. માર્‌ વય વીશ વર્ષનું હતું. નિશ્ચાળમાં તયા 
'માલેજમાં કેટલાક અતુયા્યીએ હતા, તેમના પ્રસંગમાં આત્યાથી 
મારે વિચાર સમાજમાં દાખલ થવાને! થયે।. 

“દાસ--સમાજમાં દાખલ ચયા તે વખતે ઉપનિષદેતો તથા દ૬યા- 

ન'દજના ખે ગ્રન્થાતે! અભ્યાસ કર્યો હને. 

'આ૦--ના. ખે મન્થોનાં દર્શન કરેલાં. 

'ફ્રોસ--સમાજમાં દાખલ ચયા તે વખતે કુટુંબના ધર્મના ગ્રન્થ 

વાંચો, સિહ્ધાંતાતી તુલના કર્‌ સ્વત'ત્ર નિર્ણય ઉપર આથવાનું 

ઉચિત ધારેલું ? 

“નપા૦--ના. 

દાસ--ત્યારે કુટુ'મના ધર્મના ગ્રન્થેમાં અતે તે ધર્મના આચાર્યનાં 
વાકયોમાં શ્રદ્ધા રાખવાતે બદલે દ૬યાન'દજીમાં અ'ધશ્રહ્ધા 
રાખી ? 

-આ૦--ના. 

દ્રાસ--હાલ ખબીન્ન “કાઈ વિષયની ચર્ચા કરવા ધચ્છા છે ? 

ગપા૦--હઠાલ તો તથી, પણુ ફરીથી અનુરૂળ પ્રસગે આપણે ભેગા 
થઈશું ત્યારે ચર્ચા કરીશું. 

'દ્રાસ--આ ચર્ચામાં આપતે માડુ' લાગે તેવા શબ્દો મારાથી વપરાયા 

“હેય તો કૃપા કરી ક્ષમા કરશે. સત્ય ન્નણુવું અને તેતું જ 

અવલ'બન કરવું એ મારે અતે આપને ઉદ્દેશ છે. 

-આન૦--માદુ' લાગવાનો સવાલ જ નથી બન્ને પક્ષતે! પુરાવો તમે 

દલીલો સાથે મૃકયે! તેૈયી હું ધણા રાજી થયે ષ૭ુ'. આપણે 

“તદા પડ્ડોએ તે પહેલાં હુ' જાણુવા માગુ છું કે તમે મહારાન્ન 

લાઈબલ કેસને સારી રીતે અભ્યાસ કર્યા. છે ? 

 દ્રાસ--આપના ગ્રથે।નું મનન કરી ટાંચણુ તેયાર કયુ છે. તેવી રીતે 

લાઇંમલ કેસનો પણુ અભ્યાસ ફરી ટાંચણુ કરી રાખ્યું છે. 

આપના પુસ્તકો અતે લાઈબલ કેસ વાંચ્યા પછી પુષ્ટિ ભ્રક્તિ 


૧૪૧ 


સ'પ્રદાયના સિદ્ધાન્તો માટેતો મારે ઉ'ચો અશિપ્રાય ધણો ૬: 
થયો છે. આ કેસતી સમીક્ષા યથામતિ અને યથાશ્ઞકિત તૃતીય 
ભ્રાગમાં કરવાને! છું. 
સ્મા૦--તમારા સંપ્રદાયના મ્રન્થોમાં સદાચાર નીતિ તથા પ્રભુતી 
સેવા બાખતમાં કેવા વિચારો જણાવ્યા છે તે તમને હરકત 
ના હોય તે! હાલ જણુવા ઇન્તેજર્‌ છું. 
હાસ--તૃતીય જ્ઞાગમાં દરેક મુખ્ય સિદ્ધાન્તનું નૂદા જૂદા પ્રકરણુમાં 
વિસ્તારથી વિવેચન કરવાનું છે. તે ભાગ પ્રસિદ્ધ થયેથી આપને 
એક પ્રેત નમ્ર ભેટ તરીકે મોકલીશ. એટલે અવકાશે કૃપા: 
કરી વાંચી જશે. 
ખાન્--આ દેઠ ક્ષણુભગમુર છે. માટે હાલજ મુખ્ય સિદ્ધાન્તા કહો. 
તો સારૂ. 
દ્દાસ--આમની આડા માથે ચડાવું છું. સદાચાર અતે પ્રજુતી સેવા 
ખાબતમાં નીચેતી મુખ્ય આજ્ઞાએ અમારા આચા્ષષત્રીઓએ 
કરેલી છે. તે પાળવાનો દરેક વેષ્યુવતો ધર્મ છે. પરન્તુ. 
શૈચનીય એ છે કે ધણીખરી આજ્ઞાઓનતે મારા જેવા ધણુ! 
ખરા વષ્ણુવે ભગ કરે છે. તેમાં ૭તાં વૈષ્ણુવ હોવાતો દાવો 
માખોએ છીએ. 
૧ જે સ પોતાના પતિને સર્વસ્વ અર્પણુ કરી અને પતિમાં શુદ્ધ 
તથા અવિચ્ઠિન્ન પ્રેમ રખે તેને જ પતિવ્રતા કહી શકાય. 
૨ આએ પર પુસ્ષ સાથે ગમન કરવાના દુષ્ટ વિચારનું સેવન પણુ” 
કરવું નહિ. તેવી જ રીતે પુરષે પણુ પર સ્રી ગમન કરવાના 
દુષણ વિચારતે જગ્યા આપવી નહિ ન્નેઈ એ. 
8 સન તયા ઇંદ્રિયો વશ રાખવી. તેતે વશ થવાથી પ્રજુતે। આવેશ્ચ 
કદી થાય નહિ. 
૪ મન, બુદ્ધિ તથા ઇદ્થોનેો પ્રભુતી સેવામાં વિનિયોગ કરવે।. 
પ કમલ જળતે સ્પર્શ થવા દેતું નથી તેવી રીતે લૌકિકમાં અના*- 


૧૧ 


૧૨ 


વઢ 


મ] 


ધ 


૧૫. 


૧૬ 


*ર નહ 


૬૪ 


સકત રહી ગૃહસ્યાશ્રમ ભોગવવાની સાથે પ્રશુમાં ચિત્ત રાખવું 
અને ભાગવત ધર્મોનું સેવન કરવું. 

ઓ વિષય સુખ ભે]ગવવા માટે નથો, પણુ ભગવદીય પુત્ર 
ઉત્પન્ન કરવા માટે છે. ગૃહસ્થાશ્રમમાં પણુ ભ્રહ્માચર્ય પાળવાનું 
છે. આને પ્રભુની સેવામાં નેડવી. જે તે વિમુખ હોય અને 
તમને પ્રજ્નુની સેવામાં પ્રતિખધ ક*તી હેય તે! તેતો ત્યાગ કરી 
અ'તઃકરષુ દૂષિત ન ચાય તેવા કેઈ પવિત્ર મ'દિરમાં રલ 
પ્રશુવો સેવા કરવી. 
સદાચાર-નીતિથી દ્રવ્ય પેદા કરવું, આવા દ્રવ્યતે જ દેવી કહી 
શકાય. પાપથી પેદા કરેલું દ્રવ્ય આસુરી છે. પ્રજુતે અપષણુ 
કરેલું દ્ર્ય દેવી હેય તો જ તેનો તે અ'ગીકાર કરે છે. 

કોધ ચાંડાલનુ' સ્વરૂપ છે. તેતો ત્યાગ કરવે।. પ્રભુની સેવા 
કરતાં કોધ આવી જાય તો સચેલ સતાન કરી ચરણામૃત લેવું. 
લોભ તથા તૃષ્યાના ત્યાગ કરવો! અતે વેર્‌ાગ્ય તથા સતોષનું 
સેવન કરવું. 

વેષ્ણુવાએ સાદુ' અતે પવિત્ર જીવન ગાળવું. કરજ કદી કરવું 
નહિ, કરીએ તો આત્મહત્યા કરવા બરાબર છે. 

સદા પ્રસન્ન રહેવું. મભુતેો દઢ આશ્રય રાખી ચિન્તા કરવી 
નકિ. ઉદ્દેગ કરે તે! માનસી સેવા કદી સિદ્ધ થાય નહિ. 
કાવિક, વાચિક, માનસિક [હસા કરવી નહિ. 

પ્રાણીમાત્ર ઉપર દયા રાખવી, 

ક્ષમા ૨1ખવી, કોઈ ને દ્રોહ કરવે। નહિ, 

પ્રશુતે ગૃહાદિક સર્વસ્વ અર્પદુ કરનારે મૃત્યુતા ભય રાખવે 
નહિ. ષૃત્યુતે ધેય'થી ભેટવું એજ ખરા પુસ્ષાર્થનું ફૂલ છે. 
અકિચનત્વ, તયા દીતતાનું સેવન કરવું. પ્રજુ તેથી જ 
પ્રસન્ન થાય છે. 


અસય ખોલવું નહિ, અસત્ય ખોલવું તે મોટામાં મોડું પાપ છે. 


૧૮ 


૧૯ 


ન્જ્૦ 


ર્‌ 


૨૨ 
ર૩ 


૨૪ 


૨૫ 


રદ 


નજક 


૧૪૩ 


સેવા-ભાવ ગોપ્ય છે. તેતો કદી ડેળ કરવો નહિ. પાખ'હી 
થવું નહિ. 

આંતર શોૌચની જરૂર છે તેમ ખાદ્મ શેચ પણુ આવશ્યક છે. 
સસ્પશ્ય'ને। સ્પશ્ચ' થઈ જય તો સ્નાન કરવું. 

સત્સગ કેરવે!, પર'તુ વેષ્યુવનાં લક્ષયુ હેય તેતેોજ સ'ગ 
કર્વોા, તેવા વેષ્ણુવ ના મળે તો શ્રોમદ્ભાગવત. ગીતા, 
તથા સાંપ્રદાયિક મ્રથનેો સગ રાખવે. પાખ'ડી વેષ્યુવાને 
૧% નાસ્તિકોનો સગ કરવાથી પ્રજુથી વિમુખ થવાય છે. 
પ્રશુતે શાવ સાથે મુખ્ય સબ'ધ છે, દેઠ સાથે નહિ. આત્મ- 


, નિવેદનથી જીવને ભાવ સ'બ'ધ યાય છે, અને પ્રભુતી સેવા 


કરવાનો અધિકાર પ્રાત થાય છે. આત્મનિવેદન લીધા પછી 
સેવાપરાયણુ રહેવું જોઈ એ. 

ગાય વ્રજભક્તનું સ્વરૂપ છે. ગામ્રાસ કાહયા બાદ ભોજન કરવું. 
પ્રભુને ધરેલ પ્રસાદ ભોગખુદ્ધિથી લેવો! નહિ. પ્રસાદનું સ્વરુપ 
સમજને લેવામાં આવે તોજ તે લેવાથી શુદ્ધ ભ્રાવતું પોષણુ 
થાય છે. 

મોક્ષ કે પ્રતિષ્ઠાદિક માટે પ્રભુતી સેવા કરવાની નથી, પગુ સેવા 
માટે કરવાની છે. આવી સેતાભકિતતેજ નિષ્કામ કહો શકાય. 
તનુ'ન અને વિત્તક્ન સેવા કરવી, અતે તે તિરુદ્દ ચિત્તથી 
માનસિક સેવા સિદ્ધ કરવામાં તે સાધતે। છે. 

પગાર (મહેનતાણું) ની ખાતર પ્રેમ વિનતા સેવા કરવી એ તો 
જવળ વેઠ કાહવા જેવું છે, તેવો જ રીતે પ્રેમ વિનતા ફક્ત 
પગારતું નિશ્ચાન રાખો કીર્તન કરવાં નહિ. 

યત્ત કરાવવાની ફૂ ઠરાવી યજ્ઞ કરાવવાથી તેતો વિક્રય ચાય છે 
અને દોષ લાગે છે. તેવી જ રીતે શ્રોમદ્ભ્નાગવતને પાઠે અમર 
તેતી સપ્તાહની ફી ઠૅરાવવાથી વિકય થાય છે. ગમે તેવું દુઃખ 
આવી પડે તો પણુ આવે વિક્રષ કરવે। નહિ. 


૨૮ 


૨૯ 


૨૧ 


હરે 


હટ 


કૈ" 


૧૪૪ 
સાંપ્રદાયિક મ'ત્રેના જપ કર્યા કરવે।. ઢેરનાં શ્રીંગડા ઉપર 
રાઇનો દાણા જેટલે વખત રહે તેટલો વખત પષુ પ્રભુનું 
વિસ્મરણુ ચાય તે! આસુરાવેશ્ આવે. 
મૃતિ'માં સાક્ષાત્‌ પ્રજુની શાવના કરવી. માનસો સેવા સિદ્ધ 
ચાય તેને માટે પ્રપચના વિસ્મરણુતી જરૂર છે. ભાવ મુખ્ય 
સાધન છે. ખજાના રૂપ છે. તેતું રક્ષણુ કરવું. પ્રભુ પ્રમેય છે, 
કુષ્ણુ સેવા પ્રમાણુ છે; ફલ સેવાજ છે; ભાવ અગ્નિરૂપ છે; 
તેથી અહતા મમતાત્મક સ'સાર ન૪ે થાય છે. પ્રજ્ુનાં દર્શન 
મારે આરતિ રાખવી. તાપ જ્ાવથીજ 'દૈન્ય વધે છે. દેન્યથીજ 
પ્રભુ પ્રસન્ન ચાય છે અને ૬૨ન આપે છે. 
પ્રભુના ગ્રુણા તયા ચરિત્રોતું શ્રવસુ, કીત'ન, સ્મરણુ, ખ્યાન 
કરવું. 
દેહ ચાંડાલને હાય પણુ કર્મ દુષ્ટ ન હોય તો તેનું અન્ન ખાવાથી 
દોષ લાખતે! નથી. દેઠ ભલે ગમે તેવો ઉત્તમ હોય પણુ કર્મ 
દુષ્ઠ હોય તો તેનું અન્ન ખાવાથી દોષ લાગે છે. 
પ્રજુતો અનુમ્રહં થાય તોજ જવના તમામ પુરષાર્ય સફલ ચાય 
છે એવે! ૬૯ નિશ્ચય ૨ા1ખવે।. શુદ્ધ પુ્િકિતિ, ભક્તિતુ' શ્ચિખર્‌ 
પ્રબુતી ફપાથીજ પ્રાતત થાય છે. 
શરીર સ્વચ્છ રાખવું, સ્વચ્ઠ વસ્રો પહેરવાં, મ'દિરિ સ્વચ્છ 
રાખવું, પ્રભુનાં વસત્રાદિક સ્વચ્છ રાખવાં. 
ભાડુતી માણુસે। પાસે શ્રી ઠાકોરજીની સેવા નહિ કરાવતાં પોતેજ 
બનતાં સુધો કરવી. 
આ આતાઓ સુખ્ય છે. હુવે ૨% હેય તે! ઉ. 


આ.--શિદ્ધાન્તા નનણી આન'દ થયે છે, તૃતીય ભાગ પ્રસિદ્ધ થયેથી 


તેતી પ્રત મે।કલશે।. 
ન 


શ્રી પટવારીજીનાં ભાષણે। 


[ શ્રો. પટવારીજએ જુદા જુદા પ્રસગે આપેલાં ભાષણોમાંથી 
૧ટલાંક જે વત'માતપત્રોમાં પ્રકટ થયેલાં તે અદિ'આં આપનામાં 
આવે છે, આ ભ્રાષણાનો સારજ પ્રકટ થયેલો તેથી અહિ'આં પણુ 
સાર્‌ આપવામાં આવે છે. ] 


સત્સગ 


અધિક જેઠ માસની સુદ બીજ અતે ત્રીજના રોજ રાજકોટ 
સદરતી હવેલીમાં શ્રોમાન ર્ણુછેોડદાસ ૬'ાવનદાસ પટવારીએ 
“સત્સંગ” ઉપર ખે વ્યાખ્યાનો આપ્ય! હતાં, તેનો સાર નીચે 
પ્રમાણે છે. 


શરૂઆતમાં ત્રણુ સ્તુતિના *લેો ખોલો ગતે શ્રોતાએ પાસે 
બોલાવી, અને શુદ્ધ ઉચ્ચાર્થી અકાક્ષર મત્રતો જ ( કરવી તેએ એ 
ભાષણુ શરૂ કયું” હતું. 


સગ કાતો કરવો તેને વિચારશક્તિ અતે વિવેકણુદ્િતા ઉપયોગ 
કરીતે નિણ્‌ય કરવાતેો છે, વૈષ્ણુવ હોવાતેો દાવો! રાખનારા મારા 
જેવા હરે છે, પર'તુ શાસ્ત્ર પ્રતિપાદ્તિ વૈષ્યુવત્વ ઘણું દૂર છે. 


હાલના સમયમાં એવા વેષ્ણુવો વિરલ છે. કેટલીક વખત વ'ચક્ 
અગર પાખ'ટી કોટિના વેષ્ણુવોાને તદીય અગર તાદશ કોટિના માતી 
લં, તેમનો સ'ગ કરવામાં આવે છે. આવા સંગથી પ્રભુમાં શુદ્ધ 
પ્રેમ વધવાના બદલે અધઃપતન થાય છે. 


ગોસ્વામિશ્રી હરિરાયજ ભૂતલ ઉપર ૧૨૦ વર્ષ ખીરાન્યા, તે 
દરમ્યાન અનેક મ્રથે તેએએ લખ્યા છે. શિક્ષાપત્રો ભગવદ્વાર્તામાં 
૧૦ 


૨૪૬ 


વ'ચાય છે. તેમાં સત્સ'ગના સબ'ધમાં કેવો! ઉપદેશ આપ્યો છે તે 
આપતી પાસે રજુ કરીગ્ન. 


થી હરશિરાયજઝએ તદીયનાં ૨૦ લઘ્યણા! કહ્યાં છે અને તે 
એ છે કે-- 

ત્રી આચાય* ચરષુનતે ૬& આશ્રય, ભ્રકેત, કામ અતે લોભને 
ત્યાગ, નિરપેક્ષતા, વિરક્ત, સર્વ પ્રાણી માત્રનું હિત કરવાની તત્પરતા, 
ઈરષ્યાનતો ત્યાગ, પ્રભુતી સેવા તયા કથા વગેરેમાં આદર. આવા 
ગુણ્‌ાવાળા તદીયને સ્વકોય માનવા (૧-૧૮ ) તેઓ પ્રસન્ન થાય તો 
શ્રૌકૃષ્ણુ પ્રસન્ન થાય જ (૧-૧૮). 

હાલના સમયમાં સત્સગ દુલ'ભ છે. દુઃ સ'ગ અનાયાસે પ્રાપ્ત 
થાય છે. આ કાર્‌ણુથી ભાવમાં શ્ચિથિલતા નનેવામાં આવે છે. માટે 
સોએ સાવધાન રહેવું, ( શિક્ષાપત્ર-૨૧-૧ અતે ૨૧-૧૦) તદીય 
'ાાટિતા વેખ્યુવ ન શળે તો શ્રીબાગવતનું સેવન કરવું. તે પણુ ન 
અતે તો દીનતાથી ભગવાનનું સતત સ્મરણુ કરવું (૫-૬). આ 
માર્ગમાં સત્સંગ એ જ સુખ્ય સાધન છે. (૩૦-૧૦) નિરપેક્ષ કૃષ્ણુના 
ભકતો, નિ'નચાર્યના પદતો આશ્રય રાખનારા, ભાગવતના તત્ત્વને 
ન્નણુનારા, આવા ભૂતલ ઉપર દુલ ભ છે. (૩૧-૨૩) માટે શરણુમાત્ર 
કત'ભ્ય છે. (૩૧-૨૪). 

દુઃસ'ગ વિજ્ઞાન પ્રકાર 

આ ગ્રન્થ પણુ શ્રો હરિરાયજીએ રચ્યો છે. ઘણાં વષ ઉપર 

ભાષાંતર સાથે તે ૭પાથે। છે. મનતીય છે. તેમાં ઉચ્ચ ઉપદ્ેશ્ર છે. 


બાણ અતે આંતર ચોરથી તથા વ'ચક કોટિના વેષ્મુવાથી 
ચેતતા રહેવા અને કેના સગ કરવો તે બાખતમાં વિવેકમુહિનેા 
ઉપયેમ કરવા શ્રીઠરિરાયજશમે આજ્ઞા કરી છે, આંતર ચોરે! એટલે 
કામ કોધાદિ દુ્મુંણે. સગા સંબધીએા પ્રભુની સેવા કરવા ન દૈ 
અને અન્તરાય નાખે તો તેઓને બાલમ ચોર કહેવામાં આમ્ય। છે. 


૧૪૭ 


પાડશ મન્થ 


શ્રી વટ્લશાધીશે અનેક ગ્રન્થ રચ્યા છે, ષેોડશ્ષપ્રન્થ તે પૈકો 
છે. તેમાં તેઓશ્રીએ ઉપદેશ્ર આપ્યો છે કે તાદશ્ષ કોટિના વૈષ્ુવાના 
સમાગમમાં રહો આત્મનિવેદનનું અતુસધાન રાખ્યા કરવું. 

સિવેટ્નં ગુ સમતેવ્ય સર્વથા તારશેગેને: ॥ 

'ભક્તિવ્ધિનની'માં એવી આજ્ઞા કરે છે કે ભમવાનમાં વ્યસન 
પ્રાપ્ત થયા પછી ધરને। ત્યાગ કરી, તદીય કાટિના વૈષ્ણુજાના સમા- 
ગમમાં હરિસ્થાનમાં રહેવું, એની રીતે કે જેથી ચિત્ત દૂષિત ન થાય. 
ચથા શ્તિત્ત ન દૂપ્યાતે 1 હદય શુદ્ધિ ઉપર સાંપ્રદાયિક મ્રન્થોમાં ધશે 
ભાર મૂકવામાં આવે છે. પ્રભુ શુદ્દ હૃદયમાં જ ખિરાજે છે. શ્રો 
વલ્લશાધીશ સુખોધિનતીમાં લખે છે કે જેનું હદય શુદ્ધ તેજ પ્રભુતે 
ખરે! ગ્રાહક છે. હુદયતે રદ્દ રાખવામાં સત્સગ મુખ્ય છે. 


થ્રીમહાપ્રભુજીના વખતમાં ૮૪ વૈષ્ણુવે! અને શ્રીમુ'સાઈજીના 
વખતમાં ર્‌પર્‌ વૈષ્ણુવો ઉચ્ચ કેટિતા હતા. સાંપ્રદાયિક વાર્તાના 
ત્રન્થાએ વૈષ્ણુવામાં શુદ્ધભાવતું સિંચન કયું છે, તેમાં ઉચ્ચ ઉપદેશ્ર 
છે, ભગવદ વાર્તામાં આ મ્રન્થો ધણ્‌। સ્થળે વ'ચાય છે તે ખુશી થવા 
જેવું છે, આ ગ્રન્થોમાં કેવો ઉચ્ય ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે તે 
ઉપર જુદું વ્યાખ્યાન રાખવામાં આવશે. 

નારદ ભક્તિ સૂત્રો 

ભક્તિમાર્ગના સિદ્ધાંતા સમજવા હોય તો આ સુત્રેતો 
અભ્યાસ કરવો જેઈ એ. ભમવાનમાં અમે પ્રેમ રાખીએ છીએ એવું 
હુ' અને આપ કહી શ્રકોએ, પરતુ આવા પ્રેમતે નારદ ભક્તિ કહેતા 
નથી. ભગવાનમાં પરમ પ્રેમ-1&135€0॥ઉૈલા તાં 10₹૦0-રાખવે 
તેને ભ્રકિતિ કહે છે. અનન્યત્વ, નિષ્કામ(વ, નિરોધ, સજસ્વનુ' 
અણુ એટલે કે અકિ'ચનત્વ--એ આ ભક્તિનાં લક્ષણો છે. 


૧૪૮ 


આવી ભક્તિ શી રીતે પ્રાપ્ત થાય તેના સંબ'ધમાં નારદ કહે છે કે- 
આસક્તિના ત્યાગચી, વિષયોના ત્યાગથી નિરતતર ભગવદ્દકભજનઃ 
કરવાથી, શ્રવણુ કોત'નાદિકથી. પ?'તુ મુખ્ય સાધન તો એ છે ક 
શગવદીયોની કુપા અગર શ્રીભગવાનની લેશમાત્ર કૃપા વગર આવા 
ભગવદીયોતેો સગ દુર્લભ અને અગમ્ય છે. પરતુ નને તે પ્રાપ્ત 
ચાય તે તે સમોબ છે. ભગવાનની ન્યારે કૃપા થાય ત્યારે જ આવા 
ભગવદીયોતે સ'ગ યાય છે. આવા ભ્રકતો અને ભગવાનમાં ભેદ નથી 
માટે તેવાઓએનેો સગ કરે. તરેવ સાષ્યતાં તરેવ સાધ્યતાં, કારણુ કે 
દુઃસ'ગથી કામ ક્રોધાદિ દુગું ણે વધવાના. 


શ્રોભાગવત 


શ્રો જ્નાગવતમાં અનેક ઠેકાણે સત્સંગનો મહિમાનું નિસૂપણુ છે, 
પ2તુ ઉચ્ચ કોટિના ભગવદીયોના અગર ત્ાતિએના સંગને જ 
શ્રીભાગવત સત્સ'ગ કહે છે. ભાગવતના અભ્યાસીઓને વિદિત હશે કકે 
' રા? નિમિતે નવ યોગેશ્વરોતો સ'ગ થયે, ઉદહવોાતે શ્રીકૃષ્ણુને 
સગ થયે, યુધિષ્ઠિરને નારદને, પ્રચેત્તાએતે નારદતો, ધુવને નારદને, 
પૃથુ રાજાને સનત્કુમારેને!, દેવહૂતિને કપિલતે।, પરીક્ષિતતે શુકદેવને।, 
સનકાદિકતે નારદતે,, રહુંગણુ રાકનતે જડલરતતેો અતે યદુદાનનને 
દત્તાગ્રેયતે।, 


જ્યાં ભગવાન વકતા હેય ત્યાં ખરા ભહ્મતાનનું, પરાભકિતતું 
અતે ભાગવત ધર્મોતું સિ'ચત થાય જ. ભગવાન સિવાયના પણુ જે 
વક્તાઓ એે ઉપદેશ આપ્યા છે તેએ ઉત્તમ કોટિના હતા. આવા 
ઉપદેશક અતે આવા વકતાએ વિરલ છે, અતે ધણાતે અપ્રાપ્ય છે. 
તેથી સરલ અતે ઉત્તમ માર્ગ આપણા જેવા માટે એ છે કે ભાગ- 
 વતાદિક ગ્રન્શ્ો અને સમઝી શદાય એવા સાંપ્રદાયિક ગ્રન્થે શ્રદ્ધા 
રાખી વાંચવા અગર ઉશ્ચ કોટના વક્તા પાસેથો શ્રવણુ કરેવા. એટલું 
ન ખતે તો અક્યરાતીત, સદાન'દ શ્રીપુસ્પોત્તમના સ્વસ્પતુ' ધ્યાન ધરી, 


૧૪૯ 


તેમના ચરણુમાં ર]હ્દ ભાવથી મસ્તક નમાવી “ અણષ્ઞક્ષર” મ'ત્રનો 
“જપ કરવો, તેમાં વિદ્દત્તાની જરૂર નથી. કલિકાળયાં ભગવન્નામના 
ક્કીતનથી જ જીવતે! ઉદ્ધાર થઈ શ્રક્રે છે. આ માર્ગ નિષ્કટક અને 
રલમાં સરલ છે. 

ભાગવતમાં આશરે ૪૦ સ્તુતિઃમ। છે. આટલી સ્તુતિઓ મહા- 
ભારતમાં કે કેઈ પણુ ખીજ પુરાણુમાં નથી. ઉચ્ચ કોટિના સ્તુતિકારાએ 
ભગવાનતી સ્તુતિ કરતાં એવો વર માગ્યો છે કે ઉચ્ચ કોટિના 
ભકતોને અમને સ'ગ પ્રાપ્ત થાએ. 

કેટલીક સ્તુતિ તરફ આપનું લક્ષ ખેંચવાની ૨% લઉ' છું. 

ધુવ--તમાર્‌ા ભ્રક્તોતી કથાનુ* શ્રવયુ કરવાથી જે શાંતિ ચાય 
છે તેથી સહાતે વિષે યતો નથો. શુદ્ધ હદ્યવાળા આપતા ભકતોતે 
પ્રસંગ સને થાએ કે જેથી આપતી કથારૃપી અમુતનું પાન કરવામાં 
'સસ્ત રહો, સ'સા2 સાગરને તરી જાઉ. 


(૪-૯-૨૧૦,૧૧ ) 

નૃત્ર--હે ભગવન, આપના ભક્તજતોતી મિત્રતા થાઓએ. 
મમાતમ જોજ ગઝનેપુસશ્ચં (૧-૧૧-૨૭) 
પ્રલ્લાદ--હે નૃસિ'$ ભગવાન, તમારા ભક્તો પાસે મને લઇ 
નએ. અપનય નમાં નિગઝમત્યપાશ્રં । (૭-૯) 
ભ્રહ્ા--માર્‌ એવું ભાગ્ય હો કે આ જન્મમાં કે બીજ 
જન્મમાં તમારા ચર્‌્ણુકમળની સેવા ફરૂ'. (૧૦-૧૪) 
માર્કન્ડૅય--એવું માચુ' છુ' કે--શગવાનમાં અને ભ્રગવાનના 
“ભક્તોમાં મતે અચલ ભક્તિ થાએ (૧૨-૧૦) 


પ્રચેતાએ--દરેક જન્મમાં તમારા ભકતાનેો મતે સ'ગ થાએ. 
( ચ્રુજરાતી તા, ૭-૪-૪૨) 


ર 


ર્‌ 
શ્રીભગવન્નામમહિમાવિજય 


રાજકોટમાં ગયે અઠવાડિયે એક સાંઝે યશેદોત્સ'ગલાલિત શ્રી 
બાલકૃષ્ણુ લાલની હવેલીના વિશ્ચાળ ચોકમાં ભગવન્નામમહિમાના 
વિષય ઉપર શ્રીમાન્‌ ર્ણુછોડદાસ પટવારીએ વ્યાખ્યાન આપ્યું હતું, 
તેતો સાર એક ભગવદીય વૈપ્ણુવે નીચે મુજબ મોકલી આપ્યો છે:- 

પ્રથમ વલ્લભાચાર્યનતો જય ખોલાવી, સ્તુતિના નીચેના 
ત્રષુ *લે'કે ખોલી અને કિોતાએ પાસે ખોલાવી, શ્રી પટવારીજીએ 
વ્યાખ્યાન ઢારૂ કંચું” હતું. 

બ્યાખ્યાનનેઃ સાર્‌ 

ભગવત્કૂપાથી આપતે મતુૃષ્ય દેઠ પ્રાપ્ત થશે! છે. સ'સારમાંથી 
એટલે કે જન્મમરણુના ચક્રમાંથી મુકત થવું એજ આપણું નિશ્ઞાન 
હોવું જોઈએ. મુક્ત થવાના ત્રણુ મુખ્ય માર્ગોનું શામાં નિરૂપણ 
કરવામાં આવ્યું છે ; 

(૧) વેર્દાવહિત યજ્તાદિ ક્મામાર્ગ 

(૨) ન્તાનમાર્ગ, અને 

(૩) ભ્રક્તિમાગર્'. 

મનુષ્ય પ્રકૃતિનું વૈચિત્ય અતે અધિકાર ધ્યાનમાં લઈ ત્રણેય: 
માર્ગનું નિસ્પણુ છે. 

શાસ્કારોએ યુગધમ'નું પણુ નિસ્પણુ કરેલું છે. વેદમાં કલ્રા 
પ્રમાણે યસ કરવાનું આ યુગમાં અશકય છે. વળી સોને મસ કર્‌- 
વાને! અધિકાર નથી, એવી વેદધર્મ'નતી મર્યાદા છે, જ્ઞાન માગતો 
અધિકાર વિરલ પુસ્ષોતેજ છે, પર'તુ ભક્તિમાર્ગને અધિકાર મનુષ્ય 
માત્રને છે. 

શ્ાસ્રામાં અનેક ધમે[નું નિસ્પણુ છે. શાઅકારોએ પમ'ના ખે 


૧૫૧ 


મુખ્ય વિભ્રાગો પાડયા છે. જેને ભગવાનમાં અહેતુકી અને અપ્રતિ- 
હેતા ભક્તિ પ્રાપ્ત કરવી હોય, તેમને માટે ભાગવત ધર્મો છે, અતે 
આ ધર્મોને “ પરધર્મો ” કહ્યા છે, 

સ વૈ પુંઝાં વરો પર્મો યતો મસજિરધોક્ષગે । 

બદદેજુવચપ્રસિદ્તા ચયા સંપ્રવીટ્તિ ॥ 

શ્રોવેદવ્યાસે અનેક ગ્રન્થા રચ્યા. પણુ તેમનું ચિત્ત તૃત થયું 

નહિ. એકાંતમાં એવા વિચારે સ્ફુર્યા કે-ઉચ્ય કોટિના ભમવદીયે 
એટલે કે પરમ હસે! અને ભગવાનને પ્રિય એવા ભ્રાગવત ધર્મે નું 
નિસ્પણુ શું મે' કયું નહિ હોય ? એટલામાં તેમના આશ્રમે નારદજી 
આવ્યા. તેમણે ભ્રાગવત ધર્મોને! ઉપદેશ આપ્યે।. 


નારદને બ્રહ્માએ ભાગવત ધર્મોને! ઉપદેશ આધ્યા હતે।, કારણુ 
'% પોતાના અંગમાંથી ઉત્પન્ન કરેલા મંરિચિ વગેરે પુત્રેમાં નારદ 
તેમતે અતિ પ્રિય હતા. ઉપદેશ આપી નારદતે એવી આત્તા કરી કે 
તમારે સમાજમાં ભક્તિમા્ગનો પ્રચાર કરવો. સહ્માજતે ભ્ઞાગવનને 
ઉપદેશ આપનાર સાક્ષાત્‌ ભગવાન હતા, અને તે ઉપદેશ બ્રાલકલપન 
માં અતે પાદ્મકલ્પમાં આપવામાં આવ્યે! હતે. 


નાસકીર્તન 


ભાગવતમાં અનેક ભ્નાગવત ધર્મોનું તિરૂપણુ છે. જગવાનના 
નામનુ' કીર્તન કરવું એ ભાગવત ધર્મોમાંના એક ધર્મ છે. આ 
ધમ'નું સેવન ૨” અતે રક કરી શકે છે, સ્્રીએ અને શૃદ્રો પણુ 
કરી શકે છે. તે ધર્મનું સેવન કરવાથી ખ્ાહમણુને જે ફળ પ્રાપ્ત ચાય 
તેજ આએ અતે શદ્દોને પ્રાસ થાય છે. 


૧. શૈનકાદિક ત્રષિએ નિમિષારણ્યમાં સ્વર્ગની કામનાથી 
યઝ્ત કરતા હતા, ત્યાં સૂતપુરાણી આવ્યા. યજ્ઞ કરનારા ત્રડષિએએ 
વા ઉદ્મારો કાલ્યા કે આ ધોર સસાર પ્રાતત થનારા મતુષ્યો પ૨- 


ઉૃપર્‌ 


વશ દૃશ્ચામાં પણુ જે કશ્રૌકૃષ્યુના નામનો ઉચ્ચાર કરે તો તેઓ 
તુર્ત જન્મમરણુના ફેરામાંથી મૃક્ત થાય છે એટલે કે તેમતે મુક્તિ 
મળે છે. 


ર. *્રહ્માજીતે વિષ્યુ ભગવાનનાં વેકુઠમાં દર્શન થયાં ત્યારે 
તેમણે સ્તુતિ કરતાં કલુ' છે કે-હે ભગવન્‌, પરાધીત દશામાં પણુ 
એટલે કે અવસાન વખતે તમારા નામતુ' સ્મરણુ કરનારાએનાં તે 
અતેક જન્મનાં પાપો ભરમ યઈ જય છે અતે તેમતે આપની 
પ્રામિ થાય છે. 


2. ત્રડષભદેવજના પિતા નાભિ રાશનએ યનસ કર્યો, તે વખતે 
યગ કરનારા ખાાહમણાએ ભગવાનની સ્તુતિ કરતાં કહ્યુ છે કે-હે 
ભગવન્‌, એક વર માગીએ છાગે, તે એ છે કે-“ અમે ઠેસ ખાઈએ 
છીંક ખાએ, પડી જઈએ, બગાસું ખાઈએ, અથવા ખાજ કાઈ 
ખરાબ સ્થિતિમાં આવી પડીએ અથવા તાવ કે મરણુતી દશામાં 
પડયા હોઈ એ; એવા સમયે ન્યારે આપનુ સ્મરેણુ કરવાને અમે 
અરાકત હોઇએ ત્યારે સમગ્ર પાપોને દૂર્‌ કરનાર આપના ગુણાથી 
પ્રસિદ્ધ ચએલાં નામો અમારી વાણીના વિષય રૂપ યાએ. ” 


૪. ભરત શાજનતા નવ નાના ભાઈઓ કે જેખા યોગેશ્વરાતા 
નામથી પુરાણેમાં સુપ્રસિદ્ધ છે, અતે જેઓની કક્ષા “ ભાગવતોત્તમ” 
ની છે, તેએ નાભિર્‌ાન્નના યજ્ઞમાં પધાર્યા. રાજાએ યોગ્ય સત્કાર 
કયો. અતે કહું કે-“ આપતા જેતા મહાત્માએનતે સગ ખજનારૂપ 
છે. દેવા તે! તેમના ઉપાસકોને સુખ આપે છે અને દુઃખજ પણુ 
આપે છે; પર'તુ આપ તો! દીનવત્સલ [છે.” ર૨1”એ સાત પ્રશ્નો 
પૃઠ્યા. તેમાંનો એક પ્રશ્ન એ હતે કે ઉત્તમ, મષ્યમ અતે કનિણ 
વૈષ્મુવનાં લક્ષણુ કહે. ઉત્તમ વષ્ણુવનાં લક્ષણે કહેતાં યોગેશ્વરે એવે 
ઉપદેશ આપ્યા કે-“ જે શ્રી હરિતુ' પરાધીન પુસ્ષે પણુ નને 


૧૫૩ 


'નામોચ્ચારણુ કયું હેય તો પાપોના એધતે નાશ્ચ કરે છે, તે 
શ્રીહરિ, પ્રેમરેપી દોરીથી બધાઈ ગએલા ચરષણુ કમળવાળા થઈને 
( પ્રળચરશનચયા પતાપ્રિષ્સઃ 2 જે પુસ્ષતા હુદયતે સ્વય સાક્ષાત્‌ 
કરી છોડતા નથી, તે પુર્ષતે ભગવાનના ભકતોમાં તે ઉત્તમ 
કલો છે. ” 


શ્રવણુધમ 


ભાગવતની શરૃઆતમાંજ યત્ત કરનારા શોનકાદિક ત્રડષિએાએ 
'ભગવન્નામ »ીર્તનને। મહિમા વર્ણુંવ્યો છે, તે પ્રયમ કહી ગયે છું 
હવે ભાગવતના અંતે શ્રી શુમ્દેવે પરીક્ષિતને કેવો] ઉપદેશ આપ્યા છે 
તે ન્નેઇએ. શુક કહે છે કે-“ કલિયુગમાં અનેક દોષો છે, પણુ એક 
સહાન્‌ ગુણુ છે અને તે એ છે કે કલિયુગમાં શ્રીકૃષ્ણનું કોર્ત'ન કર 
'વાથીજ મનુષ્ય સવ સ'ગથી સુક્ત યળતે પરમાત્માતે પામી જય છે. 
( જૌર્તનારેલ છુષ્ળસ્ય સુત્તસમઃ પરં વ્રઝેત્‌. ) 


જે મતુષ્ય અતેક જાતનાં દુ:ખરૂપી દ્વાવાનળથી દુઃખી થયે 
હોય અને અતિ દુસ્તર સસારસમુદ્રતે તરી જવા ઈચ્છતો હોય તેને 
પુસ્ષાત્તમ ભગવાનની લીલાકયાના રસતુ સેવન કરવા સિત્રાય ખીજી 
જાઇ નૌકા નથી.” 


નવરત્ન મથ 

નવરત્ન ષોડશ ગ્રથમાંતા ગ્ર'થ છે. તેમાં રત્ન જેવા નવ 
શ્ક્ષેકો છે. છેલ્લા શ્લોકમાં શ્રોવલભાધીશ એવે! ઉપદેશ કરે છે કે, 
સર્વાત્મભાવયી સર્વદા અતે નિર'તર શ્રીફળ: શરળં તત આ મ-ત્રતો 
“જપ કર્યા કરવો. નવે! ઉપદેશ શ્રીહરિરાયજીએ શિક્ષાપત્રોમાં અને 
ન્ન ગ્ર'થોમાં પુનઃ પુનઃ આપ્યો છે. જે તત્વને વેદ પરમ તત્ત્વ 
કહે છે, આન'દ રૂપ કહે છે, રસો વે ત: કહે છે. અક્ષરાતીત કહે છે 
તેજ શ્રોકૃપ્યુ હેત્રાથી મત્રોમાં અષ્રક્ષર મ'ત્ર આ સગ્રદાયમાં શ્રેષ્ટ 


૧૫૪ 
મનાય છે. આ મત્રનો જપ દાસ ભાવ અતે દીનતાથી કરવામાં 
આવે તોજ તેતુ' ફળ મળે, ફારણુ કે દાસ ભાવથી અતે દીનતાથી 
જ ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. આ ડળ ઉત્તમ છે. સુકદેવજીએ મુકુંદ 
ભગવાનની સ્તુતિ ડરી છે. આ સ્તુતિતા ૪ શ્લોકમાં તેએ એટલે 
જ વર સાગે છે કે ત્રસીર્છુ પ્રસીજતુ. 
ભક્તિનિણ 


શ્રોવલ્રભાધીશ શાસ્ત્રાર્થ પ્રકરણુમાં કહે છે કે શ્રીકૃષ્ણુ પ્રસન્ન 
થાય તે જ ભક્તિનિષ્ટા છે. 


હિદુએઓના સદ્ભાગ્યે “ કલ્યાણુ ”' જેવું માસિક વર્ષો થયાં 
નીકળે છે. ઉચ્ચ કોટિના ભગવદીયે। અતે સાક્ષરોના લેખો તેમાં 
પ્રગટ થાય છે. કેટલાક લેખો ભગવન્નામ-મહિમાતે લગતા છે, અને 
તેમાં અનેક પુરાણામાંથી ભાષાંતર સાથે *લેકે। ટાંચવામાં આવ્યા છે. 
ભગવન્નામનું કીર્તન કરવા અતેક શહેરે અને ગામડાંઓમાં છેહ્યાં દસ 


વર્ષમાં અનેક મ'ડળે। સ્થપાયાં છે. મ'ડળાના સભ્મો તરફથી કરેડે! 
મ'ત્રેનતા જપ યાય છે. 


કિશ્રિયન પ્રજામાં જડવાદે મૂળ નાખ્યા છે. ચાલતું દારુણુ યુદ્ધ 
તેનો પ્રત્યક્ષ પુરાવા છે. જ્ડવાદતે નિર્મૂળ કર્યા વિના યુદ્ધ 
નિર્મળ ન થાય તે તો દેખીતું છે. આસુરી સ'પત્તિતાં લક્ષણોના 
ખદલે દેવી સ'પત્તિનાં લક્ષણોનું એટલે કે ધામિંક વિચારેતુ' કિશ્ચિયન 
પ્રનએમાં સિંચન ચાય, તેજ જગતને ખર્‌' સુખ અતે શાંતિ પ્રાત 


ચાય. સુભાગ્યે હિ'દુએમાં ધાર્મિક વિચાશાનુ' સિચન ચવાથી જડવાદ 
એછે થતો ?નય ૪. 


ચાતુર્માસમાં અસુક નિયમો! પાળવાનો સ'ક૯પ અનેક ભાઈએ।* 
અને ખ્હેનો કરે છે. પવિત્ર જીવન ગાળી, અવકાગ્ન મળે ત્યારે ભગવ" 
ન્નામતે જપ કરવાતે। સક્રદપ કરવામાં આવે તો જીવન સફલ ચરે. 


શ્રી ખાલફૃશ્યુલાલજી સોને સદ્ભુદ્ધિ આપો. 
( ગુજરાતી તા, ૨૭-૭-૪૧ » 


ડે 
અપોરષેય વેદ અને શ્રીમદ્વલ્લભાચાર્ય 


“લાર નાવહન્યઃ 7 1 બાછુબ્યાવજારીત્‌ બતિચતત્વાત્‌ અ ।। 
'વાદતુ' અવલ'બન ન કરવું કારુણુ તે અણેો લાંખે યવા 
સ'ભવ છે, અતે અચોક્કસ છે, નારદશકિતસૃત્રો ૪૪-૭૫ 


અમારા સ'પ્રદાયતી, સ'પ્રડાયના આચાર્યોની અને સ પ્રદાયના: 
અતુયાયૌઓની કડક ભ્રાષામાં ટોકા અથવા નિદા કરનારાએ સાથે' 
વાદ કે ચર્ચામાં ન ઉતરવું એવે મે' નિશ્રય કર્યો છે; પરતુ મારા 
લેખોમાં નિર્વિવાદ સબળ પૂરાવા આપી, એવું પ્રતિપાદન કરીશ કે 
ખોટી ટીકા કરવામાં આવી છે અને આવે છે. 

પ્રજુના નિઃશ્રાસભૂત, નિત્ય, અલૌકિક વેદ, શ્રીંગીતા, ખ્રહ્મા-- 
સુત્રો, શાગવત અતે બીજા પ્રમાણુ તરીકે મનાતા ઠિ'દુ ધર્મનાં 
શ્રાસ્રોતું દ્વોહન કરી, અમાર શ્રો વલ્લભાધોશે ભહ્મવાદ-રુહ્ પુષ્ટિ 
ભ્રકિત-ને। જે માર્ગ પ્રગટ કર્યો છે, તેતી સાથે અમે! સ'પ્રદાયના 
અનુયાયોએને સબધ છે. છેલ્લાં ૫૦ વર્ષમાં સ'પ્રદાયતું બહેળુ 
અમૂલ્ય સ'સ્કૃંત સાહિત્ય પ્રગટ થયું છે; તેથો સ'પ્રદાય માટે અમારે. 
જે ભાવ છે તે કોઇની નિન્દાથી શિથિલ થવાના ખદલે સુદઢ થવાને।. 


બહ્મવાદમાં વેદને ઉશ્ચ સ્થાત 


શ્રો વલ્લશ્ાધીશે અને તેઓશ્રીના જે જે વશજેએ સજસ્કૃત: 
જ્ાષામાં અનેક ગ્ર'થા રચ્યા છે તેમણે વેદને ઉચ્ચ સ્થાન આપ્યું છે, 
તેની પુષ્ટિમાં બહ્ાસુત્રાો ઉપરના અણુભ્રાષ્યમાંથી અને શ્રી વલ્લભા- 
ધોશના બીજ ગ્રથામાંથી જ સ'ખ્યાબ'ધ પ્રમાણા આ લેખમાં આપીશ. 


૧. અણુભાષ્યમાંથી પ્રમાણે 
અનવશ્રાશમારાદન્યે જુતિરેવ શરળમ્‌ | અચિત્ય માહાત્મ્યવાળા ભ્રહ્મને: 
વિષે શ્રતિનું જ શ્ષરણુ લેવું, અન્ય વાણીની યુકિત સ્વીકારવી નહીં.. 


પ૬ 


“લગાર પણુ કલ્પના કરતાં થ્રતિ વિરેધ આવી પડે. શ્રતિને 
'અવિરોધ સિદ્ધ કરવા જ શ્ચારનની પ્રરૃત્તિ છે. 


વેદવાદીએએ અણુ માત્ર પણુ અન્યથા કલ્પના કરવો યેમ્ય 
'નથી. વેદ ભ્રમથી કલ્પના કરતા નથી, કારણુ કૈ વેદ સર્વ છે; 
અતે છેતરપીંડી કરવાનું તેને કરું પ્રયોજન નથી. 

જવળ યુકિતવડે લેકદૃષ્ટાંતથી નિર્ણય થઈ શ્રંકે નહિ'. તેમ 
લૌકિક રીતે નિર્ણય કરતાં શાર નકામુ' ચઈ પડે. અહિ તો વેદથી 
"જ અઉાસ્વસ્પતું સાન થઇ શ્રકે છે. 

છતિવારિનાં શ્ત્યેવ નિર્ભય; ।। 

વેદને પ્રમાણુ માનનારાએએ શ્રુતિથી જ નિર્ણય કરવે। ભએ. 

ભ્રહ્મ કેવળ વેદથી જ જો શકાય છે, તેથી જે પ્રકારનું 
વેદમાં પ્રતિપાદન છે, તેવું જ માતવું એજ અમે! વારવાર કહી 
"ચૂકયા છીએ. 

વૈદિક્રોને વેદ જ પ્રમાણ છે, વેદને! વિરોધ ન રહે એવે! સિદ્ધાંત 
'ગ્રાલ્મ છે. જેમાં જરા પણુ વેદ વિરોધ હેય તે સવેં વાદ ભ્રમથી જ 
થએલ સમઝવા. 

બળોવિકાથે છોજિરસ્ય સસામર્થ્યાત્‌ ॥ અલોકિક વિષયમાં લૌકિક 
મ્રમાથુ નિર્બળ છે. 

ષ્રહ્મનું સ્વરૂપ વેદાંત પરથી જેવું જષુાય તેવું જ માનવું 
“જેઈ એ. લગાર પણુ અન્ય કલ્પના કરતાં દૈષ પ્રાપ્ત થાય- 
 સ્દ્દ પરમ વિશ્વસતીય છે. અક્ષર માત્ર પણુ મિથ્યા કહેતો 
-નથી. મિથ્યા કહે છે એમ માનવામાં આવે તે! અવિશ્ચાસ થઇ નય. 

વેદો જ પ્રમારુભૂત છે. પ્રભુના નિઃશ્રાસરૂપ છે, બોજની 
-અપેક્ષા નથી, તેથી તે સ્વતઃ પ્રમાખમુભૂત છે. 

છાચિત્યા: શજ ચે માવા: ન લાંલજેળ ચોઝયેત્‌ ।। 
અશચિ'શ વિષયોમાં તર્કતે સ્થાન આપવું ન નનેઇએ. 


૧૫૭ 


૨. સુખોધિતીજીમાંથી પ્રમાણ 

૧-સર્વ ભગવાનનું ભજન કરે તે માટે ભગવાને પોતે હદયમાં . 

રહીને તેમને પરાષ'ુ રહેતા? ભકતો કૃતાર્ય થાશે એમ જણાવવા . 
વેદે રચ્યા. (૧૦ -૩-૮) 

ર ર-જેમ રેગતેો અધિકાર હોય ત્યાં આયુવે'દ ઉપાય છે તેમ 

સ'સારતેો અધિકાર હોય ત્યાં વેદ ઉપાય છે. તેથી વેદિક કર્માથી 

સ્વાભાવિક કર્મો નિભ્રત્ત થાય છે. (૧૧-૩-૪૩). 


8-જેમ જેમ પાપ અધિક હોય તેમ તેમ વેદથી વિરુદ્ધ માર્ગમાં 
સચિ થાય છે, પણુ ધર્મ પુષ્ટ થાય ત્યારે વેદવિસુ&્ માગમાં સ્ચિ 
ચતી જ નથી. (૧૦-૧૭-૮) 

(૪) વેંદો ભગવાનનાં વાકય હવાથી પ્રમાષુ છે. ભગવાન 
અન'ત છે. અન'ત અધિકાર પ્રમાણે ખહુ રીતે શાઆય કહેલે। છે. . 
ભકતોતે પણુ જૂદો જૂદે કહેલો છે. (૩-૨૨-૨૦). 


૩. તત્તદીપ નિબ'ધમાંથી પ્રમાણ્‌। 
૧--સવ' વેદ પ્રમાણુ છે. 
ર્‌--વેદમાર્ગથી જેનું આચરણુ જરા પણુ વિરુદ્દ હેય તેને 
પાખ'ડો જણુના. 
૪. શાન્નાર્થ પ્રકરણુમાંથી પ્રમાણે 
૧-વેદે, મ્રીકૃષ્યુનાં વાકયો (ગીતામાંના ), વ્યાસ સુત્રો અને 
બ્યાસજની ( ભાગવતમાંની ) સમાધિ ભાષા એ ચાર પ્રમાણુ છે. 
(*લે!ક ૪). 
ર-ઉત્તર (પ્રમાણુ) પૂર્જ ( પ્રમાણુ )તા સદેહતી નિશૃત્તિ કરનાર 
કહેલું છે. આ ચાર પ્રમાણથી જે શ્રાઓ અવિસ્દ્ઠ હોય તે પ્રમાષુ 
છે. આ ચાર પ્રમાણથી જે વિરુદ્ઠ હોય તે કદી પણુ પ્રમાણુ નથી. . 
(*લે।ક ૮) 


 ઉપ૮ 


ખ્રહાવાદના દરેક સિદ્ધાંતની પુદ્દિમાં સ'પ્રદાયના આચાર્યોએ 
“પાતાના સસ્કૃત ગ્રધોમાં વેદમાંથી અતે હિંદુ ધર્મના બૌનન પ્રમાણુ 
“તરીકે મનાતા પ્રાયીન ગ્ર થામાંથી અનેક પ્રમાણા આપ્યાં છે. અંધ- 
“શ્રદ્ધા આ સ'પ્રદાયનો પાયો નથી. 

4 પ. અધશ્રદ્ધા 

મારામાં કે મારા સિહ્ધાંતામાં અમર મારા ઉષદેશમાં અંધશ્રદ્ધા 
'૨ખવી, એવું શ્રી વલ્લભાચાર્ય જએ કહું જ નથી. અશ્રદ્ધાના તો 
તેએ વિરેધી હતા. તેમની પહેલાં થઇ ગએલા આચાર્યોએ અદદત, 
'વિશ્ચિષ્ટારદૈત, દૈત, દ્વેતાર્દ્તનુ' પ્રતિપાદન કયું” હતું. તેમાં અંધશ્રદ્ધા 
રાખી નહિ, પરતુ વેદતે મુખ્ય પ્રમાણુ માની, થહ્ાવાદ-સુદ્ધાદદૈતનું 
પ્રતિપાદન કયું. આસુરવ્યામાહ લીલા કરતી વખતે કાશીમાં પોતાના 
ખે પુત્રોને એવો ઉપદેશ આપ્યા કે જે કાયદો મનુષ્ય માત્ર માટે 
તેજ કાયદો તમારા માટે. ભજે બહિસુખ ચારો! તો કાળ તમાર 
ભક્ષણુ કરશે. (જૂએે! શિક્ષાશ*્લેકે). 

ભકિત પ્રકરણુમાં તો એવી આજ્ઞા કરી છે જે કે-ભાગવત- 
'તત્્વત્ઞ હોય, જેનામાં દ'ભાદિક દુમુર્ણાં ન હોય, અને જે ભગવત્સેવા- 
પરશાયષણું હોય, તેમાં જ પૂજ્ય ભાવ ર્‌ાખવે, 

શ્રીવદ્લભ્રાચાયે' નવે! માર્ગ સ્થાપ્યો નથી, પરતુ વેદાદિગ્રથે 
પ્રતિપાદિત જૂતે। માર્ગ પ્રગટ કર્યો છે. નવો માર્ગ સ્થાપ્યો એવો 
સ'પ્રદાયના કોઇ પણુ સસ્કૃત ગ્રથમાં કે ત્રજભાષાના મ્ર'થમાં ઉલ્લેખ 
નથી. અણ સખાએ।એ પોતાના પદોમાં પણુ આ માગ પ્રકટ કર્યા 
છે-એવેોા ઉલ્લેખ કર્યો છે. જે નવો માર્ગ પ્રગટ કર્યો હોય તો 
સિદ્ધાંતાતું સમર્થન કરવા વેદાદિ ગ્રથે।!માંથી અતેક પ્રમાણે 
“આપે નહીં, 

૬. પુદ્દિમાર્ગ પ્રગટ શા સાઠે કર્યા? 
“વાંચો ગીતા અધ્યાય ૪ શ્લે।ક ૧ થી ૩ પૂર્વે જગવાને સૂર્યને 


૧૫૯ 


ચોગૂનું સાન આપ્યું. તેણે મનુતે, મતુએ ઇ્દ્વવાકુતે. એ પ્રમાણે એ 
યોગને રાજષિ'એ ન્નણુતા હતા. પરતુ લાંભા કાળે આ જ્ઞાન સમા- 
જમાં નષ્ટ પ્રાય ચયું, તૈયો તેજ ત્તાન અર્જુનને આપ્યું. 


કપિલ કર્દમને કહે છે કે પૂર્વે, આત્મહાન સમાજમાં પ્રચલિત 
હતું, પરતુ તે નજ્પ્રાય થવાથી, તે તાન આપવા હું જન્મ્યો છું. 


દેવટ્તિએ કપિલને એવે પ્રશ્ન કર્યો કે ભકિતના ભેદ કહે. 
કૅપિલે જવાબ આપ્યો કે-પ્રકૃતિ અને ભાવનાના વૈચિત્ર્યયી ભક્તિ- 
ના ચાર મુખ્ય પ્રકાર છે-સાત્તિકી, રાજસી, તામસી અતે નિ્ઝુયુ। 
સુખ્યા, આ ભકિતનાં લક્ષણા કપિલે આપ્યાં છે. અનન્યત્વ, અવિદિ- 
શત્વ, અને નિષ્કામત્વ-આ નિમ્રુ'ણ્‌ા ભ્રકિતતાં મુખ્ય લક્ષણા, (શાગ- 
વત. સ્ક. ૩-૨૯ અ. 


નાર્દભક્તિસૂત્રમાં પગુ પરમ ખેમલ્યા ભંકિતનાં આ જ લક્ષણે 
અતાવ્યાં છે. પુષ્ટિમાર્ગ માં નિર્ગુ'યા ્ભાકેતને શુદ્ધ પુદ્િભકિત કહેવામાં 
આવે છે. ગગાજીતેો પ્રવાહ જેવો અવિચ્ઠ્િન્ત, તેવે। પ્રેમનો પ્રવાહ 
હાગવાનમાં રહે, તે શુદ્ધ પુષ્ટિ ભક્તિ. કુ'તતોએ સ્તુતિમાં આવી જ 
ભકિતનુ' શ્રોકૃષ્યુ ભગવાન્‌ પાસે દાન માગ્યું. 
(૭) વેદનુ' ગાભીય*ં 
વેદનો ઊ'ડેો અભ્યાસ કર્યો હોય, વેદતો ખરો અથ' અતે 
અને આશય સમઝયા હેય, તેખએોાજ સહ્મવાદ-પુણ્િસક્ત માગ વેદ 
વિસ્દ્દ અને પાખ'ડી કહી શકે નહિ. પાખ'ડી કહેનારાઓમાંના 
"ટલાએ વેદને ઊ'ડે અભ્યાસ ક્યો છે ? તેમાંના ધસાખરાએ તો 
વેદને! સ્પર્શ" પણુ કર્યો નથી, અતે વેદનાં દર્શન પણુ કર્યા નથી. 
વેદતા અભ્યાસીએ પણુ, વેદનો ખરો અર્થ અને આશ્રય અમે સ” 
મઝયા છીએ, એવે દાવો! કરી શકે નહિ, કારણુ કે, વિઠાતો પશુ 
વેદ્તુ' રહસ્ય સમઝવામાં ગોથાં ખાય છે. 


૧૬૦. 


સે ઈશ્વર સ્વરૂપ પ કોમા. તેમાં સોટા વિદ્ાનો પણુ * મોહ. 
“પામે છે, (જઞાગવત ૧૧-૩-૪૩) 
ોકૃષ્મુ ઉદ્દતે કહે છે કે-“ મારા વિતા વેદને કે વેદના અધ _ 
ને યથાર્થ કાઈ નનણુતું નથી. વેદ અત્યત દુર્માધ છે. તે ગભીર છે.. * 
_સમુદ્ની પેઠે તે દુવિંગાલ્ર છે,' (ભાગવત ૧૧-૨૧-૩૬) 
4 “ગ્રલય વખતે આ વેદ નામતી વાણી કાળતે લીધે નાશ 
પામી હતી, તે વાણીને મે' પ્રથમ ખાહાકલ્પના આદિ કાળે ખષહાદેવ 
ને હી હતી, જે વેદવાણીમાં માર વિષે મત રિથિર કરાવનાર 
ઘર્મ રલ્રો છે. ” 
 “ક્ષેકરાની પ્રકૃતિએ અનેક પ્રકારતી છે, એટલે કે શાત્તવિકી,, 
રાજસી અતે તામસી. પ્રકૃતિતી ભિન્નતાના લીધ દેવ; અસુર, મનુષ્ય 
વગેરે પ્રાણીએની બુદ્ધિ ભિન્ન ભિન્ન હોય છે; જેના લીધે પોત- 
પોતાની પ્રફૂતિ પ્રમાણે સર્વ કોઇએ વેદવાણીના જૂદા જૂદા અર્થ 
કર્યા છે, * ન- 4: એ રીતે મારી માયાના લીધે મોહિત બુંહ્વાળા 
પુસ્વા પોતપોતાનાં કર્મ અને સચિ પ્રમાણે અતેક નતનાં કલ્યાયુનાં 
સાધને! કહે છે.” (ભાગવત ૧૧-૧૪-૩). 


“તેદોથો હુંજ વેધ છું. વેદાન્તકૃત્‌ દું છું, અને વેદવિદ્‌ પણુ. 
દું છું.” એવું શ્રીકૃષ્ણે અજુ'નને કહ્યું છે. (ગીતા ૧૫-૧૫.) 

વરતુતઃ વેદ જેના નિઃશ્વાસભૂત છે તેજ કૃષ્ણુ ભગવાન્જવેદસ-: 
છે. એથીજ શ્ઞાઅકારે લગવાનતે અખિલ ગુર્‌ અને જગદ્ગુરૂ કહે. 
છે. (ભાગવત ૧-૮-૨૫, ૧-૮-૪૩). 


શ્રીવલભાચાર્ય પ્રભુના મુખારવિ'દ રૂપ છે, વેશ્વાનરસપ છે. 
વળી તેઓ ્રીએ, ભગવાને શ્રીમુખે ઉપદેશ આપ્યો હેય તેને અનું. 
શરતો ઉપદેશ આપ્યો છે, તેચો પુષ્ટિમાર્ગના અતુયાયીએ તેમને પણુ 
જગદ્યુરૂ માને છે. આવી અમારી ભાવના છે. આવી ભાવના ન 


૧૨૨ 


રાખવી, એવો અમારે! ઉપદેશક ખતી ઉપદેશ આપવાને કેઈ તે હક્ક 
નથી. ભાવના ખોટી છે, અને તેનુ' મૂળ અંધશ્રદ્ધા છે, એવું કહેના- 
તે હું એટલોજ જવાખ આપું કે-“ નને શાથ કરવામાં આવે 
તા ગાલિપ્રદાન થાય અને કદાચ લાકડીએનેો પણુ ઉપયોગ યાય. 
વળી હિ'દુઓમાં સંગઠનની જર્‌ર છે એવા વખતે વેમનસ્યનાં તાજા 
આજ વવાય. ”' 


સપ્રદાયના અતેક આચાર્યોએ તત્ત્વજ્ઞાન ઊપર સસ્કૃતમાં 
ગ્રથે રચ્યા છે, અતે તેમાં શાસ્ત્રાર્થ છે. તેમના સિહ્ધાંતોનું પ્રામા- 
શિકપણે કોઇને ખડન કરવું હોય તો વેદાદિ ગ્રેથોમાંથી પૂરાવા રજુ 
કરી, સ્વત'ત્ર ત્રથ લખી ખુશીથી ડરે. છાપાએમાં ચર્ચા કરવાથી 
કશે! લાભ નથી. 


૮ પુષ્ઠિમાગ વેદાતીત છે એટલે શુ' ? 


શ્રીકૃષ્ણુ ઉહ્ધવને કહે છે કે આત્માના કલ્યાણુ મટે મે ત્રણુ 
મુખ્ય માર્ગોનું નિસ્પણુ કયું' છેં, તેનું કારણુ પ્રકૃતિનું વૈચિત્ય અને 
અધિકારભેદ છે. તે ત્રષુ માર્ગો (૧) વેદવિાહત યજઞાદિ કર્મમાર્ગ, 
(૨)-સાનમાર્ગ અને (૩) ભક્તિમાર્ગ છે. 
 ભ્રક્તિના ખે મુખ્ય ભેદ છેઃ (૧) પરા-મુખ્યા અને (૨) ગોણી- 
તસાત્વિકો, રાજસી અને તામસી ગોણો છે, મૌની ત્રિષા શુળમેટત્‌ 
(ના. ભ-ચૂત્ર ૫૬) નિંગું'ણા। ભક્તિ એ પ૨।. ચારે ભક્તિનાં સ્વરૂપનું 
નિજૂપણુ દેવદ્તિને ઉપદેશ આપતાં શ્રોકપિલે કયું છે, એ પ્રથમ 
કેદી ગયા છીએ. 

પર્‌મ પ્રેમરુપા, પરા, ફલજૂપા નિર્ઝુ યા-શુદ્ધ પુણ્ભિક્તિનો માર્ગ 
વેદાતીત છે; એવે પુષ્ટિમા્ગતો સિદ્ધાંત છે. એટલુ' જ નહિ પરતુ 
ત જ સિદ્ધાંત ગીતાનો, ભાગવતને।, નારદ ભક્તિસુગરાતે અને ખીન્ન 
હિ'દુ ધમ'ના અનેક પ્રાચીન મ્રથાને। છે. 

૧૧ 


ર૬ 


' અજુનને ઉપદેશ આપતાં ભગવાન્‌ કહે છે કે વેદોમાં સત્ત્વ, 
રજ અને તમઃ ગુણેનું નિરૂપણુ છે. પણુ તારે ગુણાતીત થવું, 
ગુણાતીતતાં લક્યષ્ઠુ બતાવી કહે છે પ આ કક્યા મારી અનન્ય 
ભક્તિ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. દિવ્યચક્ષુ આપી, અલોકિક 
વિશ્વરૂપનાં દશન કરાબ્યા પછો કહે છે કે આવાં રૂપનાં દર્શાત વેદ, યસ, 
તપ આદિ સાધનોથી થતાં નથી. તેના માટે તો અનન્ય ભક્તિ એજ 
સાધન છે. બ્રહ્મમૂતનો કક્ષા પ્રાપ્ત કરનાર મારી પરાભ્રક્તિને પામે છે. 
(ગૌતા ૧૮-૧૪) વેદવ્યાસે વેદને સરળ કર્યા, મહાભારત રચ્યું, 
ખીન્ન' અનેક ગ્રથે। રચ્યા, પષ્યુ તેમનું ચિત્ત અતૃપ્ત રહ્યું. એકાંતમાં 
એવા વિચાર સ્જુર્યા કે-ભગવાનને અને ભગવાનના પરમ હસ કોટિના 
ભકતોને પ્રિય એવા ભ્રાગવત ધર્માતુ' નિરૂપણુ ચું મે” નહીં કયું” હોય ? 
(જિ વા માપવતા પર્તાઃ 72૦) એટલામાં નારદજ ત્યાં આબ્યા. તેમણે 
ભાગવત ધર્મોનું નિરૂપષ્યુ કરી ભગવાનને! યશ્ઞ ગાવા અતે ભગવા- 
નનાં ચરિત્રોનુ' વણુ'ન કરવાનો ઉપદેશ્વ આપ્યો. ત્યારબાદ વેદબ્યાસે 
શ્રીભાગવતના છઠા સ્ક'ધમાં ભાગવત ધર્માોનુ' નિરૂપણુ કયું' છે. અને ત્યાં 
આ ધર્મને “પર'' ધર્મ કલ્યો છે. 


ભાગવત ધર્મા 


દારકામાં વાસુદેવે નારદને એવી વિન'તિ કરી કે ભાગવત ધર્મોનું 
શ્રવણુ કરવાતેો મતે અધિકાર હેય તે! તે કહે. પૂર્વ ત્રડષભદેવના 
નવ પુત્રે અતે શળ શરતના નાના ભાઈ એ જેઓએ યોગેશ્રરની 
સત્તાથી વિખ્યાત છે, તેમણે રાજન નિમિને ભાગવત ધર્મોને ઉપદેશ 
આપેલો, તેનું ત્રવણુ નારદે વાસુદેવતે કરાવ્યું, 


ભાગવત ધર્મોના માર્ગ એટલે ભક્તિમાર્ગ. તેનું નિરૂપણુ 
ગીતાના અનેક શ્લોકોમાં છે. નારદ ભક્તિ સગેામાં ““પરમ પ્રેમરૂપા'' 


૧૬૩ 


ભક્તિને જ ભક્તિ કહે છે; સામાન્ય ભકિતતે નહિ. તેનાં સુખ્ય 
લક્ષણા અનન્યત્વ, નિષ્કામત્વ, અકિચનત્વ, નિગુષ્મુત્વ છે, આવી 
ભકિતનાં લક્ષણા અતે તે પ્રાપ્ત કરવાનાં સાધને પણુ આ સુન્રોમાં 
છે. મુખ્ય સાધન તો. ભ્ગગવાનતી કૃપા અતે ઉત્તમ ભગવદીયે।ની 
ફુપા. આવા ભગવદીયોતેો સગ પણુ ભગવાનની કૃપા થાય 
ત્યારે પ્રાસ થાય છે. માટે આવા ભ્રગવદીયોનો સગ કરવા અતે 
દુઃસ'ગતો ત્યાગ કરવા ઉપર નારદ ભાર મૂકે છે, શક્તિમાર્ગ'માં 
સત્સગતે જ મુખ્ય સાધન માનવામાં આવ્યું છે, 


નારઃસત્રોમાં એવો પણુ ઉપદેશ છે કે નિરોધ ફલરૂપા ભક્તિનું 
સ્વરૂપ છે, અને નિરેધનું સ્વરૂપ બતાવતાં કહે છે કે--નિરોષણુ કોશ 
વેર્ટયાવારન્યાત: ॥ ( ના. ભ. સૂત્ર ૮) 


પુષ્ટિ માગ અને માયા 


માયા તરવાને। ઉપાય શે।? તેના જવાબમાં નારદ કહે છે ફે- 
જે વેદોતો પષ્યુ પરિત્યાગ કરે છે, અતે અવિચ્છિત્ત પ્રેમ પ્રામ કરે છે 
તે માયાને તરે છે અતે લોકોને પણુ તારે છે. (ના. ભ. સત્ર (૯-૫૦) 


જવાત્મા અને પરમાત્મા વચ્ચે માયા રૂપી પડદો છે. તેથી 
જવાત્માતે પરમાત્માનું દર્શન થતું નથી. કર્મ માર્ગથી કે જ્તાનમાર્ગથી 
માયા તરી શકાય એવે ગીતાદિ ગ્ર'થથોમમાં ઉપદેશ નથી, પરતુ માયા 
તરવામાં અનન્ય શરણું રામબાણુ ઉપાય છે, એવે! ઉપદેશ છે. 
(ગૌતા ૭-૧૪ ). 


થ્રહ્મા નારદને એવે! ઉપદેશ આપે છે કે-'“ અનત ભગવાન્‌ 
જેના ઉપર્‌ દયા કરે છે અતે જે પુરષો નિષ્કપટ ભાવે સર્વથા ગએ 
ભગવાનના યર્ષુતો આશ્રય કરે છે, તેએ શગમવાનતી એ દુસ્તર્‌ 


૧૬૪ 
માયાને તરી *નય છે, લે રુત્તરાં મહિતરસ્તિ અ શેવતાયાં ”' ( ભાગવત 


૨-૪-૪૩ ). . 


ઉપનિષદો! પણુ એવે। ઉપદેશ્ય ફરે છે કે--શ્રી વિષયુ ભગવાનની 
માયા ધણી મોહકરી છે, પણુ ભગવાનનાં ચરણુકમળના પ્યાનથી તે 
સદેલાઈથ તરી શ્રકાય છે. તસ્ય જટ્‌મ્યુગષ્યાનાત યુક્સરા ઇતર મવેત્‌ । 
(ઉપનિષદ પૃછ્ઠ ૪૬૭). “ સહાવિષ્ણુ મહામાયા ક્રીડાશરીરરૂપિણી છે, 
ગ્રહ્માંદને પણુ તે અગાચર છે. જેએ વિષ્સુતે ભજે છે તેએ મહા 
માયાને તરી નય છે, ખીન્નએ। વિવિધ ઉપાયથી પણુ માયાતે તરી 
શકલા નથી.” ( ઉપ. ૪૮૧ ). 

રા” નિમિએ યેગેશ્વરોતે સાત પ્રશના પૃછ્યા હતા. તેમાંના 
ખે એ હતા કે--માયાનું સ્વરૂપ કહો, અને માયા શ્રી રીતે તરી 
શકાય ? તેનો જવાબ યેોગેશ્વશેએ આપ્યે।! કે ભક્તિથી માયાને તરી 
શકાય. (ભા. ૧૧-૩૨) 


અનન્ય ભક્તિયુકલ થહમાસાનતી જ ભગવાને પ્રશ્ન'સા કરી છે, 
તાનનાં ર૦ લક્ષણે બતાવ્યાં છે, તેમાંતું અનન્ય યોગવડૅ મારી અ- 
વ્યેલિચારિણી ભ્રક્તિ કરવી, એ એક છે. ભક્તિયુકત સાન ન હોય 
“ મસ્યુલમાવવગિતમ્‌ ” તે શેભતું નથી. અનન્ય ભક્ત ઝાનીની શ્રો 
વલ્લભાધીશે પષયુ શ્રાઓર્થ પ્રકરષુમાં પ્રશ્નસા કરી છે. 


(€) હદયની શુદ્ધિ એતે! સાંપ્રદાયિક ઉપદેરા 


સવષ્ભાવથી શ્રીકૃષ્ણુ ભજનીય છે. સર્વાત્મભાવથી પ્રજ્ઞુને 
હૃધ્યમાં પધરાવવા. તાદૃશ કોટિના ભગવદીય સાથે હરિસ્યાનમાં રહેવું. 
પરતુ હુઘ્ય દૂષિત ન થાય તેની સભાળ રાખવી. હેદય શુદ્ધ હોય 
તો જ તેમાં પ્રજુ બિરાજે. 


કામ, ક્રોધ, લોભ, સ'સારાસાકત, કઠોરતા, અસતેોષ, વિષયનું 


૧૬૫ 


ધ્યાન, મદ, ફૃશ્તા-આ હૃદયના દોષો છે, આવા દોષયુકત હદયમાં પ્રજુ 
બીરાજે નહિ. (શ્રિક્ષાપત્ર ૨૨-૧ થી ૫). 


દીનતા, શુદ્ધિ, પ્રપચને! અભાવ, કામને અભાવ, ભગવદ્મુષુ 
ગાનપરાયણુતા, વેરાગ્ય, ભગવદ્્‌ધર્મ'પરાયણુતા વગેરે શુદ્ધ હૃદ્યનાંજ 
લક્ષણ! છે. તેમાંજ પ્રજ્ીું બીરાજે છે. (શિક્ષાપત્ર ૩૨-૬ થી ૧૦). 


આંતર ચાર અતે બાહય ચાર અને વ'ચકે 


કામ, ક્રોધ, લેશ વગેરે દુગુ'શા આંતર ચોર છે. તે હુદયમાં 
ધુસી ન જય તેના માટે ખાસ સભાળ શાખવી. પ્રભુમાં ભ્નાવની 
શિથિલતા કરે. એવાં સગાંસ'બ'ધીઓને બાલમ ચેર માનવા. વેષ્યુવેા 
માં પણુ અતેક વ'ચક કોટિના હેય છે. તેઓતી સમિતિ પારાધી 
જેવી છે, આવાતે સ'ગ કદી કરવે। નહિ. (દુઃસ'ગવિત્ઞાન પ્રકાર). 


તમામ દોષે।માં કામે મુખ્ય દોષ છે. આ દુ્મુંણુધી અનેક બ્ય 
કિતિએનું અધઃપતન થયું છે. કામ હેય તે પ્રભુમાં ચિત્ત રહે નહિ. 
માટે આ દોષ સવ'યા ત્યાન્ય છે. ( કામાખ્ય દોષ વિવરણુ ). વિષય 
ત્યાગ એ પુદ્માર્ગ'નાં લક્ષણામાંનું એક છે. વિષયાસકતનો પ્રભુમાં 
શુદ્ધ, અનન્ય ને નિષ્કામ પ્રેમ હોયજ નહિ. 


ઈન્દ્રિયા દૈવી અને આસુરી હોય છે. નિષિહ્દ કર્મમાં પ્રભ્ત્ત 
રહે તે આસુરી. હદય શુદ્ધ થાય એવા કમમાં પ્રશૃત્ત થાય તે દૈવી. 
દેવી પન્દ્રિય,થી જ પ્રભુની ભકિત થઇ શકે. મન પણુ દૈવી અને 
મસુરી છે. દુદ વિચારે સ્જુરે તે આસુરી. દૈવી વિચારે! સ્કુરે તે દૈવી. 
દૈવી મનથીજ પ્રજુતી ભકિત થાય. બજીજમનલઃ બજુજમેવ જ મતિ 
અરુહ્ મનવાળાને અરુહ્જ ફલ મળે છે. ( સુખોધિની ). લોકિકમાં 
નિષ્ઠા અને શગવાનમાં નિષ્ઠા એ બને પરસ્પર વિરુદ્ધ છે. ( સુખે- 
ધિતી). અપાખ'ડી હોય તેનેજ નિયત ફૂલ મળે છે. શુદ્ધ અ'તઃ- 


શદ 


કરણુ થાય ત્યારે જ સર્જત અધિકારી થામ છે. ત્યારબાદ સર્વા વસ્તુ 
સુલશ થાય છે. ( સુખોાધિની ). ન્યારે અ'તઃકરણુ સર્વ દોષરહિત થાય 
છે ત્યારૈજ તે પુરૂષ નીરોગી કહેવાય છે, અને તેવો નીરોગી પુરૂષ 
સદાન'દ ભગવાનતે ત્યાગ કરતે। નથી ( સુખોધિતી ). 


જેનું હેધ્ય નીરોગી તેજ ભગવાનનો ખરે મ્રાઠક છે. વૈર્‌ર્ચ 
વરીતાષં ચ સર્વથા ન પરિત્યગ્રેત 1 સ્વષર્યાચ(નં શતવાં વિધર્માસ્ય 
સિવર્તનમ્‌ ॥ ર્ર્ટ્રિયા્રવિનિત્રાટૂઃ 1 »૮ »૮ 2૯ ॥ વેરાગ્ય અતે 
સતોષતે। કદી ત્યાગ કરવે। નહીં. સ્વધર્મનું અ ચરણુ શકિત પ્રમાણે 
કરવું અને વિશ્વધમ'નેો ત્યાગ કરવે* ઈન્દ્રિયો રૂપી ધેકાને કાખૂમાં 
રાખવા. (ત. દી. નિ. ભકિત પ્રકરણ). 


જે સ'પ્રદાયમાં આવો ઉચ્ચ ઉપદેશ છે તેના અમો અનુય।- 
યીએ છીએ. અમુક નિન્દકો તેને (સપ્રદાયને) ગદે કહે તેથી સ'પ્ર 
દાયતો ત્યાગ કરી, આવા નિન્દકતે અમારા ઉપદેશક કે ગુરુ માન- 
વાના નથી. રાજકોટ €-૧-૪૩, 


ર 


વેષ્ણુવ ધર્મની કેટલીક રહસ્યમય વાતે! 


ભીમ અગીઆરશ તા. ૧-૬-ડ૬તેરોાજ શ્રી બાલકૃષ્યુ 
ક્ષાલજનતી હવેલીમાં મ્રોમાન્‌ ર્ષણુછેોડદાસ પટવારીએ આપેલા 
જ્ઞાષણુને। સાર: 


એકાદશીના માહાત્મ્યમમાં ઉપવાસ કરવાની સાથે ઈન્દ્રિયા અને 
મનના નિગ્રહ ઉપર ભાર મુકાયલો છે. એકાદશીતે। અથ દશ ₹ન્દ્રિ- 
મેના અને અગીયાર્મા મનનો નિગ્રઠ કરવો તે ઈન્દ્રિયાતે સયમ 
રૂપી અગ્નિમાં હેમવી. તે મોટામાં મોરો યત્ત છે. હન્નરે। રૂપિયા 
ખર્ચી ખીન્ન યગ્ઞો કરો, પરતુ આ યસ ન થાય તે। જીવનું કલ્યાણુ 
થઈ શકે નહી પરતુ તે યત કર્વાતી ફરજ મનુષ્ય માત્રતી છે. 


શરણ ઉપદેશ અને આત્મનિવેદનતે ઉપદેશ આપણે સોએ 
લીધો છે. ગ્રથોતો અને ઉચ્ચ કોટિના વૈષ્યુવાનો સત્સગ કરી, આ 
ખને ઉપદેશનું અતુસધાન રાખવું તેજ આપણે! ધમ' છે અને તેજ 
ધમ' હેઇ શકે. ગીતામાં ભગવાતે એવો ઉપદેશ આપ્યે છે કે, 
ભગોણુ ધર્મોનો ત્યાગ કરી, ફરણુધર્મ'નું તારે સેવન કરવું.” શરષુ કહો, 
જુ આશ્રય કહો, ભગવાનને દહ આશ્રય રાખવાથી જવનું કલ્યાણુ 
થાય છે. રોજના ૨૪ કલાકમાં ગમે તેવી પ્રવૃત્તિ હોય તેમ છતાં ખે 
કલાક કે એક કલાક પ્રજુના અથે કાઢી શકાય છે. એકાગ્ર ચિત્તથી 
અને રુાહ્ધ ભાવથી પ્રભુના ચર્ષ્યુમાં મસ્તક નમાવી, અષ્ટાક્યર મ'ત્રતી 
શ્રીકૃષ્ણુઃશર્ણુમમ પાંચ માળાઓને। જપ કરીએ, તો પણુ તેથી કેટલે 
લાલ થાય છે તેતો અતુભવ તે પ્રમાણે કરવાની આપને સૌને થશે. 


આપણે સો આ સ'સારમાં મુસાફર છીએ, અતે વહેલાં મોડુ 
સ્મશ્ચાતે જવાનું છે, તેનું સ્મરણુ રાખીએ તો વૈરાગ્ય રહે. વૈરાગ્યનું 


૧૬૮ 


સેવન કરવાતો આપણા સાંપ્રદાષિક મ્રથોમાં પુનઃ પુનઃ ઉપદેશ 
આપવામાં આવ્યે! છે. 

ચિત્તતો એવો ધમ' છે ક એકી વખતે તે ભગવાનમાં અને 
લાકિકરમાં ન જ રહે. ભગવાનમાં ચિત્ત લાગતું જય તેમ તેમ 
લૌકિક આસકિત ઓછી થતી જાય છે. પ્રભુમાં ચિત્ત પરેવાવું તે 
સાનસી સેવા છે, અને તે ઉત્તમ છે. તનુનન અને વિત્ત?#્ન સેવા તે 
માનસી સેવા પ્રાપ્ત કરવાનાં સાધન છે. ભાગવત ધર્મોનો તનુજા 
સેવામાં સમાવેશ્ન યાય છે. 


નેત્રતનો ઉપયોગ પ્રેભુતાં દર્શન માટે, કાનનો પ્રભુના 
ચુણાનુવાદના શ્રવણુ માટે, અતે સુખને પ્રન્નુનાં કોર્તન કરવા 
મારે ચવે ન્નેઈએ. પ્રાણુ પષુ પ્રશુતે અપ'ષુ કરવાના છે, 
એટલે કે દક શ્વાસે ભગવાનના નામનું ર્ટણુ કરવાનું છે. આ 
પ્રમાણે કરવાથી ગાઢ નિદ્રામાં પણુ ભગવાનનું સ્મરણુ રહેશે. સત્ય 
સ'કલ્પવાળા ભગવાનતી કૃપા થશે ત્યારે જીવને તે પોતાતો માનશે. 
ભગવાન અંગીકાર કરે અને દશ'ન આપે, એજ લડ મતોર્ય 
હોવે! જેઈએ. 

ભગવાન સવ*ગ્યાપક છે, મૂર્તિમાં પણુ છે. મૂર્તિ ભગવાનનું 
બધિભાતિક રૂપ છે, આધિર્દેવિક સ્વરૂપે મૂર્તિ ભગવન્મય છે. 
ગમાજના જ્લતો પ્રવાડ આધિભ્ાતિક છે, પણુ આધિર્દેવિકરૂપૈ તે 
દેવી છે. ભગીરયને ગગાજીએ દેવારૂપે દર્શન આપ્યાં હતાં, અને ભૂતલ 
ઉપર્‌ પધારી, ભગૌરયના મતે!રથે પૃણું કર્યા હતા. 

પૂક્ન-ઇંપાસના, અને સેવામાં ધણે! ફેર છે. પૂન્ન અને 
ઉપાસના રૂપ કમને આધીન શગવાનની વિભૂતિઓ છે. ભગવાન 
તો અનન્ય અને નિષ્કામભકિતથીજ પ્રસન્‍ન ચાય છે. આ સિહાન્તનુ' 
નિસ્પણુ શ્રીગુસાંઘંજીએ “ ભ્રકિતહ'સ ” નામના ગ્ર'થમાં સારી રીતે 
કરેલું છે. 


૬૬૯ 


આપણુ! સ'પ્રદાયમાં ચોરાસી બેઠકો, ચોરાસી વૈષ્ણુવા તથા 
નિજ વાર્તા અતે છુ વાર્તાના ગ્રન્થો છે. આ મન્થોમાં ઉચ્ચ સિહાં- 
તોતું પ્રતિપાદન કરેલ છે. તે વખતમાં પણુ આપણા સપ્રદાયના 
અતુયાયીએ ધણુ દેતા, પર'તુ ઉચ્ચ કોટિના વૈષ્યુવાનાંજ ચરિત્રો 
લખાયાં છે. 

પ્રસંગો (૧) એક વખત શ્રી વલ્લભાધીશ્ શ્રોકૃષ્સ ચેતન્યને 
મળ્યા, ત્યારે શ્રી વલ્લભાચા'જીએ કહું કે અમારે સિદ્ધાંત એવો 
છે કે રાળ્તો દાણે ઢોરના શીંગડાં ઉપર *હે તેટલો વખત પણુ 
ભમવાનનું વિસ્મરણુ થાય તો આસુરાવેશ્વ આવે. 


(૨) એક વખત શ્રી વલ્લજ્ઞાધીશ પરિક્રમામાં હતા. તે વખતે 
એક મરેલા અજગરેતે કોડીએ ફોલ] ખાતી ન્નેવામાં આવી. 
સાથેના વેષ્ણુવાએ પૂઠયુ' કે આ અજગર પૂર્વ જન્મમાં કાય હશે ? 
આચાર્યએ જવાબ આપ્યો કે, તે મહત અથવા મહારાજ હતો, 
અતે કીડીઓ તે સેવકે છે. તેણે અનેક સેવકો કર્યા. તેએ પાસેથી 
ધણુ દ્રવ્વ લીધું પણુ ગુરુ તરીકેની ફરજ અદા કરી નહીં, અને 
પ્રાપ્ત કરેલ દ્ર્યતો ઉપયે।ાગ વિષય સુખમાં કર્યો. તેથી તેનો અત્રતાર 
અજગરને! થયે છે. 

શ્રોવલ્લભાધીશ જે કાંઇ દ્રશ્ય વેષ્યુવા પાસેથી મેળવતા તેતે 
વિનિમૈ।ગ પ્રજુ અથે' જ કરતા. 

ભક્તિનો પ્રચાર થાય તે હેતુથી શ્રોવલ્લભાધીશે ગૃહસ્થાશ્રમ 
ભોગબ્યો હતે. પોતાની પાસેના વૈષ્ણુવાને આચાર્વજીએ આજ્ઞા કરી 
હતી કે ગામમાં સામત્રી લેવા જાએ। ત્યારે તે કોઇતી પાસેથી 
માગવી નહીં, અતે હુ' આશ્યોા છું એમ કોઈને કહેવું પણુ નહીં. 

(૩) અડેલમાં એક વખત બજરમાંથી સામગ્રી મગાવવાનું 
સાધન નહેવું. ભંડારી ડૉકોરજતે અપથુ શ્રખએેલ સોનાની વાટકી 
ગીરો મૂકીને સામત્રો લઈ આવ્યો, શ્રોવલ્સલાધીશે અતે તેમના 


ઉ૧૭૦ 
ઝેડુબના કોઈ માણુસે પ્રસાદ ન લીધે. સાંજે એક વેષ્ણુવ તરફથી 
૩૦ સહર ભેટમાં આવી. ગૌરે। મૂકેલ વાટકો છોડાવો. બીજી સામગ્રી 
મગાવી, અને ભોગ ધરીને આચાર્યએ પ્રસાદ લીધે. વેષ્યુવાએ 
પ્રશ્ન ક્યો કે, સવારમાં આપે ભોજન કેમ ન લીૌધુ' ? જવાબ આપ્યે 
જ, ઠાકોરજીને અર્પય્ુ થયેલ વાટકી ગીરો મૂકો સામગ્રી મ'ગાવી 
હંતી. આવી સામગ્રોધી અમાર્‌' પોષણુ કરવાનું ન છે।ય. 

(૪) મ્રી વલ્લભ્રાધીશે ગોપીનાથને એક વખત હઠુસતાં હસતાં 
કહ્યું કે શ્રી ઠાકોરજનાં આભૂષણો તથા સોનાનાં પાત્રો જેઈ એવે 
વિચાર તો નથી આવતો તે કે તે બધાં આપણી માલીકોનાં હોય 
તો કેવું સાર્‌ ? ગોપીનાથે જવાબ આપ્યો કે આપના વ'શમાં પ્રકટ 
થથે! હોય તેની તો એવી બુદ્ધિ કદી થાય જ નહો. પ્રભુતી સેવા 
કરવી, એજ મારી ઇચ્છા છે. 

(૫) વિજયનગરના ર।'નએ ધણી સે।નામહેરો કનકાભિષેકને 
અંગે શ્રી વલ્લભાધીયાને ધરી. તેમાંથી ફકત સાત રાખી, તેનાં તુપુર 
કરાવી શ્રીઠાકોરજને અપથુ કર્યા, ખાકીની મહોરા ષાદાણાને 
વહેચી આપી. 

(૬) શ્રી વલ્લભાધીશ્ન સીવેલાં લુગઢાં પહેરતા નહીં. તેમનું 
જવન ધણું સાદુ' અને પવિત્ર હું. 

પગે ચાલી, જે સમયમાં સુસલમાની રાન્‍્ત્ય હતું તે વખતે 
હિંદુસ્તાન જેવા મોટા દેશ્રમાં પરિક્રમા કરી, કેઈ સ્થળે 8 દિવસ, 
જાઈ રથળે સાત દ્વિસ, કયાંય મહિનો, કષાંય છ મહિના રહી, શ્રી 
જ્ઞામવતની સપ્તાઠુ કરી હતી. પ્રજુની સેવા કરવાની સાથે અનેક 
જિઝાસુઓને ઉપદેશ આપી, સ'ખ્યાખ'ધ ગ્રન્થે રચ્યા હતા. 


સ'પ્રદાયમાં આઠ સખાએ। 


સુપ્રસિદ્ધ છે તેમના જીવનના અભ્યાસથી જરૂર આપણુતે લાભ 
થાય અને પુદ્ભ્કિત માગતું રહસ્ય સમન્નય. 


ર૭? 


ઉ) સુરદાસ અકખરતે મળ્યા ત્યારે બાદશાહને યશ ન ગાયો, 
પરતુ જમવાનને યશ્ચ ગાયો, તેથી બાદશાહ ધણા પ્રસન્ન થયા. બાદ- 
કાહે સુરદાસતે કહ્યું કે કાંઈક માગે।. સુરદાસે જવાબ આપ્યો! કે મારે 
કાંઈ ન જેઈએ. ફક્ત એટલું જ માગુ' છું કે આપના રાન્‍્યમાં અમને 
તથા અમારા ઠોકોરજને કરૈ। ઉપદ્રવ ન થાય. 


(૨) પરમાન'દદાસને ત્યાં વૈષ્ણુવા આવ્યા. ન્યોચ્છાવર કરવાનું 
કશું સાધત નહેતું. પરમાન દદાસે સુદર પદ રચી, ન્યોચ્છાવર કર્યો, 


(૩8) કુભતદાસ ખેતી કરી નિર્વાહ ચલાવતા; અકિ'ચન હતા. 
સીકરીના રાન્નએ તેની પ્રશ્ન'સા સાંભળી, મ્યાનો અને ધોઢાએ। માણુસો 
સાથે મોકલ્યાં. કુ'ભનદાસે કહ્યું કે મારે રા”ન પાસે આવવાનું સું. 
પ્રયાજન છે ? માણુસોગ્મે કહ્યું કે નહીં આવે। તે। ૨।5ન અમાર ઉપર 
નારાજ થશે. કુશનદાસ પગે ચાલીને રાજ પાસે ગયા. રાજાને* 
અપેક્ષા હતી કે કુભનદાસ મારી પ્રશ'સા કરશે, પરતુ ઝુભનદાસે તો 
નીચેતુ' પદ ગાયું. 


પદઃ-ભક્તનકે કયા સીકરી કામ, 
આવત જાત પનેયા તુટી, 
ખીસરી ગયે! હરિન્નામ. ૧ 


કે] સુખ દેખે દઃખ લાગત 

તાકા કરતો પડયે પ્રણામ. 

મુજનદાસ લાલ ગિરધર બિનુ. 

યહ્ઠ સખ જૂઠે। ધામ. ર્‌ 


રા*ન નારાજ થવાને બદલે પ્રસન્ન થયા. 


એક વખત માનસિહ દિગ્વિજય કરી, ગિરિરાજ આવ્યા. દર'ન” 
કરી કુ'ભનદાસ પાસે ગયા. તેમને ત્યાં તિલક કરવા માટે કાચ પયુઃ 


શકર 


“નહોતો. માનસિહે સોતાની આરસી આપવા માંડી. કુ'શનદાસે જવાષ્ય 
આપ્યા કે મારે ન નેઇએ. માનસિહે સેનાતી મહેરા ધરી, તે 
પણુ ન લીધી, અતે કહું કે મારે ખેતીનું ધાન આવે છે, તે માર્‌ 
મારે પૂરતું છે, માનસિહે કહ્યું કે કાંઈ તો. માગો. ત્યારે જવાબ 
આપ્યો કે કૃપા કરી, આપ ફરી મારે ત્યાં પધારશે નહીં, એટલું 
માગ્રુ' છું. 

(૪) ગોાવિ'હ સ્વામી માતુશ્રો યમુનાતો ચરણ્‌થી સ્પર્શ_ કરતા 
નહીં. તેમણે એક વખત અકબર બાદશ્રાહ પાસે ભૈરવ રાગ માયે. 
આદશ્ઞાહે રાગની તારીફ કરી. સ્તામોએ કલ્યુ' કે તમે મ્લેચ્ક છે; 
તમે ભરવ રગતી તારીફ કરી. તેથી તે રાગ છોવાઈ ગયો. તે 
દિવસથી તેમણે ભેરવ રાગ ગાયે! નહીં. 

(૫) 1ચત્ત સ્વામી પણુ અકિચન હતા. સ્મિતિ ગરીખ હતી. 
પષુ તે કહેતા કે દ્રવ્ય માટે મે' જૈષ્યુવ ધર્મ સ્વીકાર્યો નથી. 

(1) નદદાસજી ગેસ્વામી તુલસીદાસજના ભ્રાઇ હતા, તુલ- 
“સીદાસ શ્રી રામચદ્રજના અનન્યભક્ત હતા. એક વખત ગશ્રીજનાં 
દર્શન કરવા ગયા. નમન ન કયું'. નદદાસજીએ શ્રોનાથજીને રામ- 
ચ'જીનું સ્વરૂપ ધરવા વિન'તિ કરી તે વખતે તેમણે ગાયું કે- 


આજકી શેના કયા કહું, ભલે બોરાન્ે નાથ; 
તુલસી મસ્તક તખ નમે ધનુષ બાણુ ધરો હાથ. 


શ્રીનાયજીએ શ્રી રામચદરજનુ' સ્વરૂપ ધારણુ કર્યું, એટલે તુલ- 
-સશૌદાસજીએ નમન યયું'. 


(૭) દામોદરદાસ હુરસાણી ત્રો વલ્લભાધીશના કૃપાપાત્ર 
“અનન્ય ભકત હતા. તેમણે શ્રી ગુસાઈજતે કહું કે--“ આ માગ 
એલવાનતોા નથી, વિશ્ઠુ ભાવને છે. ” આધી થી ચ્રુ'સાઈછિ પ્રસન્ન 
ચયા. તેએ। બૈષ્યુવતે પોતાને દંડવત્‌ પણુ કરવા દેતા નહીં. 


૧૭૩ 


(૮) પદ્મનાભદાસ ભાગવત વાંચૌ નિર્વાહ કરતા. આચાય'- 
શ્રોમે કહ્યું. 8--“ઉદરપોષણુ માટે ભાગવત વાંચવાનું હોય નહીં ',. 
યારબાદ કોડીએ। વેચીને, લાકડાં લાવો તેઓ નિર્વાહ કરતા. તદન ગરીબ 
હોવાયી ઠાકેર$%તે છેલાં ધરતા, અને ઠૉકોરછી આરે્‌ગતા, કારણુ 
ભગવાન તે પ્રેમતા જ ભૂખ્યા છે. 


(€) પદ્મા રાવલ વિદ્દાન હતા, પણુ દ્રવ્ય નહોતું. ઘી ચોપડયા 
વિના પ્રભુને રેોટલીએ ધરાવતા, આવા અતેક વૈષ્ણુવો ગરીબ છતાં 
પ્રજુતી સેવા ભાવથી કરતા અને તેમની સેવાને! પ્રભુ અગીકાર પણુ 
કરતા હતા. 

(૧૦) એક વખત એક કણુખી વૈષ્ણુવની ઈચ્છા વેષ્યુવાને સખડીઃ 
પીર્સવાની થઈ. શ્રીગુસાધઇજએ કહ્યું કે-“ તે તો જગદીશમાં જ 
ખને; બીજે સ્થળે તો વણુ-ધર્મનુ પાલન થવુ' જ જેઈએ. ' 


(૧૧) ચાચા હૃશ્વિ'શજી ક્ષત્રિય હતા. થ્રોગુ'સાઈઝએ 
વૈષ્ણુવાતે શશ્ણુ મ'ત્ર આપવાની તેમને આજ્તા કરી હતી. તેએ 
ભીલેના પ્રૈશ્માં વર્ષો સુધી ફર્યા, અને ઉપદેશ આપી અતેક ભ્રીલેોને 
અભદ્યયનેો તયા દારુતો ત્યાગ કરાવ્યો હતે. 


(૧૨) અઝુક વેષ્યુવા લાખો રૂપીઆ શથ્રીગુસાઇજીને ધરવા 
માવા, શ્રો. ગુ'સાઈજએ કહ્યું કે, “ તમાર્‌' દ્રભ્ય આસુરી છે, તેથી' 
મારે તે ન ન્નેઈ એ. પ્રભુ તે દ્રગ્યતતો અગોકાર ન કરે.” ફન્યા- 
વિક્યના નિષેધ ઉપર પણુ અતેક વખત શ્રી ચુ'સાધજએ ભાર્‌ 
મુક્યો છે. 


(૧૩) શ્રી ઠૉકોરજ મસ્તક ઉપર સયૂશપિચ્છ ધારણુ કરે છે, 
તેનુ' રહુસ્ય શ્રીચુ'સાઇજએ સમનન્યુ' છે કે-- 

“ મે વિષયરડિત છે; તે દદ્દિયી રસતું દાન કરે છે. તેના 
નેત્રમાંથો અશ્રુ પડે તે ટેલ મુખમાં ઝીલી લે છે, અને તેથી તેતી 


૧૭૪ 


કામનાએ તૃપ્ત થાય છે. મોર વિષયર્હિત હોવાથી ઠાકોરજતે ખહુ 
પ્રય છે તે પ્રમાણું ઠૉકોરજી પણુ જીવતે! કામ દષ્ટિ દ્રાર 
ફર કરે છે. 

(૧૪) ૪્ઠલધરનાં ફુલેનું રહસ્ય સમજાવતાં શ્રોગુ'સાઈજ્ કહે 
છે % પુષ્પ એ ત્રજભક્તનું ચિત્ત છે અને ચિત્ત શ્રી ઠાકોરજીના અંગને 
સ્પર્શ કરે છે. સોયથી સૂચન એવું થાય છે કે ત્રજભક્તોતું' ચિત્ત 
ઠૅષ્રિ૨જીમાં પરેવવાય છે. 

(૧૪) એક વેષ્ણુવને મનોરથના પ્રસગે હજારે વૈષ્ગુવોને પ્રસાદ 
'લેવડાવવાતે! હતો. ગુ'સાધ્ંજીએ કહ્યુ'-“ હન્નર વૈષ્યુવોને બદલે ભગન 
વાનમાં બ્યસન હેય એવા એક વેષ્ણુવને પ્રસાદ લેવડાવરો। તો! તેથી 
કૅલ્યાણુ થશે. ” 

(૧૫) ઉત્તમ વેષ્ણુવતાં લક્ષણે। કહેતાં શ્રી યુ'સાઈજી કહે છે 
“૧; સો ઉપર ધ્યા રાખે, કોધ કરે નહિ, સત્ય ખોલે, ચિત્ત પ્રભુમાં જ 
રાખે, સૌના ઉપર ઉપકાર કરે, ઇદ્રિયા ઉપર્‌ સયમ રાખે, પ્રમાણિક- 
પણે દ્રવ્ય પેદા કરી, પ્રભુતે સમે”, નિરશભિમાની રહે, અતે પોતાના 
-સ્વરુપનુ' ચિ'ત્વન કરે, આતું નામ તે' ઉત્તમ ભગવદીય વૈષ્ણૂવ . 

આવા તો અનેક સિહાંતે। વાર્તાના ગ્રન્થોમાં છે. અવકાશના 
વખતમાં સાંપ્રદાયિક મ્રન્થો રોજ વાંચશે તો પુષ્ટિમાર્ગના ઉચ્ચ 
સિહ્ધાંતા નષ્યી શકશે, અતે હાલના વાતાવરણુતેો ચેપ નહીં લાગે, 
સ્વધર્મથી વિમુખ નહિ થાએ. નને એમ લાગવા દેશે તો સ્વધર્મ'થી 
વ'ચિત થશે।. અતે પરધર્મમાંજ આસ્થાવાળા થશે; અને તમે નહીં તો 
પુત્રા તે ધમને સ્વીકાર કરવા પ્રનૃત થશે. 

રાજકોટ, તા. ૬-૬-૩૬ 


“ નિરોગી હૃદય ?” તું મહત્ત્વ. 


રાજકોટમાં રા. રણછોડલાલ પટવારીનુ વિઠ્ઠતાભર્યું ભાષણુ- 


[શ્રી વલ્લભાચાર્ય જના પ્રાકટયોત્સવ પ્રસગે શ્રીમાન્‌ રણુછે।- 
ડદાસ ૨૬ 'દાવનદાસ પટવારી બી. એ. એલગેલ, બી. એ રાજકોટમા 
શ્રી બાલાકૃષ્સુલાલજતી હવેલીમાં “નીરોગી હદય” ઉપર નીચે 
પ્રમાણે ભાષણુ આપ્યું હતું.] 

પ્રજાના સુખનો આધાર. 

પળના ખરા સુખનો આધાર નીરોગી શરીર અતે નીરોગી 
હેદ્ય ઉપર રહેલે। છે. શરીર ત'દુરસ્ત હોય પરતુ હુદ્ય રોગો હેય 
તો તેવા મનુષ્યથી સમાજને ત્રાસ થાય. શરૌર રોગી હેય પણુ નને 
હૃદય નીરોગી હેય તે! તેવા માણુસથી સમાજને કશે। ત્રાસ થતો 
નથી. રાજનું શરીર ત'દુરસ્ત હેય પણુ હદય રોગી હોય તે તેનાથો 
પ્રજાને અનેક પ્રકારના ત્રાસે થાય. રાવણુનુ' શરીર હુણ પુજણ હતું 
પરતુ તેનું હદય રોગી હોવાથી, એટલે કે, કામરૂપી રોગ તેના 
હદયમાં હોવાથી તેણે સોતાનું હરણુ કરવા રૂપી અધે!ર પાપ કયું*. 
વેન રાજનું શરીર હરેપૃછુ હતું. બાલ્યાવસ્થાયી તે સડેલે હતે. 
તેના દુરાચારથી તેના પિતાતે કંટાળા આવતાં, તે રાજ્ય છેડી 
વનમાં ચાલ્યા ગયા. રાજા તો નેઇએ. ન હોય તો પ્રજના નનન- 
માલનું ?ક્ષણુ ન થાય. વેનને ગાદી ઉપર્‌ બેસાડવો કે કેમ તે પ્રશ્ન 
બ્રહાષિઓ, મ'ત્રીએ, અતે *૬હ પુરુષોમાં ચર્ચાયો. મ'ત્રીએએ કહયુ 
% નાનપણુથીજ તેતુ' જીવન સડેલું છે. તેને ગાદી ઉપર ખેસાડવાથી 
પ્રજાતે અનેક પ્રકારતે! ત્રાસ થશે. સહ્માષિઓએ કહ્યું કે ગાદી ઉપર 
ખેશવાનેો વેનને। હક છે. ગાદીનશીન થયા પછી પોતાની જવાખદારી 


૧૭૬ 


સમજરૈી અતે સુધરશે. ગાદી ઉપર ખેસાડવામાં આવ્યો. પરિણામ 
એ આવ્યુ કે સત્તાથી મદાન્ધ થયે, રોગી હૃદય તેતુ' વધારે રોગી 
થયુ. પ્રજાતે અતેક પ્રકારતે! ત્રાસ થવા સહે. ષાષિએ અને 
જૃદ્ધ-પુરુષોનું તેની પાસે ડેપ્યુટેશન ગયુ. રાજાના કત'* સબધી 
ચોગ્ય શબ્દમાં સચના કરી. તેને જવાબ આપ્યો કે 'ભગવાન્‌ તો 
દુંજ છુ, માટે સારૂ' પૂજન કરે..' તે વખતના ભહ્મર્ષિઓં પાસે 
એવી વિધા હતી કે અસુક મ'્રોના જપ કરવાની સાથે આ ર્‌ાજનુ' 
મૃત્યુ થાએ એવો દઢ સ કલ્પ કરે તો મૃત્યુ થાયજ. તે પ્રમાણે કયુ. 
રાજળનુ' મૃત્યુ થયું. કોઇ રાન્ન નહો હોવાથી ચોરે અને લુટારા- 
ઓને! ત્રાસ વધ્યા, પ્રજાનું રક્ષયુ કરે એવો ર૨ાનન્‍્ન આપવાની તે 
તે વખતના અહ્યર્ષિઓ પોતાની ફરજ સમજતા હતા. વેનનુ' શબ 
ગ'ધાય નહી તેવી રીતે રાખવામાં આવ્યું દતું. શબતુ' મ'થન કયુ” 
અને એક ઠીગણુા પુસ્ષ ઉત્પન્ન થષે. પ્રજ્નનું' ઉકાળે તેવો તે ન 
હતો. શ્રબનું ફરીથી મથન કયું' અને એક સ્ત્રી અને એક પુસ્ષ 
ઉત્પન્ન ગયાં અને પૃથુતે ગાદીએ ખેસાડમે।, ઉત્પન્ન થએલી સરો સાથે, 
તેનાં લગ્ન થયાં. 
ડસ. 

ક'સ ખસિષ્ઠે અને પરાક્રમી હતો, પણુ હુંદ્ય રોગી હતુ' યાદવેનું 
અને ખીન્નજનોાને અનેક ત્રાસો થયા. ભગવાને આકારવાણુથી તેને 
ચેતવ્યો હતો કે દેવકોજીના આઠમા ગર્ભથી તાર્‌ મૃત્યુ થશે. મ-ત્રીઓને 
ખોલાવીને તેણે હુકમ કર્યો કે ત્રજમાં છેલ્લા થોડા દિવસમાં જેટલાં 
ખાળક્રો જનમ્યાં હેય તે તમામને મારી ન'ખાવે. દુષ્ટ રાજાના 
મ'ત્રોએ પણુ દુષ્ટજ હોય. તેમણે કલુ" કે “ જેવા હુકમ ” અને એમ 
પણુ કલુ કે “ બાહાણુ, વેદો, ગાય, તપ વગેરે વિષ્ણુ ભગવાનના 
અગો છે તે તમામતે નષ્ટ કરશું. ” પુરાણોમાં અને ઈ તિહાસોમાં 
આવા અનેક દાખલાએ છે, ન્યાં રાજનું હદય રોગી ત્યાંપ્રજનને ત્રાસ. 


_ શૃદ્ધક 
નીરોગી છુદયનેદ રાજા 


પુરાણા અતે ઈતિહાસો નેતાં અને મતુષ્ય પ્રકૃતિતા વિચાર . 
કરતાં, દરેક વિચારશીલ મનુષ્યને જણાશે કે જ્યારે નિરોગી હદય- 
વાળા રાન્ન ગાદી ઉપર્‌ હેય થારે પ્રજને અતેક પ્રકારનું સુખ ઉત્પન્ન 
થાય. ષરહ્માએ પાતાના અ'ગમાંથી ઉત્પન્ન કરેલા સ્વાયભૂ મતુતે એવી : 
આજ્તા કરી કે “ તમારે ભગવાનતી ભ્રક્તિ કેરવી અને પ્રજાનું સારી 
રીતે પાલન કરવું.' રાજનો આ મુખ્ય ધર્મ છે. તેનું પાલન કરવાથી 
ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. મતુતે અનેક વેભવો હતા, પણુ તેતે તે 
તુચ્ઠ માનતો, કારણુ હેલ્ય નીરોગી હતું. વર્ષા સુધી પ્રશ્નનું પાલષયુ 
કયું" અને પુત્રને ગાદી સોંપો વનમાં તપશ્ચર્યા કરવા ગયા. 


સ્વાયભૂ મનુના પુત્ર પ્રિયત્રતે. મનુખએે આજ્ઞા કરી કે “ ₹ાજ્ય 
કરો અતે પ્રજા સૃજે.' પ્રિયત્રત વિર્કત હતો. રાજ્યના સુખની તેતે 
જરા પણુ અપેક્ષા ન હતી. રાન વિના પ્રનના જનમાલનું રક્ષણુ 
ન યાય. છેવટે ભ્રહ્માજતે વચમાં પડવું પડયું. તેમણે પ્રિયત્રતને એવે * 
ઉપદેશ આપ્યે કે વનમાં જઈ પણુ'કુટી બાંધી રહેશે પરતુ તે પર્ણું 
કુટીમાં કામ ક્રોધાદિક શત્રુએને એટલે કે આવા હદયના રૈગેોને 
રહેવા દેશે તો પણું કુટીમાં રહેવાથી શું ફળ છે. ? અને મૃહસ્યાશ્રમમાં 
પણુ ભગવાનમાં પ્રેમ રાખશે અતે જતેન્દ્રિય રહેશે તો ઝૃહસ્યાશ્રમ 
થી શું નુકશાન થવાનું છે ( માટે ગૃહસ્થાશ્રમ રૂપો કોલ્લામાં રહો, 
કામ કોધાદિક શત્રુઓને જીતી, ખુશીથી વનમાં જવું. આ પ્રિયત્રત 
ગાદી ઉપર ખેઠા. ગૃહસ્થાશ્રમ ભે।ગવ્યો અને પ્રશ્નનું' સારી રીતે 
પાલન કયું. 


ર1#ન છીુવ, પૃથુ, ત્રપષશદેવજી, ભડત, પ્રચેતાએ વગેરે સ્વાય ભૂ 
મનુના વ'શના અતે સૂર્ય તથા ચ'દ્રવહ્નના નીરોગી હદ્યવાળા 
રાજાએના વખતમાં પ્રળને અનેક પ્રકારતું સુખ હતું. રાજનું હૃદય 
શુદ્ધ હોય તો સ્વરાજ્ય એટલે પ્રજા-સત્તાક ૨ાન્‍્યની અપેક્ષા શ્વ 
૧૨્‌ 


૧૭૮ 


માટે રાખવી જેઈએ ? તેવીજ રીતે હિન્દનું રાન્યત'ત્ર ચલાવનારા 
સેકંટરી એ[ફ સ્ટેટ, વાઈસરોય, ગવન'રા, કાઉન્સીલના મેમ્મરે વગેરે 
નાં હદય નીરોગૌ હેય તે પ્રનનને સુખ અતે શ્રાંતિ મળે, અને નને 
રોગી હોય તે! અનેક પ્રકારના ત્રાસ થાય. પ્રન્‍્નસત્તાક રાનયો હેય 
ત્યાં પણુ ડીકટેટર૨ અને રાજ્યતત્ર ચલાવનારાનાં હૃદય નીરેગો હોય 
તાજ પ્રશ્નને સુખ પ્રાપ્ત થાય. અમેરીકામાં ' સ્વરાજ્ય છે તે દેશ્રની 
વસ્તી આશરે બાર લાખની છે. નવ માસમાં ખે હજાર તે ચાલીશ 
ખુતો અને એક લાખને ત્રોસ હજ ચોરી વગેરે ગુન્ઠાએ યાય છે 
એવી હુજફીકત તા.૨૧-૨-૩૬ના ટાઈમ્સ એફ ઇંડીયામાં પ્રગટ થઇ છે. 


બ્રિટિશ હિ'દ૬ અતે રેશો રાજ્યો. 


પ્રશના શ્રરીરના રેગેનું નિદાન અને ચિકિત્સા કરવા માટે 
ભિટીશ-ઈડીઆમાં અને સ્ટેટમાં અનેક હોસ્પીટલો અતે દવાખાનાં 
છે. ડાકટરો, વેધો અને હકીમાો અનેક છે. આ સ'સ્થાએ નભાવવા 
. કરોડો રૂપીઆનાો ખચ' યાય છે. અને પ્રશ્નના જવનમાં ફેરફાર 
થવાથી શહેરોમાં સે'કડે ૪૦ ટકા માણુસેો દવા ઉપર જ જીબે છે, 
તેમાં પેટન્ટ દવાએને સમાવેશ થાય છે. ગામડાંએ। માં પણુ દરદીઓ તી 
સખ્યા વધતી જય છે. એટલે કરેડોનો ખચ કર્યા છતાં પ્રશ્નની 
શારીરિક સ્થિતિ તો આવી છે. રે'ટીઆ ગયા, ધ'ટીઓ ગઇ, ખાણી- 
ચો! અને સાંખેલા ગયાં, વલે ગયાં. રમીએ માટે કસરતનાં જે 
સાધને હતાં તે ન રહ્યાં. વિલાયતની ધટીખોાના લોટથી દરદો થાય 
છે એ હછીકત નિર્વિવાદ ૭તાં ગામડાંએમાં પણુ આ લે વપરાય 
છે. ગોળને! ખોરાક ગયો. તેના બદલે ખાંઠ ઘુસી ગછ. ગલ પાપ- . 
ડીમાં શેર લેટટે શેર ધી અને શેર ગોળ આવે. ઢ૦ વષ પહેલાં 
ગલપાપડી જ વપરાતી, તેના બદલે હેવે બુ'દીના લાડવા અને મે।૯- 
નદાર આવ્યા એક મણુલેોટમાં ૧૦ શેર હલકુ ધી અગર વેજીટેબલ ધી 
અને ચાર ગણી ખાંડ વપરાય છે મોજરોખ વધ્યા, રેલ્વે અને 


૧ડ૯ 


મોટરમાં ફરવ!નું થવાથી કમરે ભાંગી, હવે ઉંટ ગ્મને ધોડા ઉપર 
એક દ્વિસમાં ૬૦-૫૦ કે 2૦ માઇલની મુસાફરી થઈ શકે નહો. 
અ આપણી વાસ્તવિક સ્થિતિ છે. 


ર હવે હૃદયના રંગો સબ'ધો પેડુ ખેોલીશ. બ્રીટીશ ઈન્ડીઆ 

અતે દેશી રાજ્યો કરોડે રૂપીઆ ખચે છે પરતુ પ્રજાજનોાના 
હદયના રોગે-દોષેનું તિદાન અતે ચિકિત્સા કરવા કેઈ હેસ્પીટલ 
અગર ડેકટર હોવાનું સાંભળ્યું છે ? રાન્યત'ત્ર ચલાવનારાએઓને શુદ્ધ 
હુદયતી કીમત હેય તે તે જેવો સ'તાોષ આપી શકે તેવો બી'રએ 
ન આપો શકે. 


ગોતાનો ઉપઢેશ 


પ્રજતા હૃઘ્યતા રંગોનું નિદાન અતે તેતી ચિકિત્સા કરનાર, 
મોક્ષ ધર્મનું પ્રતિપાદન કરતાર શ્રાસ્રો, સપ્રદાયના આચાર્યા, સાધુનું 
જીવન ગાળનાર સાધુઓ, મહાત્માના લક્ષષ્મુવાળા મહાત્માએ, અને 
ઝૃઠસ્થાશ્રમાં પણુ પવિત્ર જીવત ગાળનાર ઝૃઉસ્યાશ્રમીએ છે. ભગન્ક 
ગીતાને ઉપદેશ હદયને નીરોગી બનાવવા માટે છે. ભગવાતે ઉદ્દવને 
આપેલો ઉ'દેશ પણુ તેજ છે. કપિલે દેવટ્િતિને જ્ઞાન આપ્યું છે. 
ભહ્માએ નારદને આપ્યું છે. નારદે વેદભ્યાસતે, પ્રાચિત બહિ'ષ રા5્નએ 
પ્રચેતાએતે, યુધિષ્ઠિરને, અતે દ્દારકામાં વસુદેવતે આપેલ છે. આ 
ઉપદેશમાં મોક્ષ ધર્મનું નિસ્પશુ છે. તેવા ધર્મનું સેવન કરવાથી હદય 
નીરોગી એટલે શુદ્ધ થાય છે. નીરેગો હદવવાળા પુરુષો જ જગતૂતું 
ખરું દ્રવ્ય છે. શરીર નીરોગી રાખતાતી જેટલી જરર છે તેથી વિશેષ 
જરૂર હૃદ્યતે તીરાોગી રાખવાની છે. 


થ્રીવલ્લભાધીશ્રતું પ્રાગટષ મનુષ્યોના હદયના રોગોનું નિદાન 
કરી, તેની ચિકિત્સા કરવા માટે હતું, આ હેતુથી જ મુસલમાની 
રાજ્યના સમયમાં હિન્દુ ધમ ઉપર અતેક પ્રકારની મુશ્કેલીઓ છતાં, 


૧૮૦ 


થીરામેશ્વરથી ખદ્દીનારાયણુ અતે જગદીઢાથી દારકા સુધી પગે ચાલી, 
પરિક્રમા કરી, અમુક સ્થળે એક દ્વિસ, ૭ અગર વધારે દિવસ રહી 
શ્રી ભાગવતનું પારાયણુ કરી, હેલ્ય નીરોગી થાય એવે! ઉપદેશ અનેક 
મતુષ્ધોને આપી, અનેક ગ્રન્થો રચ્યા હતા. તેઓશ્રીના અતેક વ'શ- 
નેખએે પણુ આ દિશ્વામાં સમાજની અમૂલ્ય સેવા બન્નવી છે. પરતુ 
ખેદની વાત તો એ છે કે આજકાલ અંધશ્રહ્ા રાખી 
જડવાદનું અનુકરણુ કરવામાં આવે છે. શારત્રો જેઇતાં નથી. તેને 
તા દરીઆમાં પધર્‌ાવવાં છે. આવી પ્રરૃત્તિઓથી તો સમાજને તુક- 
શ્ઞાન જ થવાતું છે. 

પુરાણ્‌।માં યુગાના ધર્મોતું નિરૂપણુ છે. આ કલિયુગ છે, અધમ 
કરવા મતુષ્યોની વૃત્તિઓ થાય છે પરતુ સુગ્ત પુસ્ષો કલિને વધાવી 
લે છે; કારણુ કે તેનો સ્વભાવ નહાર પશુના જેવો છે. તે ગાફલ 
ઉપર્‌ જ પ્રહાર કરે છે. આ યુગમાં પણુ જે સાવધાન રહીએ, 
ભારત જેવી ઉત્તમ ભૂમિમાં પ્રાસ યએલ સતુષ્યદેહતી કી'મત ચંકી 
મનુષ્યતે છાજે તેવું જીવન ગાળવા ૬ઢ સ'કલ્પ કરીઝે તો કેં પણુ 
જડવાદી સ્વધમષ્થી વિમુખ આપણુને કરી શકે નહી'. શ્રી હરિશયજી 
શિક્ષાપત્રમાં કહે છે કે પ્રેમ રૂપી અમૃતનું પાન કરનારને કલિકાલ 
પણુ તુકશ્રાન કરી શ્રકતો। નથી. શ્રીવલ્લભાધીશે પોતાના મ્રન્થોમાં 


હૃદયની શુદ્સ્‍તા ઉપર ધણુ! ભાર મૂકયો છે અને શ્રૌસુખોધિનીજમાં 
એવે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે જેતું હુદ્ય નીરોગી તેજ શ્રીભગવાનનેા 
મપ્રાહઠ હેઈ શકે. રાગી હુદયવાળા ભગવાનના ભકત હોવાનો દાવો 
કરતા હેય તો તેએને પાખ'ડી માનવા. ન્યાં પાખ'ડ ત્યાંથી જગન 
વાન ધણા દૂર. 
આસુરી સ'પત્તિ. 

દવી સ'પત્તિનાં, જ્ઞાનનાં, પ્રિય ભકતના, અને સ્થિતપ્રસનાં જે 
ભક્ષણા ગીતામાં ખતાન્યાં છે તે શુદ્ધ અગર નીરોગી હૃદયનાં ભક્ષણ 
છે. ને આપણા રાજકર્તાએ તથા દેશનતેતાએ તથા ધાસિ'ક પુરષો 
નિરોગી કરવાં હોય તો દેશમાં અને સમાજમાં વ્યવસ્થા  શ્ઞાન્તિ 
અને સર્ષહ જરૂ2 રેલાય. પ્રેજ્ઞુ સવેને નિરોગી હૃદયનાં કરો. 


ભગવાનનાં દર્શન કોને થાય છે ? 


[ ધાટકોપર, તા. ટ૦ મી-ધાટકોપરના વેષ્યુવાની એક જાહેર 
સભા શ્રીનવતીત પ્રજુતી હવેલીમાં રાત્રીના ૯-૩૦ વાગે મંગળવારે 
મળી હતી. સભામાં વૈષ્યુવ ભાઈ બ્હેતોનતી મોટી સખ્યા હાજર્‌ 
પષ્ુ 6તી. ] ' 


સ્તુતિના ત્રણુ શ્લેકા ખોલી અતે શ્રોતાએ પાસે બોલાવી, 
ભાષણુ શ્રરુ કર્યું તેના સાર નીચે (સુજખમ છે, 


આપણા સપ્રદાયતા અનેક ટીકાકારો ભૂતકાળમાં થઈ ગયા છે. 
હાલ પષુું છે, અતે ભવિષ્યમાં રહેવાના, સ'પ્રશાયતે હલકે પાડવા 
એમ કહેવામાં આવે છે કે આ સંપ્રદાયમાં તત્ત્વજ્ઞાન ઉપર ખહેળુ 
સાહિત્ય નથી. આવું કહેનારાએઓતે ખાલી નિદા કરવી હોય તેથી 
સ'પ્રદાયમાં તત્ત્વત્ઞાન ઉપર સસ્કુંતમાં લખેલા કેટલા ગ્ર'થે! છે તેતી 
માહિતી મેળવવા, શ્વા માટે પ્રયાસ કરે? અતે માહિતી હોય અતે 
સત્ય કહેવું હોય તે! નિન્દા શી રીતે થાય ? 


સ'પ્રદાયમાં અનેક મ્રન્થા છે. તેમાંના કેટલાક એવા તો! કિન 
છે ક અભિમાન ૨્‌ાખનારા ટીફાકારેની તેમાં ચાંચ ડમે તેમ નથી. 
શ્રીગાપેશ્વર રચિત “રક્મિજી' ૭પાએલી છે. તેના દર્શન કરવાનું પણુ 
તેઓને ભાગ્યેજ ઉચિત લાગ્યું હોય. 


સ્વધમ* પરાયણુ રહેવું હોય તો આવા નિંદકાના લેખે! ભૂલેચૂકે 
વાંચી જવાય તોપણુ સંપ્રદાયમાં શ્રદ્ધા રાખવી. સામા પદ્યના અનેક 
મ્રથો! મે' વાંચ્યા છે અતે વિચાર્યા છે. જેમ જેમ વાંચતો ગયે તેમ 
તેમ સ'પ્રદાયના ઉચ્ચ સિદ્ધાંતા માટે મારો અભિપ્રાય ૬ થતો 
પણુ ગયે. . 


ઝૃહેસ્થાત્રમી રહેવાની સાથે રાજાએ, ધતાલયો, ૨ કો, બાહાણુ 


૧૮૨ 


ક્ષત્રિવ, વૈશ્ય, ૨%. તયા આઓ જે માર્ગનું સેવન કરવાથી જન્મ 
મરણુના ફેરામાંથી મુકત થાય તેજ મા્ગ' શુદ્ધ પુષ્ટિ ભક્તિ માર્ગ. 


જે માગ'નાં દ્વાર હરકોઈ માટે ખુલ્લાં હોય તેજ માગ'તે ઉત્તમ 
કહી શકાય, જેએને જન્મનું, એશર્ય'નું, પાંડિત્યનું અને લદ્દમી વગેરેનું 
અભિમાન હોય તેવાને માટે ભક્તિ માર્ગ'નાં ૬1૨ ખુલ્લાં નથી. તેવાઓ 
તો શુષ્ક જ્ઞાન માર્ગમાં જ ડૂબકીએ મારવાના અને બુડવાના, હવે 
ઉપનિષદે,, ભગવદ્ગીતા, ભાગવૃત અને સાંપ્રદાયિક ગ્ર'થો।માંથી અનેક 
પ્રમાણા અતે દષ્દાતા આપી, સપ્રદાયના ઉચ્ચ સિદ્ધાંતો ડુંકામાં રજુ 
કરી. 


પ્રજુ સવ'ગ્યાપક છે, એ તે! વેદને પ્રમાણુ તરીક્રે માનનારા 
સો કખૂલ કરે છે. સ્ય'શમાં પણુ પ્રજુ છે, તેથી તેમાંથી તે નરસિ'હ- 
“રૂપે પ્રગટ યયા અને ભક્તાધોન ભગવાને પ્રલ્હાદતે અભ્રયનું દાન 
આપ્યું, મૃતિ'માં પણુ ભગવાન છે. મૂર્તિ” એ તો પ્રભુનું આધિભ્રોતિક 
સ્વરૂપ છે આધિદેવિક સ્વજ્પે ભગવાન છે. ગંગાજને જલપ્રવાહ તે 
ગંગાનું આધિભૌતિક સ્વરૂપ છે. આધિદેવિક સ્વરૂપે ગ'ગાદેવી છે, 
માતૃશ્રી છે. ભગિરથ રાજાએ તપ કરી ગ'ગાજને પ્રસન્ન કર્યા. દેવી 
દિવ્ય સ્વરૂપે પ્રગટ થયાં, કપિલના કોધથી ભસ્મ થયેલાં ભગિર્યના 
પૂર્વજેને ઉદ્ધાર કરવા દેવી ભૂતલ ઉપર પધાર્યા, તે સિદ્ધાંત પ્રમાણે 
યસુનાજનાં પણુ ત્રષુ સ્વરૂપ છે, યમુનાષ્ઠકમાં માતુશ્રી યસુતાજની 
સ્તુતિ છે. જલ પ્રવાહની નથી. આવી ભાવનાથી યમુનાજકને પાઠ 
કરવામાં આવે તે।જ તે મ્રથમાં નિર્દિણ્ કરેલ ફળ પ્રાપ્ત થાય. 


“ભજ” ધાતુ સેવાના અર્થમાં વપરાચૈ છે. ભક્તિ કહો કે સેવા 
કેહે।. સેવા ત્રણુ પ્રકારની છે--તનુ'ન, વિતજ અતે માનસી. 
તનુ'ન અને વિત્તજ્ન સેવા માનસી સેવાનાં સાધનો છે. “ ચેતસ્તત્‌ 


૧૮૩ 


પ્રવણુ' સેવા' ભગવાનમાં ચિત્ત પરેવવું તે માનસી સેવા છે અતે 
તે ઉત્તમ ફલ છે. 


શ્રીઠરિરાયજ શિક્ષાપત્રમાં કહે છે કે, “ ચિત્તદોષો કથ' સેવા ' 
સેવામાં હદયની શુદ્ધિ નેઇએ. હદયના વીસ પ્રકારના દોષોનું શ્રી 
હશિરામજએ શિક્ષાપત્રોમાં નિરૂપષુ કયું” છે. તેતે ત્યાગ કરવે। ન્નેઈઇએ 
ભાવા દે।ષષર્હિત ચિત્તમાં જ પ્રજુ બિરાજે. 


ભગવાતે આકાથવાણીથી નારદને કહ્યું-“ જેતા હદયના દેષે 
નષ્ટ થયા નથી તેને મારાં દર્શ્ન દુર્વ'ભ છે. ”ભમવાનની રૂપતી સેવા 
કરવા માટે પુષ્ટિ જવો છે. ભગવાનનાં દશન માટે આર્તિ રાખવી તે 
પૃષ્દિમાગી'ય વૈષ્ણુવાતો ખાસ ધર્મ છે. તેને વિર્ઠભ્નાવ કહેવામાં આવે 
છે. આ માર્ગમાં શીતલભાવતી નહિ, પષુ તાપભાવની અપેક્ષા છે. 
જૃત્રાસુર' ચતુઃ*લેકકોમાં પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંતોનું જ તિરૂપણુ છે. રાશન 
અ'બરિષનું આખ્યાન ભ્ઞાગવતના નવમા સ્ક'ધમાં છે તે આપે વાંચ્યું ” 
હરોજ. આ ચકેવર્તિ રા'ન હતે.. ગૃહસ્યાશ્રમી હતો. છતાં તેનું જીવન 
પવા પ્રકારનું હતું. તેતા ખ્યાલ વિષ્યુ ભગવાને દુર્વાસાને આપતાં કહે છે 
ુ-“હું સ્વત'ત્ર અને જગતને! નિયામક છતાં, આવા ભકતોને વશ છું. ” 
રાજા અ'બરિષે ધર, આ, પુત્ર, રાજ્ય, લદ્મી, આ લેક અતે પરલોકમાં 
આસકિતને। ત્યાગ કરી માર્‌ શરષયુ લોધુ' છે, તેના ત્યાગ હું શ્રી 
રીતે કરૂ' ? આવા ભકતો મને વશ કરે છે. '' 


ભક્તિ માગમાં ભગવાન પ્રતિ દાસત્વ અને દીનતાની ખાસ 
જરર્‌ છે. આ તો ખે પગથિયાં છે. આ ન હોય તે. શ્રરણુભાવના 
કદી શિદ્દ યાય નહિ. નારદભકિત સુત્રમાં કહ્યું છે. ભગવાનને દૈન્ય 
પ્રિય છે, તેનાથી જ ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. ગોપાંગનાએ। ન્યારે દીન 
થઇ ત્યારે જ ભગવાને પ્રસન્ન થઇને તેમને દશન આપ્યું. 


૧૮૪ 


સાનમાર્મનું અવલબન કરનારા કેટલાક એમ કહે છે કે પુદ્ટિ- 
માર્ગ તો આપણુ જેવા નિરક્ષરાો માટે છે. પ'ડિતો માટે નયો. આ 
કથન ખરું છે. રાન્ન નિમિતે ઉપદેશ આપતાં યેગેશ્વરોએ કહ્યું છે 
ક નિરક્ષરોતે પણુ ઉદ્ધાર થઈ શ્રક્રે તેવા પ્રકારના તે ધર્મોનુ' નિરૂ- 
પણુ ભગવાને ઝય” છે. તે ભાગવત ધર્મમાં શ્રવણુ, કોર્તન, આદિ 
ધમા ભામવત ધર્મો છે. ધ્મ'ના ખે મુખ્ય વિભામ છે. પર અને 
અપર, અગર સુખ્ય અતે ગોણુ. ભાગવતતી શ્વરૂઆતમાં જ એવે 
ઉપદેશ છે કે તે ધમ તું સેવન કરવાથી ભમવાનમાં અહેતુકો અને 
અપ્રતિઠતા ભકિત પ્રાપ્ત કરવામાં ભાગવત ધર્મો સાધન છે. આ ધર્મો 
ઉપર્‌ સાંપ્રદાયિક ગ્ર'થામાં ધણો! ભાર મુકવામાં આવ્યો છે. અનન્યતા 
અને નિષ્ક્રિયત્વ તે શુદ્ધ પુષ્ટિ ભકિતનાં ખાસ ખે અ'ગ છે. અજું- 
નતે અતે ઉદ્દવને ઉપદેશ્ર આપતાં આ ખ'ને અગ ઊપર્‌ ભગતનાને 
પુનઃ પુનઃ ભાર મૂકયો છે. સ'પ્રદાયતે એ શિદ્ધાંત છે કે અકિ'ચત 
કાઢિતા ભકતોને જ ભમવાન શ્રીરૃષ્યુનાં દશન થાય. જીવાત્મા 
" અંતે પરમાત્મા વચ્ચે માયાર્‌પી પડદે છે. માયાને તરવાનો ઉપાય 
અકિ'ચનત્વ છે એટલે આત્મનિવેદનતુ' અનુસ'ધાન અતે શ્નરણુભાવનાનુ' 
અનુસ'ધાન કરી દેહાદિકમાંથી આસકિતતે। ત્યાગ કરી, તે ભગવાનને 
થમર્પણુ કરવું તે છે. 


આ સર્વાત્મભાવને પ્રામ કરવો! તે પુષ્ટિમાર્ગનો સિદ્ધાંત છે. 
સાંઝવર્તમાન, ૩૦-૧૨-૩૮ 


 પુષ્ટિભક્તિમાર્ગ નવે। નથી. ' 
જામનગરમાંશ્રી. પટવારીએ આપેલુ વ્યાખ્યાન 


સ્તુતિના ત્રણુ શ્લોકો ખોલીને, અને સોને ભગવતત્સ્મરણુ 
કરાવીને પટવારીજીએ વ્યાખ્યાન શરૂ કયુ” હતું. તેના સાર નીચે 
પ્રમાણે છે. 


આજના ભ્રાષણુમાં સબળ પુરાવાથી હું એમ પ્રતિપાદન 
કરવા માગુ છું કે બ્રહાવાદ પુષ્ભક્તિમાર્ગ” શ્રી. વલ્લભાચાય'%એ 
નવો સ્થાપ્યો નથી, પરતુ આ માર્ગ સનાતન છે. પ'દરમા સકામાં 
તેને પ્રગટ કરવાની ભગવાનતે આવશ્યકતા જણુયાથી ભગવાનના 
મુખારવિ'દનું પ્રાગટય થયું તેજ શ્રી. વલ્લભાધીશ. તેજ વશ્ચાનર શ્રો 
વલ્લભાધીશે સ'વત ૧૫૮૪માં કાશીમાં આસુર બ્યામાોહુ લીલા ફરી 
ત્યારે તેમને દેહ અમ્નિરૂપ યઇ ગયે હતો એમ પ્રેડ્ેસર વીલ્સન 
પષ્યુ પોતાના પુસ્તકમાં લખે છે. 


નવો માર્ગ સ્થાપવાતે હેય તો વેદાદિકિ પ્રાચીન મ્રન્થોને 
પ્રમાણુ તરીકે માની, દરેક સિદ્ધાંતનું સમર્થન કરવા, તેવા મ્રથે- 
માંથી પ્રમાણા આપવાની જરૂર ન રહે, પણુ સનાતન માર્ગ મપ્રમટ 
કરવાનો હતે! તેથી વેદ, ખઅહમસૂત્રા, ભગવદ્‌ગીતા અને ભાગવતની 
સમાધિ ભાષાને 4માણુ તરીકે માતી, તેમાંથી અને ખીન્ન સનાતન 
મન્થોમાંથી દરેક સિદ્ધાંતતી પુષ્ટિમાં સ'પ્રદાયના આચાય'શ્રીએએ 
અનેક પ્રમાણ! આપ્યાં છે. ગ્રન્થો નેવાથી આ હકીકત નિવિ'વાદ 
હોવાનું જણાશે. 


જ્યારે અમુક સિદ્ધાંતો, સાન, અગર ઉપદેશ સમાજમાં 
પ્રચલિત રહ્યા ન હેય ત્યારે જગતના કલ્યાણુ માટે તેને પુનઃ પુનઃ 
પ્રગટ કરવા પડે છે. દષ્ટાંત તરીકે વાંચો ગીતા અધ્યાય ૪. જે ચૈગતું 


૧૮૬ 


સાન શગવાને અજીનને આપ્યું તેજ જસ્તાન પૂવે? તેમણે વિવસ્વાનને 
આપ્યું હતું વિવસ્વાને મતુતે, અને મતુએ ઇટક્ષ્વાકુતે આપ્યું. તે 
સાન રાર્જષિઓને હતુ, યણુ લાંબો કાળ જતાં તે નજ થઈ ગયું. 
તેથી હાલ તેજ સાન આપુ છું એવું ભમવાન શ્રોમુખે અજુંનને 
કહે છે. એટલે કે નવો ષેગમાર્ગ સ્થાપિત કર્યો નથી પણુ પૂવે જે 
અસ્તિત્વમાં હતો તેજ પ્રગટ કર્યા. 


ભ્રાગવતના અભ્યાસીઓને વિદિત છે કે થીકૃષ્યુ ભગવાન 
સ્વધામમાં. પધાર્યા ત્યારે ઉચ્ચ કોટિના ભકત ઉદ્દવતે તેમણે જ્ઞાન 
આપ્યું હતુ. આ ઉપદેશ ભાગવતના ૧૧મા સ્કંધમાં છે. ઉદહ્દવ 
વિદૂરતે મળ્યા ત્યારે તેતે કહે છે કે ભગવાને પદ્ાકલ્પમાં જે જ્ઞાન 
અઊઊને આપ્યું હતુ' અને જેને વિદાતા ભાગવત કહે છે તે સાન 
સ્વધામમાં પધાર્તો વખતે મને આપ્યું અને તેનો પ્રચાર કરવાની 
આત્તા કરી. 


ભગવાને ષ્રહ્મકલ્પમાં પણુ સઉમાને ભાગવતનું સ્ાન આપ્યું હતુ” 
તેજ સાન ખ્રહ્માગે નારદને આપ્યું. અને નારદે વેદભ્યાસને આપ્યું. 


. મૈત્રેય વિદૂરતે ઉપદેશ આપતાં કહે છે કે ભગવાને સનત્યુમારોને 
ભાગવતને! ઉપદેશ આપ્યો, તેમણે સાંખ્યાયન ત્રકષિએને આપ્યે!, 
તેમશે પારાશ્ચરને આપ્યો, અને તેમણે મને આપ્યે.. 


આપતે વિદ્તિ $રે કે શ્રો. વલ્લભાધોરો શુહ્દ પુદ્દિભક્તિ અને 
સવભાવ સર્વાત્મલાવ ઉપર પુનઃ પુનઃ ભાર મૂકયો! છે. રુદ્ધ પુષ્ટિ 
ભ્રક્તિ તેજ નિગ્રુ ણા ભક્તિ. ભગવાનમાં આત્યતિક ભાવ હેય તે 
નિ્ચુંષ્યા ભક્તિ, કપિલે દેત્રહ્ીતને હજ્નરે। વર્ષ પહેલાં આપેલા ઉપદેશનું 
થાપ સ્મરણુ કરરે! તો આપતે જણાશે કે દેવઠ્તિએ કપિલને એવે। 
પ્રશ્ન ક્યો હતો કે ભક્તિ કેટલા પ્રકારેતી છે? તે કહો. આ પ્રશ્નના 
ઉત્તરમાં કપિલ કહે છે “ હે માતુમ્ર, મનુષ્યોના સ્વભાવ અતે તેમની 


૧૮૭ 


પ્રકૃતિના વૈચિત્યથી શક્તિતા ભાવના અને પ્રેમના પષુ ભેદ છે.. 
પ્રકૃતિના ચુણુવાળી એટલે કે સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ ભકિતતુંઃ 
નિરૂપણુ કરીતે કહે છે કે ગગાજતો। જેવો! અવિચ્ઠિન્ન પ્રવાહ છે તેવે 
ભગવાનના ગુણુનું શ્રવણુ થતાં પ્રેમના પ્રવાઠુ ભગવાનમાં વણા કરે, 
આવી ભક્તિ નિગ્રુ ણા કહેવાય છે, તેનાં ખે મુખ્ય લક્ષણા છે, 
નિષ્કામત્વ અતે અવિચ્ઠ્િન્નત્ત. આ પ્રેમમાં કોઇ પણુ જાતની કામના 
ન હૈય. આવો ભક્ત મોક્ષને પણુ તુચ્છ માને. ભગવાનની સેવા 
તેજ તેનું ખ્યે. આ ભ્રાવતે આત્ય'તિક ભાવ કહેવાય છે. તેથી 
આત્ય“તિક મ્રેયઃ પ્રાતત થાય છે. આવે। ભ્રકત નિજુ'ખુની કક્ષામાં છે. 


અજુનને ઉપદેશ આપતાં ભગવાન કહે છે કે નિઝુંણી થા.. 
અજુને પ્રશ્ન કર્યો કે નિ્ગું'ણુનાં લક્ષણા કેવાં હોય ( તે સ્થિતિ શીઃ 
રીતે પ્રાત થાય ₹ ૧૭મા અધ્યાયમાં ભ્રગવાન લક્ષણા બતાવી કહે. 
છે કે મારી અનન્ય ભક્તિ કરવાથી નિર્ચૂુઃયુતી સ્થિતિ પ્રાત્ત કરી 
શકાય જે. . 


પુષ્ટિમાગનતા મહાન સિદ્ધાંત. 


અનન્ય અને નિષ્કામ ભક્તિ એ પુષ્ટિમાર્ગના મહાન સિદ્ધાંત 
છે. ગીતામાં ભગવાને પુનઃ પુનઃ તે ઉપર ભાર મૂક્યો છે. ચાર્‌ 
પ્રકારના ભક્તોમાં જે સાનીમાં અનન્ય ભક્તિ હોય તેનેજ ઉત્તમ 
કજ્યો છે. જ્ઞાનનાં લક્ષણા બતાવતાં એક લક્ષયુ એવું કહ્યું છે 
“મારામાં અનન્ય યોગ વડે બ્યભિચાર્‌ વિનાનો! એટલે કકે અનન્ય પ્રેમ 
રાખવે. મારાજ શરણે આવ. મારામાંજ ચિત્ત રાખ, આવી પુનઃ 
પુનઃ: આજ્ઞા કરી છે. નિષ્કામત્ત ઉપર તે! ભગવાને આર્રે ૬૦ 
' લોકમાં જામ મૂકયો છે. 


આ સ્થળે પ્રલ્હાદતી સ્તુતિ તરફ ધ્યાન ખે'ચીશ. શ્રી. સિહ. 
ભગવાનની સ્તુતિ કરતાં પ્રશ્હાદ કહે છે કે તમે મુક્તિ આપે માટે 


૧૮૮ 


તમારી મિ કરવી તે તો વ્યાપાર છે. પ્રેમ માર્મમાં આવે! વ્યાપાર 
ન હોવો ભોઈ એ. કોઈ પણુ નાતના ફળની અપેક્ષા રાખ્યા વિના 
'તમારી સ્તુતિ કરવી તેજ જીવને ધમ હોઇ શકે. તેવી ભાવનાથી 
'ભક્તિ કરવામાં આવે તેજ ખરી ભક્તિ છે 


પ્રેમસતાં પગથીઆં. 


પ્રેમનાં ત્રણુ પગથીયાં છે. પ્રેમ દટ થાય તેને આસક્તિ કહે- 
લ્વામાં આવે છે, સુદદ થાય તેને વ્યસન કહેવામાં આવે છે, જે 
'ચીજનું આપષણુને વ્યસન હોય તે પ્રાત ન થાય તે! ચિત્ત વ્યાકુળ 
થાય. ભગવાનમાં જેમ વ્યસન સિદ્ધ થયું હોય તેને ભગવાનનાં દશાન 
ન થાય લાં સુધી તેનું ચિત્ત વ્યાકુળ હોય છે. ભગવાનથી હરો 
વર્ષ ઉપર્‌ વિખૂટા પડેલા જીવને ભગવાનનાં દશન માટે તિત્ર આર્તિ * 
“થાય તેજ શુદ્ધ પુદ્દિભિક્તિ. ખરા પ્રેમની મ કસોટિ છે. તે ફેલરૃપા 
'ભક્તિ. આવા આર્ત ભ્રકતતી આરતિ” નનેઈ કૃપાનિધિ ભગવાન દિબ્ય 
સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ તેતે દિગ્ય ચક્ષુ ધ દશન આપે છે. આવી 
'જશાઢિના અનેક ભ્રકતોને ભગવાને દશન આપ્યાં છે. તેવોજ શુહ્ધ 
અનન્ય, અને નિષ્કામ ભાવ આપણે રાખીએ તો આપણુતે પષુ 
“ફશન આપે જ. 


શ્રી. વલ્લશાધોશે ચારિત્ર્ય તથા જીવનની પવિત્રતા ઉપર ધણે। 
' શાર મૂકયો! છે. સ'પ્રદાયના સિદ્ધાંતા એવા છેકે નને જીવન અપવિત્ર 
હોય તો પુદ્દિમા્ગ'માં પ્રવેશ ન થાય. શ્રી. વલ્લભાધીશ્ચના મ્રન્થોમાંથી 
પ્રમાણા આપુ' તો ઘણા સમય બ્યતીત થાય અને આપની ધીરજ 
કસોટી ઉપર મૂકાય. હાલ તે! એટલુંજ વિદિત કરીશ્ષ કે તેમના 
ઉપદેશ પ્રમાણે જેનું હૃદય નીરોગી હોય એટલે કે શ્રુદ્ધ હેય તેજ 
ભગવાન શ્રીકૃષ્યુનો ખરે ગ્રાહક હોઈ શ્રકે. 


આત્મ નિવેદતતે। ઉપદેશ પણુ સનાતત છે. રદ્રીના પાઠે ઘષ 


૧૮૯ 


આસ્તિક ષ્રાહ્મણા કરે છે. તેમાં જીવતે એવે ઉપદેશ આપવામાં 
આવ્યા છે કે ચક્ષુ, કણું, બુદ્ધિ, મન વગેરે ભગવાનને. અર્પ ણુ કેર: 
રાજા અંબરીષનું આખ્યાન ભગવાનના નવમા સ્કધમાં છે. વાંચ્યું ન 
હોય તે! વાંચો. રાજનના પ્રેમની અને નિવેદનની પ્રશ્ન સા વિવ્ણુ 
ભગવાને દુર્વાસા પાસે મુકત કઠે સાત શ્લોકમાં કરી છે. એ તમામ 
હેદયાસ્હ કરવા જેવા છે. મૈગેશ્વરાએ ૨1“ન નિમિતે આપેલ ઉપદેશ, 
ભ્રાગવતના ૧૧ મા સ્ક'ધમાં છે. સચ નણુવું હેય તો તે પણુ વાંચે. 
રાજા પૃથુનુ' આખ્યાન વાંચે. બલિ રાકતી આ વિન્પ્યાવલીએ 
એવા ઉદ્ગાર કાઢયા કે “ આ જગત્‌ ભગવાનનું ક્રીડાભાંડ છે. બલિ' 
પાસે જે છે તેતો માલિક બલિ નહિ પણુ ભગમવાનજ છે. માલિકે 
પોતાની માલિકીની મિલ્કત લઈ લીધો તેથી શે શ્રા માટે કરવો ?” 
કલિમાં આત્મનિવેદનથી જ દૈહ અને જીવના તમામ દોષે। નિજૃત્ત ચઇ 
શકે તેમ છે. તેથી સહ સાથે દેવી જીવોને સબધ કરાવવ। સાક્ષાત. 
ભગવાને પ્રગટ થઈ થ્રીવલ્લભાધીશ્નને આજ્ઞા કેરી હતી. 


કયા સિદ્ધાન્તોતે વેદાનુકૂળ માનવા. આ પ્રશ્નનો ઉત્તર સહેલે। 
છે. વેદર્ે જે ઉપદેશ આપ્યા હેય તેને વેદાતુરૂળ માની શ્ચકાય. 
વેદ્ત કાણુ ? શ્રીકૃષ્યુ ભગવાન અજીુનતે અતે ઉદ્દવને નાન આપતાં 
શ્રીમુખે કહે છે કે “ હં વેદીવિત્‌ અતે વેદાન્તરૂત્‌ છું.'' કૃષ્ણે ઉહ 
અતે અજુંનને ઉપદેશ આપ્યા છે. ગૌતામાં શ્રીકૃષ્યુ વાકયના આશરે 
૬૦૦ શલેકેો છે. ઉદ્દવને આશરે ૯૦૦ શ્લોકોમાં સાન આપ્યું છે. 
બનને વાંચો, વિચારે, પ્રુષ્ટિમાર્ગ્ના શ્રા સિદ્ધાંતા છે તે સમન્ને. 
ખની સરખામણી કરે. આ સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતો શ્રીકૃષ્ણે આપેલા 
ઉપદેશતે અતુસરતા છે કે નહિ તેની ખાતરી કરે. સત્મ જાણુવું 
હોય તો શ્રમ તો લેવો! પડે. પુસ્તકો વાંચ્યા વિના ન્યુમોનીયા અગર 
હીસ્ટીરીઆના દરદીની માફક બકવાદ કરવાને ન હેય, 


 _* “ભ્ાષષુ પૂર કરતાં પહેલાં, જે ભાઈએ અતે ખેતોએ સ'પ્રદાયના 


૧૯૦ 


આચાર્યો પાસેથી આત્મનિવેદનને ઉપદેશ લીધો છે તેમને સવિનમ 
એક પ્રાર્થના કરવાની જે. શહાસબભબધનોા ઉપદેશ પ્રકટ દરન 
'દઇતે ભગવાને શ્રી. વલ્લભાધીશ્રતે આપેલો તે તિથિ નજીકમાં 
છે, તે દ્વિસે. અપરસમાં રહી, રુદ્દ ઉગચ્ચારથી, અર્થ સહિત 
અહા સબ'ધતા મ'ત્રતો જપ ૧૦૮ વખત, ભગવાનના ચરણારવિ'દમાં 
શુદ્દ ભાવથી મસ્તક મૂકી, કરવો. અર્થ સમનન્‍યા સિવાય જપ 
કરવામાં આવે તે આત્મનિવેદનનું અતુસ'ધાન ન રહે. આ મંત્ર 
ભ્રાષાંતર્‌ સાથે કાગળ ઉપર લખાવીને પ્રત્યેક વૈષ્યુવે ચિત્ર સ્વરૂપતી 
સેવામાં પધરાવવું ન્નેઇએ અને રે।જ તેને જપ કરવાતું ન ખતે તો 

પ્રતયેક એકાદશીને દ્વિસે તો અવશ્ય કરવો જ જોઈ એ. 
'મુંખઈ સમાચાર' તા. ૯-૮-૭૩૭૮ 


ચારિત્ર્ય અને હાલનું શિક્ષણુ 


તા. ૨૫મી ઓગસ્ટના રોજ ભાટીયા હાઈસ્કુલના પ્રીન્સોપાલ 
શ્રીમાન ત્રીવેદીની સ્રચનાથી શ્રીયુત રણુછડદાસ જૃદ્રાવતદાસ પટવારી 
ગએ વીદ્યાર્થીએ સમક “ચારિત્ય અને હાલનું શિક્ષણુ ”ના વિષય 
પર ભાષણુ આપ્યું હતું તે અહિંઆં પ્રકટ કરવામાં આવ્યું છે. 

ગૌતા આખા જગતનો માન્ય ધર્મ'તોા ગ્રન્થ છે. ધણા ગીતા 
વાંચતા હશે. કેટલાક તો આખી ગીતા મે[ટે પણુ કરતા હશે. પર'તુ 
તેમાં આપેલ ઉષપદેશ્ન પ્રમાણે જવન ગાળતનારા બહુ એછા છે. 
ભગવાને અર્જીનને તેના ધર્મં તું ભાન કરાવી “ધમ્ય યુદ્ધ ' કરવાને 
શર્મા અને અ્જુનતોા મોહ નજ થયે. ગોતાના ઉપદેશ્રને અતુસરતુ' 
જવન ગાળવાનુ' શ્ચિક્ષણુ અપાય તેજ દેશની ખરી દિશામાં ઉન્નતિ 
થાય, “દેવી સ'પદ તથા સાનપ્રિય ભકત અતે સ્થિતપ્રઝ ”ન/ લક્ષણે 
ગીતામાં બતાબ્યાં છે. તેમાંનાં કેટલાં આપષુ।માં છે તેનો વિચાર કરે. 


૧૯૬ 


શાશ્નોમાં શા સાહે શ્રદ્ધા? 


હાલના જમાનામાં તો કેટલાક કહે છે કે શ્રાસ્રોમાં શા માટે 
શ્રદ્ધા રાખવી ? અમારી બુદ્ધિ કહેશે તે પ્રમાણે કરીશું પણુ લૌકિક 
આખતેમાં શી સ્થિતી છે ? અસુક રોગથી આપણે પીડાતા હોઈએ 
ત્યારે ડાકટર્‌ કે વેદમાં શ્રદ્ધા રાખીને તેએ જે દવા આપે તે લપ એ 
છીએ. ભૂસ્તર વિઘાને લગતી બાબતોમાં ભૂસ્તરશાસ્્રીઓને પુછીએ, 
છીએ. મકાનોના ખાંધકામના વિષયમાં એન્જીતીઅરેની સલાહ લઈએ 
છીએ. હદયના રેગોનું નિદાન અને તેની ચિકિત્સા કરનાર ભગવાન 
છે. ત્રષિએ। છે. આચાર્યા છે. તેમનામાં શ્રદ્ધા શા મારે ન રાખવી? 


નર્મદાશ'કરના લખાણ 


ચારિત્ર્ય એ ગૃહુસ્થાશ્રમતો ખરે પામે છે. ભરહ્મચય વિદાથી- 
એએ પાળવું જ નેઇએ. વિષયતે લમતી વાતો પણુ ન વાંચવી 
નેઈએ. પણુ હાલમાં તો મેટ્ટીકના વિદયાથી'એ માટે જે ગુજરાતી 
પુસ્તક યુતીવસોટી તરફથી રાખવામાં આભ્યું છે તેમાં અમુક 
પેરેત્રાફ” જે વિધાયો ઓને વાંચવા લાયક નજ કહી શકાય તેવા ૨ાખ- 
વામાં આવ્યા છે. એક તો કવિ નર્મદાશ'કરના લખેલ પુસ્તકમાંથી 
લેવામાં આવેલ છે. તે વિચારો લખ્યા પછા સે।ળ વષે' પાકી ઉ'મરે 
નમદાશ કર કવિના વિચારો ફરી ગયા અને તેમણે “ ધર્મ-વિચાર”'”' 
નામતે। ઉત્તમ ગ્રન્ય લખ્યો. તેમાંથી કોઈ વિધાયો'એઓને શોખવવામાં 
આવતુ નયી. 


નમ'દાશ'કર કવિએ “ ધર્મ-વિચાર ”માં ઉત્તમ અને ઉમદા 
તિચારે। પ્રગટ કર્યા છે. તેમાંથી થોડાક દું આપને વાંચો સ ભળાવીશ્ન.. 


“સો સુધારાવાળાએ પ્રોસ્તી ઉપદેશકાનું ફાવવા દીધુ' નથી, 


»૯ વૈષ્ણુવાના પ્રેટેસ્ટનતે લીધે આ પેરમ્રાફ પાછળથી યુનીવર્સિટીએ 
૨૬ કથા હતો. 


૧૯૨ 


પણુ પ્રજમાં કુસ'પ કીધો છે. કેટલાકને સ'શ્રયી કીધા છે તેઓ 
બદુખોાલા છે. કહેણી પ્રમાણે રહેણી રાખતા નથી. % 2૯ ૩૮ 


“ સ્વધર્મ શું છે તે નનણ્યા વિના વગર વિચારે પારકુ' લેવું 
એ ડહાપષણુ છે? સ્વધમં પ્રથમ નાણુવે. સમાજવાળા જે નથી 
ન્ુતા તેને શું કરવા પૃછ્વું? કાં ન પૃછવું આચાર્યોને, ચુરૂતે ને 
બ્રાહ્મણુને ? ”” 


“ત્રીસ વ્ષ'તો અતુભવ કહે છે કે સુધારાનુ' દેશાભિમાન તે 
સ્વદેશો ધર્મ નીતિ-રીતિ વિષે દેશ સમસ્તનુ' બહુ કાળનું જે ઉત્તમ 
પ્રકારનું અભિમાન તેને નીન્દી નિર્મૂળ કરવાતે મથન કરે છે. ” 


“ હિન્દુઓએ જૂના કાળથી એક જ ઠેકાણે છે, પરદેશી પરધમી 
જે દેશી યએલા તે સાથે પણુ ભળ્યા નથી, પદર સે।!ળ કરોડ જેટલી 
સખ્યા પોતાતી રાખીતે સ્વધર્મની આશુમાં સુખી છે. '' 


“હિન્દુ શિજ્જન તે દૈવતે માતે છે, તે બીશન સો તે દૈવ 
તથા ઉઘોગને બેને માને છે. પણુ કેવળ ઉઘ્લોગનેજ સાચે! માની 
મનાવવાવાળા તે માત્ર હમણુાના સુધારાવાળા છે. આ સસારના 
કામને માટે યત્ન તેનેજ માત્ર ઉધોગ માને છે. પણુ એ યત્ત, સ'સા- 
રમાં રહી ધર્મંકર્મ' કરવાતેો યત્ન, ઇશ્વરભ્રણી ચિત્ત લામ્યું રહે તેને 
માટે યોગ સાધવાતો યત્ન એ બધાએ ઉદ્યોગ છે એમ હિન્દુઓ 
જાણુ છે, ” 


“ સુધારે। વેદિક પવિત્રતાના આચારતેો અનાદર કરે છે. ” 


“ પુરાણુ માંહેની ધણીએક કષાએ જેને દ હસી કાહે છે 
તૈ ખરેખર શિક્ષણોય છે, '' ર; 


' સુધારે તમેગુણું યુરોપતી તીતિ આપણુમાં દાખલ | કરવાને 


૧૯૩ 


હજી પણુ મથે પણુ તે દાખલ થરી નહીં ને કદાપિ થશે તે તે લેહી' 
ચૂસી લીધા વિના પણુ રહેશે નહિ.” 


“ આપણી નિવૃત્તિ સબળ કેમ થાય ? સ્વધમ'ના સાનથી-ને 
સ્વધર્મ એ વિષય ઉપર તે! અનાદર છે. આસ્થા ઉઠતી જાય છે 
ત્યારે કેમ કરવું ? દેશી નીતિ અતે પરદેશી નીતિ એની તુલના 
કરી સારાસાર શીખવો. સ્વધ્મતે પણુ જણુવે, તે પછી સમજવો 
જોઇએ. તેવા સમનવનારા ન હે।ય તે પણુ તેમાંના વિષય પર્‌ 
પોતે જ વિચાર કર્યા કરવો, ધીરજ રાખી લેકને ધર્મ સમજવાની 
ઇચ્છા ચશે તો સ'પ્રદાય પંથના ગુરૂ અને ભાહાણુ તે પણુ 
ઉદામી થશે. 


“ધમે જય, સ્વધમે શ્રેયઃ પરલે1કમાં તથા આલેોકમાં અતે 
પરધમે' વિનાશ એ સયનેો આદર આર્ય મહામ&ળમાં પુરેપુરો 
થવે! નનેઇએ. ' 


સુધારાવાળા સનાતન આચાર ભક્ષના થડ ઉપર તે! ધા કરી 
શકયા નહોં, માત્ર નાની ડાળી ફાપવાતે ધા કરતાં તેએએ કેટલાંક 
પત્ર વણુસાડયાં, અનાર્ય વિચારના સ્વીકારમાં અનાય ખાનપાનની 
લલુપતામાં લોકને અનાય' કરવાનું કોડ દાખવ્યું. ” 


મનની સારવારની હોસ્પીટલ કયાં છે ? 


શરીરના રોગે માટે અનેક હોસ્પીટલો છે. લાખો રૂપીઆ 
ખૂર્ચોને આ હોસ્પીટલો ગવમેન્ટ અને દેશી રાજ્યે સ્થાપે છે અને 
નભાવે છે. પણુ શરીરની સ'ભાળ રખાય છે તેટલી હલ્યતી અને 
મનની સ'ભાળ રખાતી નથી. હદયના રેગો માટે કોઈ પણુ સસ્થા 
સરકારે બનાવી નથી. તેના માટે તો આપણુ શ્રસ્રો જ ખરે. માર્મ 


૧૯૪ 


બતે સાચે ઉપાય બતાવે છે. માટે ન્ને હૃલ્યની શુદ્ધિ, મનની 
વિશ્રુદ્મા અતે આત્માની શાંતિ નેઈતી હેય તો ફક્ત શ્રારનો જ 
સાચે! માર્ગ ખતાવી રાકશે. શ્રાસ્ોના ખોાધથી જ તમારૂં ચારિત્ર્ય 
લડારે, અતે ચાશિત્ય વિનાના પુરુષની કિમત કાંઈ નથી. માણુસ 
પાસે ગમે તેટલી દોલત હોય છતાં તે ઉચ્ચ ચારિત્ર્યવાન નહીં હોવ 
તા તે સમાજને બે।ન્નરૂપ છે. 


સુધારકોની સ્થિતિ? 


ગીતામાં દૈવી સ'પતના લક્ષણો ૧૬ મા અધ્યાયમાં કહેવામાં 
ભરાબ્માં છે. તે બધા ગુણુવાળા માથુસેો। શોધ્યા મળે તેમ નથી. 
પર'તુ જેટલા ગુણે દૈવી સ'પતના ગ્રહણુ કરી શકરો! તેટલે! લાભ 
તમને અવસ્મ થત્રાતે. ધર્મના ખે અગ છે. આચાર અને શુહ્દ 
વિચાર? આ બન્ને અગથી રહિત હિન્દુ અને મુસલમાન કે ખ્રોસ્તીમાં 
શું ફેર છે ? માતો કે ઓર'ગજેબ જેવા મુસલમાન ર્‌ાન્ન આજના 
જાઈ કહેવાતા સુધારકને ખોલાવીને પૃછે કે ભાઈ તમારે જનોઈ %% 
જ'ઠી છે ? તમે કોઈ પણુ જાતનું તિલક ફરે છે ? તમે સ'ષ્યા કે 
સેવા કરે છે।? તમારે અમારી ન્નેડે ખેસી અભદ્યયનું ભક્ષણુ ૩૨- 
વામાં ખાધ છે ? તમારા ભગવાનના નામને ખદલ્ે અલાનું નામ લે 
તો વાંધા છે ₹# આ બધા પ્રશ્નોના જવાબમાં હાલને! સુધારક કહેશે 
% મારે કોઈ પણુ જતને વાંધો નથી. 


વિચાર કરો કે ન્યારે આવી દશા ધણા ખરા સુધારકોતી છે 
«યારે તેમનામાં અતે મુસલમાન કે ક્િથ્િયનમાં શું તફાવત છે ; 
ક્ાંઈજ નહિ. હિન્દુ ધર્મનું રક્ષણુ કરવું હોય તો આચાર આવશ્યક 
છે, અતે શ્રાઓને। અભ્યાસ તે પ્રમાણે યથાશક્તિ વત'ત કરશે તે 
આંહિ અને પરલોક બને. સ્થળે સુખી થશે।. 


૧૯૫ 


શાટીયાઓની સ્થિતિ. 


થોડા વર્ષો ઉપર ભાટીયાઓ આંહી વેપારતી ટોચ ઉપર હતા. 
ફરીથી તે સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરો તેમ ઈચ્છું છું. આ કોમમાં ઉત્સાહ 
છે. સેકડે। વર્ષ ઉપર પોતાતું વતત છેડી અતેક કુટુ ખે! દૂર દેશમાં 
વ્યાપાર અથે ગયા હતા. સુબધંતી આખાદી ધણે ભાગે આવા 
ભાટીયા વેપારીઓને આશ્ારી છે. સ્વધમ'માં નિષ્ઠા રાખી, ભગવાન 
શ્રીકૃષ્યુતો આશ્રય રાખી, યોગ્ય દિશામાં પુરુષાર્થ કરો તે આપની 
ક્ોમતી અને સમાજની ઉન્નતિ કરી શકરો. વ્યાપાર એ ભાટીઆ 
કામની ગળથુથી છે. હાલના જમાનામાં અગ્રેક ભ્રાષાના સંગીન 
સાનની જરૂર છે. સ્વભાષાનું તો સાન હોવું જ ભેઇએ. વ્યાપારમાં 
ઉપયો મી નિવડૅ તેવું ગણિતનું, ભૂગોળનું અતે ઈતિહાસનું સાન વેપા- 
રીના પુત્રોને હોવું જ ન્નેઇએ. શુદ્ધ ઉચ્ચાર્થી ગીતા વગેરે પવિત્ર 
ત્રથોના પાઠેૅ કરી શકે તેવું સંસ્કૃત ભાષાનું પણુ સાન હોવું ન્નેઈએ. 
મેહ્કતી પરીક્ષામાં ખેસનારા ભાટીયા વિધાર્થાઓામાંના ૮૦ ટકાને 
વેપાર અગર વેપારી લાઈનમાં અનુભવ મેળવવા નોકરી કરવાની છે. 

નિરુપચોાગી વિષયોનુ' શેક્ષણુ 


હાલની શ્રાળામાં ધણા નિસ્પયોગી વિષયો શીખવવામાં આવે 
છે. તેમાં નકામા વખત ન્નય છે અને વિધ્ાાર્યીએઓનું લેોહો ચુસાય 
છે, બ્યવહાર્માં ઉપયોગી થાય તેવા વિષયોનું જ જે શિક્ષણુ અપાય 
તો ૭ વર્ષમાં જ અગ્રેજી ભાષાનું અને ખીજ ઉપયે।મી વિષયોનું 
સ'ગીન સાન પ્રાતત થાય. આવી શ્રાળામાં આવે શ્િક્ષણુક્રમ દાખલ 
થાય તે ઈચ્છવા યોગ્ય છે. મે્રિકમાં ખેસવાની અગર તેમાં પાસ 
થઈ પ્રમાણુપત્ર મેળવવાની અયવા કોલેજમાં દાખલ થઈ વધારે 
અભ્યાસ ફરવાની જેતે ૪ચ્છા હેય તેના માટે ઠાર ખુલ્લાં રાખવાં, 


પરતુ ૨૦ ટકા વિધાર્યીએના ખાતર્‌ ૮૦ થ્કાનાં જીવન ખગાડીં 
ખાવી સસ્થા નભાવવાતે હ#નરે। દાડ ખચ કરવો તેને હુ 
આપધાત સમાન માનું છું. * 


લક 
ઉપદેશકોનો રફેડા ફોટપેો. છે 

આ સસ્થા સ્થપાયાને ર૨ વરસ થયા. ત દરમ્યાન હુ' પચાસ 
વખત મુંબઈ આવી મથે છું, પરતુ ભાષણુ નિમિત્તે આપ ભાઈ- 
એના દર્શનને લાભ મને પ્રયમ જ મળ્યો છે. હુ' આંહી ઉપદેર 
આપવા આવ્યો નથી. તે'આપવાતો મતે ઠક નથી. મારા નખ્ર 
વિચારે જણાવ્યા છે. ગુદ્ધિત્રાણ અને હિતકર જણાય તો લક્ષમાં 
| શખશે(. હાલમાં ગુરુએને! અને ઉપદેશકાને! રાફડો ફાટમે! છે. કેટ 
લાક કે છે કે હિન્દુએાએ આભડછેટતી ભાવના દરીઆમાં પધરા- 
વવી. કેટલાક કહે છે કે યુરોપનું અતુકરષ્યુ કરવું. ત્યાંના દેશોની શ્રી 
સ્થિતિ છે તેના તરફ દદિ કરે, વિવેક્સુદ્ધિ વાપરો, પ્રશ્નના નેતા 
અને દેશભકત હેવાતેો દાવો રાખનારાએમાં અ'ધમ્રદ્ધા ન રાખો, 
અતે જે તે રાખવી હોય તો સમાજનું કલ્યાણુ થાય તેવા પ્રકારતો 
યાએ જે ઉપદેશ આપ્યો છે તેમાં રાખવી. આપે ક્રાંતિથી માર્‌' 
શાષણુ સાંભળ્યું તે માટે આભાર માતુ છુ. 

મુંબઈ ' સમાચાર, તા. ૩૦, ઝોગસ્ટ ૧૯૩૮ 





ર માટે ઉદાર મેષ્ણવો પાતાના, હાથ ભારે એવી આશા છે. 


. જે જે પુસ્તકે માટે મદદ  ભળરે તે તે પુસ્તકે છપાવવામાં આવશે. 


શ્રીશુદ્ધાઠ્વેત સ'સદ-અમદાવાદ - 


| [સ્થાપના સ'વત ૨૯૯૭ ના કાર્તિક શુકલ ૬૫ તા. ૩-૨૨-૪૫] 


_મ્રગતિતે અર્થે, આવશ્યક તે હિતકર હોય તેવી કોઇ પણુ ગ્રેકારતી 


:# “ર 





પ્રશત્તિ હાથ ધરવાને રહેશે. અતે તે માટે પ્રાચીત મૂળમ્રન્થો, તેના 


* અતુવાદો, માર્ગાય સાહિત્ય ઉપર નિબ'ધ, નવલકથા, જીવનયરિલે। વગેરે. 


પુસ્તકો લખાવી-રયાની, પ્રગટ કરવાને! રહેશે. ી 

આ સંસ્થાને સહાય કરનારા, દાન આપનારાએ માટે આજીવન 
સભ્ય કે વાર્ષિક સભ્યોના વર્ગોનો વ્યવસ્યા નોચે મુજબ કરવામાં 
આવો છેઃ--અ વગના લાઈફ મેસ્બર્‌ રૂ. ૧૦૨. વગના 


લાડફ મેમ્બર ફૂ. ૫૧. વ. વર્ગ નાં રી લાક મેમ્મર રૂ. ૨૫ 
વાષિક સભાસદ ર્‌. ૩. 


દરેક પ્રકારના મેમ્બરોતે દરવષે' “ વ્યવસ્થાપક સમિતિ' 
ડેરાવશૈ તે પુસ્તકો ભેટ યા અરધી કીંમતે મળશે. 
શ્રી શુદ્ધાદ્રેત સ'સદ્નાં અન્ય પ્રકાશનો 
૬. થી વલ્લભાચાયષ્જછીના સિદ્ધાં 1: - અનુવાદક મે. વી. ગાંધી 
મોડાસા. . 
૨, શજા આશકરણુઃ-ન્લેખક શ્રી. ચી. મ. વેદ મોડાસા. 
૩3. ગીતા સ'રશઃ--લેખક શ્રો. જે. ગો, શ્રાહ અમદાવાદ 
*૪ શ્રી રવકીન'દનાચાયજી :-લેખક 9 ચા. ચી. મ: વૈધ મોડાસા. 


[90* જાશ"% હા યાળમમ ટ ૦૮, [ક રૂઅઇ3% 1, “ ગા-મમડારનરતમાનત#મબતમતા-સતતુટ- ર ક ૦ મ-૨/%'[૦૯૪;-૦૦૪*૦૦-૩૦ 1/ ૧%૧૦-નપનમન્ફૂઝ૦ ૦- #૪જ' 


મુદ્રક: મદિકાલ છગનલાલ શાહ વી નવપ્રશનાત 1 મોસિિ ગ પ્રેસ 
ઘીકાંટા રેડ, નોવેલ્ટી ₹1નેમાં પાસે અમદાવાદ 
_ ગ્રકાશક : શ્ર. જેઠાલાલ ગોાવર્ધનદરાસ સાહુ. એમ. એ. 
ર મ'ત્રી ? શ્રી્‌ શ-. ડત સ'સદ, અમદાવાદ. 





અનુક્રમાિકા 


ભંમવદદ્દમે પરાયણ ત્રીયુત્‌ રગછાડદાસ 


બ્રન્દાવનદાસ પટવારીનો અ 
શહ્િપંત્રક 
' ભક્તિમીમાંસા 
ખ્લસ'ભન્ષધ વાને આત્મનિવેદન 
મહા?2ન લાયબશ પસની સમાદા 


ગ્ૃલ્ય પંમ્ચિય 


ભુઉસ્વરૂપ વિષે શ્રૌલ્યાત દ સશસ્વતીન! 


સિદ્ધાન્ત 
સત્સગ 
શ્ર ભગવબ્નામમહિમાવિજય 
અપોરસ્મેય વંદ અતે શ્રૌમદ્વતભાચા 


વખમુવ ધમની પટલીક ર૯સ્યમય વ 


' નિરાગી હૃદય નું મહત્ત્વ 
 પુષિ ભ્રક્તિમાર્ગ નવા નથ ' 
રીધા 3 

ચારિક્વ અતે હાલનું શક્ષખ્‌ 


ખી સમીક્ષા 


ય 
તે 


૧૧૬.૬૪ 
1૪9-૧૮૯ 
૧૫૪૦૦૧૫૫ 
૧1૫૫-1૧૬૬ 
૧૬૬૧૦૧૫૪ 
પ9 ૫-૧૯૮% 
૧૮૫-૧૯૬ 
૧€૧ ૧૯૬