Skip to main content

Full text of "Yadharath Geeta"

See other formats


[ਸ਼ੀਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ! 


4 ਧ੩੧ਬ 








ਲੇਖਕ ਦੇ. ਪ੍ਰਤਿ 
“ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ" ਦੇ ਲੇਖਕ ਇਕ ਸੰਭ 
ਹਨ, ਜੋ ਤਾਲੀਮੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ 
ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ 


ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸੁਧਾਰ ਦੇਦੇ ਸਨ । ਸੁਵਾਮੀਜੀ 
ਦੀ ਆਤਮ-ਸੁਖ (ਆਪਣੇ ਸੂਖ) ਵਾਲੀ 
ਇਹ ਰਚਨਾਂ ਸਰਥ-ਸੁਖ ਦਾਂ ਆਧਾਰ ਬਣੇ, 
ਇਹੋ ਹਾਰਦਿਕ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾ । 

॥॥" (੧੦੮ ਦਨੋ 


5 530000130]5॥10।1। 0੪ ਲ 1੧3॥੧0॥ਗ1੬॥0ਗ॥6 0113.£0।। 


। ਓਮ ਨਮਹ ਸਦਗੁਰੂਦੇਵਾਇ ।। 


ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ : 
ਪਰਮਮਪੂਜ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਹੰਸਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਕਿਰਪਾਪ੍ਰਸ਼ਾਦ 
ਸੁਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅੜਗੜਾਨੰਦ ਜੀ 
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਹੰਸ ਆਸ਼ਰਮ ਸ਼ਕਤੇਸ਼ਗੜ੍ਹ 
ਗ੍ਰਾਮ ਪੋਸਟ - ਸ਼ਕਤੇਸ਼ਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲਾ - ਮਿਰਜਾਪੁਰ 
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ । 
ਫ਼ੋਨ : (05443) 238040 


ਸੰਪਰਕ ਸੂਤਰ : 
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਹੰਸ ਸੂਵਾਮੀ ਅੜਗੜਾਨੰਦ ਆਸ਼ਰਮ ਟ੍ਰਸਟ 


05 ਨਿਯੂ ਅੰਪੈਲੋ ਐਸਟੇਟ, ਅਵਧ ਨਾਰਾਇਨ ਤਿਵਾਰੀ ਮਾਰਗ, 
ਅੰਧੇਰੀ (ਪੂਰਬ), ਮੁੰਬਈ - 400069, 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





ਸ਼ੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਉਸ 
ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਕੀ ਸਨ ? ਮਨ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ 
ਭਾਵ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ | ਕੂਬ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ, ਕੁਝ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕਾਫ਼ੀ 
ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਈ ਰਾਹੀ ਚੱਲਕੇ ਹੀ ਜਾਣ 
ਸਕਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਕੇ ਉਸੇ 
ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਹਾਪੂਰਸ਼ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੀਤਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ 
ਹੈ ? ਉਹ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ 
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਵੀ ਦਰਸ਼ਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ 
ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸੀ, ਉਹੀ ਉਸ ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਪੁਰਸ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵੀ ਹੇ | ਇਸ 


ਲਈ ਉਹ ਵੇਖਦਾ, ਵਖਾਦੇਵਗਾ ਜਦ ਰੇ 


0 ਦਿ. 
ਰ ਕਾਂ ਸੈਂ ਝਰਮਹੱਸ ਜੀ 
ਰ & ਮਹਾਂਪੂਰਸ਼ ਸਨ। ਉਹ ਜਲ 
([( । 1 ਦਾਂ ਸੰਕਲਨ 'ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ' ਹੈ । 
ਜਿ ਸਿ -:..-- ਸੁਵਾਮੀ ਅੜਗੜਾਨੰਦ 


5॥ ਹੀ ਹੀ ੯50੧0] 'ਢ੬0।%% ੧0॥੩15॥0॥% 0੧8।.0।। 























..___ $1530000180[ 5110।1। 00) 














ਯੰਕਗ ਬਸਕਜ 
ਯੀਕਜਕ੍ਗੰ ਧ੍ਥੰ ਕਰਜਜੂਬ੍ਰਜਿ ਵਿਕੀ, ਸਗਰੀ, ਗ੍ਰਕਗੁਰੀ, ਯੰਮੈਕੀ। 
ਅੰਗ ਕਧੀਂ ਧੂਕਹੇ ਨੈਂ? ਕਧ ਕਲਜੇ ਕੈਂ? 


(ੜੀ ਦਗਸੀਬੀ ੇਸਰਗਹਕਿਕ ਚੇ ਕਿਤਯੂਰ 
ਗਸ੍ਜਕਗਿਧੈਂ ਕਜ ਜੰਕਕਜਜ 

ਯਰਬ੍ਸ ੧ ਜੇ੧੧ ਜਕ।) 

ਗੂਲਕੰਕਗ਼( ਭਜਕਜੀ ) 


ਭਜੱਵਿਧੀਜੀਭੀਯ੍੍‌ (੪3) 
`ਧਬਯੰਗੀਗ ਵਿਕੀ, ਗੂਜਗਰੀ, ਸਗਰੀ, ਯੰਮੈਕੀ। 
ਯਸ਼ੁਜਕਗੀ ਢਿਦਦੀ। 

























(6 ਯਕੰਬਿਕਗ;-ਲੇਕਥਕ 
(ਵਜ ਧ੍ਰਰਜਕ ਕਗ ਥੇਕੁੰ ਬੀ ਯੰਚ ਬਕਜਯਜ, ਕਿਕਜਵਿੰਗ, ਜਰਿਯਿਧਿ ਜਕਗਗਜ ਜਧ ਜੱਗੇਥਜ ਕਿਗ਼ 
ਗਯੈਥਕ ਕਹੈ ਗਜ੍ਰਸਰਿ ਕੇ ਥਕਿੰਰ ਦੈ।) 









__।ਗ੧੧0੧੬10ਿਗ9]ਗਗ।.60॥-- 














5 530000130] 51011 ੬09 ੧31੧0੧੦15॥0੧॥% 0੧1.60।੧ 


36 3-6 


ਓਮ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਜੇ 


ਜੈ ਸਤਿਗੁਰੂਦੇਵੰ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਅਮਰ ਸ਼ਰੀਰ ਅਵਿਕਾਰੀ । 
ਨਿਰਗੁਣ ਨਿਰਮੂਲੰ, ਧਰਿ ਸਥੂਲ, ਕਾਟਨ ਸ਼ੂਲੰ ਭਵਭਾਰੀ ।। 


ਸੂਰਤ ਨਿਜ ਸੋਹੰ, ਕਲਿਮਲ ਖੋਹੰ, ਜਨਮਨ ਮੋਹਨ ਛਵਿਭਾਰੀ । 
ਅਮਰਾਪੁਰ ਵਾਸੀ, ਸਭ ਸੁਖ ਰਾਸ਼ੀ, ਸਦਾ ਏਕਰਸ ਨਿਰਵਿਕਾਰੀ । 


ਅਨੁਭਵ ਗੰਭੀਰਾ, ਮਤਿ ਕੇ ਧੀਰਾ, ਅਲਖ ਫ਼ਕੀਰਾ ਅਵਤਾਰੀ । 
ਯੋਗੀ ਅਦ੍ਰੈਸ਼ਟਾ, ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਕੇਵਲ ਪਦ ਅਨੰਦਕਾਰੀ । 


ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਹਿੰ ਆਇਓ, ਅਦ੍ੈਤ ਲਖਾਇਓ, ਅਨੁਸੁਈਆ ਆਸਨ ਮਾਰੀ । 
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਹੰਸ ਸੁਵਾਮੀ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਹੈਂ ਬੜਨਾਮੀ ਸੰਸਾਰੀ ।। 


ਹੰਸਨ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਜਗ ਪਗੁਧਾਰੀ, ਗਰਵ ਪ੍ਰਹਾਰੀ ਉਪਕਾਰੀ । 
ਸਤਿ-ਪੰਥ ਚਲਾਇਓ, ਭਰਮ ਮਿਟਾਇਓ, ਰੂਪ ਲਖਾਇਓ ਕਰਤਾਰੀ । 


ਇਹ ਸ਼ਿਸ਼ਿਅ ਹੈ ਤੇਰੋ, ਕਰਤ ਨਿਹੋਰੋ, ਮੋਪਰ ਹੇਰੋ ਪ੍ਰਣਧਾਰੀ । 





5 53000130 50101 ੬00੫ ॥੩॥੧0॥੩1£॥00॥% 0੧੩.੦।। 


ਜੋਤੀਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ : ਸ਼ੁਫ ਸੰਮਤ ਵਿਕਰਮ 2026 
ਪਰਮਹੰਸ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੂਸੂਈਆ (ਚਿੜ੍ਰਕੁਟ) 


(ਨੰ... ਕਜ੧।੨੨੦ ਦਰ - << ਅਰ ਵਰ 2੫. 


ਵਾੰੱ 


੧03" ੬11013੩0੧. “੬੧ ੧॥੨॥0॥ 
4 02%"੧੪੫ .£ ਦੁ, “੧੧ 





ਅਨ ਪ-> ---ਲ- = ਲੇ 
ਅਲ ਤੀ ੧ ਆਕੀ ਪਾਲ 
10511. (00. ੧ 


੨] (01 
1% ਭਾ <ੰ 





&. ੧੩੬੫੬ ਰ੍ ਰ 


ਵਿ! 
1 - ਚ ਲਾ - 
= = 
10 € 
110 211) [10੩ ਕੇ 
ਨ 1੨ ਅ 
ਨਾ 4 ਤਰ 


੫. 


ਸੀ ਝਕਿ ਕੈ ਕਗੀ 
ਕੀਜਗਗ ਧਕਸਫੁਗੇਂ ਕਗ 3ਗਖ₹ 
ਤਜਕ੍੍‌ਚਿਬ ਗੀਗ- ਜੱਜ ਸਜ 
੧੦੮੨੩-੮੨੦੦੪ _ਜੂਜੀਧ ਕਿਕੁਕਫਿਟਕ੍‌ ਯਸੇਲਜ ਕਿਜੇਕ ੧੦-$੧-੧੨-੧੩ ਧਜਕਰੀ ੧੦੦੪ ਕੇ; ਤਕਯਕ ਧਕ ਕਪੰਕਰਾਟਮ ੧੦੦੪ ਬਧਗ ਸਰ ਸੇਂ 
ਯਕਜੀ ਦ੍ਕੇ ਯਬਕਜੀ ਮਜਜੀਧੀਂ ਕੇ; ਕਿਕ੍ਕ ਜਲੇਜਜ ਕੇ; ਤਕਯਟਜ ਕੇ; ਤਕਯ₹ ਧ₹ ਕਿਕੁਕ ਫਿਟ੍ਹ ਧਕਿਥਕ ਜੇ ਧਕਲੁਕੀ 
ਬਸੰਧੋਜਕ ਸੇ ਬਕੀਜ ਗੀਗ ਫੁਸਗ ਖਸੰਭਯ਼ ਦੈ ਯਠਜਕ ਕੇ; ਬਕਿੇਕੁਧ ਸੇ ਗੀਗ ਕਗੇ ਜਠੈਕ ਜੇ ਕਿਵਸਜ ਕਜ ਕਗ ਗੁਲਗਨਪ 
ਕਫ਼ਜੇ ਲਹ ਧਘਖੰ ਗੀਗ ਕਗੇ ਫੁਯਕਗ ਚੁਗਕੁਕਜ 'ਸਠਧ ਤਕ੍ਰਬੀਬਿਜ ਕਿਰਧ ਜ% ਫੁਯਕੇ; ਤਨਜਗ਼ੰਝੀਧ ਸਜਕ ਬਸੰਝਰਯ਼ ਕੰਗ 


ਤਬਧੀਗਿਜ ਦਕਜੇ ਕਲ ਝਯ ਕਫ । 7੩6 ਠੰਡੀ 


(9ਗੇਲ /ਜਿੱਛਲ੍? 

ਆਜਵਨ੍੍‌ਹੀਠ ਅਧੜ-/ਰੇਏਰ /ਫੈਦੂ ਯੰਨੈਥਕ 
ਟੇ.ਜੰ. : ₹੪੫੨੧੧੩ 
ਸੀ. : ੧੪੧੧੧੪੧੬੧੧ 


'ਧਕਬਨ ਕਗਯਲਧ : 
ਵੀ.$੪/੧£, ਕਝਗਯਸੇਬ, 
-ਕਗ਼ਗਲੀ, ਤਜਕ ਬਕੇਗ, 
'ਜਕ੍ਜ 


ਫਿਗ਼ਕ $.੨. ੦) 
$-੩-੨੦੦੧- __ਬਜ੍ਜ ਕੰਗੇ ਜਕੌਂਢਕ ਸੀ ਕਗਗੀ ਕਿਫੁਜਧਕਿਥਕੁ ਜੇ ਕਿਜਿਕ ੧-੩-੨੦੦੪ ਕਗੇ “ਸੀਸਟ੍‌ ਸਗਕਕੁ ਗੀਜ” ਕਗੇ ਭਗਕਿ ਸਜੂਟਸੂਜਿ 
ਜਘ ਕੇਕੋਂ ਕਗੇ ਝੁਸੀ ਕਗ ਕਿਟਜਕ ਸਜਜੇ ਲੂਦ੍‌ ਕਿਕੁਕਸਜਥਕ ਕਗ ਸੰਦ ਤਰੈ ਧਘਪੰ ਗੀਗ ਕੇ ਧਕਿਸਥ ਕੇ; ਲਧ ਸੇਂ 
ਟਕੀਕਗਕ ਕਿਰਧ ੩ਜੈ; ਧਠੁ ਤਕ੍ਥੀਬਿਜ ਕਿਰਧ ਕਿ ਸੰ ਤਜੈ; ਧਸੰਗਯ਼ ਯਧਕਿਕਜੰਜਗੀਲ ਲੇਜੇ ਜੇ ਗਕਿਕਗਜ ਜੇ ਬਸੰਚਯ 
“ਭੀਸਫ੍ ਯਗਕਫ੍‌ ਗੀਜ” ਫ਼ੀ ੨ਈੀ ਠੈ । 


੩੬ 2 ਰੰ << ਮਾ 





ਗਗੇਗਕ੍ਜ ਕਰਬੀ ਭਗਬਧੰ ਕੇਕਕਜਯ ਕਿਯਠੀ ਕ੍ਗੰਜ ਜਸ ਕਬਟਧਜਿ 
ਸੰਕੀ ਤਏਧਯ 
ਸੀ ਕਗਗੀਕਿਫ੍ਨਜਕਿਥਕ ਸੀ ਕਗਯੀਕਿਕਜਜਕਿਬਕ 
ਯਕ੍ਜ ਚਗਕ੍ਜ 





%੦॥॥੭ ੧੦੦05 ਨ4੧114/0ਇਖਿ1 


੩-੧-੨੦੦੬- __ ਕਿਕੁਕਥਸੰ ਯੰਜਕ ਸੋ ਕਿਕਕ ਸਜਕ ਖਸੰਗਯ਼ “ਮੀਸਕੁ ਸਗਕਠ੍‌ ਗੀਗ” ਕੇ; ਸਠਧ ਧਘਧੰ ਗੀਜ ਧਨ ਧ੍‌ਸ ਧ੍ਰਰਧ ਧਕਸਲ਼ੁਜ 
ਦਕਸੀ ਮੀ ਯਵੁਗਫੁਜਨਕ ਜੀ ਸਠਗ਼ਯ ਯੀ ਕਗੇ ਜਧਗ ਕੇ ਬਕਸਧਕਜ ਧਕੰ ਸਠਕੂਰੂਲਮ ਕੇ; ਯਕਜਕ ਧਕ ਕਿਕੁਕਗੂਲ ਕੰਗੇ 
ਤਯਬਿ ਜੇ ਕਿਬ੍ਰਬਿਜ ਕਿਧ । 

੨-੪-੧੧੧੪- __ਸਜਕਸਕ ਕਗ ਪਸੰਗਯ਼ “ਮੀਸਠ੍‌ ਸਗਕਠ੍‌ ਗੀਗ” ਕੰਜੇ ਕਿਗੂਠ਼ ਠਧਠਧ ਧਘਰਪੰ ਗੀਗ ਕੇ; ਜਿਹ ਪਸੰਜਸਕ ਫੁਗ ਫਕਿਫਨ 
ਸੇਂ ਸਲਕ੍ਰਨਸ ਕੇ ਯਕਯਕ ਧ₹ ੩ਨਜਗੰਝੀਧ ਯਬਿਕੇਜ ਸੇਂ ਧਕਸਧੁਰਧ ਟਕਸੀ ਸੀ ਯਵੁਗਵੁਜਨਕ ਯੀ ਸਠ਼ਗ਼ਯ ਥਗੇ ਮਕ੍ਜ 
ਗੀਕਕ ਕੇ ਯਸਜ ਜੇ ਕਿਬ੍ਰਬਿਜ ਕਿਧ ਗਧ । 

੧-੪-$੧੧੬- __ਕੀਜ਼ਕੀ ਗ਼ਜਠਕੀ ਕੇ; ਯਜਿਜੇਸ ਸਫਯੂਟਮ ਕੇ; ਯਕਯਕ ਬਕ ਦੁਕਿਫ਼ਕ ਕੇ ਜਸਟਜ ਜੱਕਗ਼ਯਯੀ ਸਲਸਹਵਲੇਕੁਕਹੇ ਗ਼ਲੁਗ 
ਸਛਯਸ ਭਜੈ; ੪੪ ਕੇਝਗੇ ਕੇ ਖਸੰਗੀਯ ਕਿਫ਼ਾਗੇਂ ਕੰਗੇ ਤਧਵਿੰਘਜਿ ਸੇ ਕਿਕਕ ਖਸੰ ਯੱਜਕ ਫ਼ਗ ਭਨਜਗੰਝੀਧ ਯਬਿਕੇਯਜ ਸੋਂ 
ਜ੍ਰਰਧ ਟਕਸੀ ਕੀ ਕਗੇ “ਮੀਸਕੁ ਸਗਕਕ੍ ਗੀਜ” ਬਸੰਰਯ (ਬਠਧ ਧਘ/ਯੰ ਗੀਗ) ਕੇ; ਛੁ ਕਿਝ੍ਕ ਕੇ ਕਿਕਗਲ ਸੇਂ ਯਡ੍ਰਿਜੀਧ 
ਧੀਗਜ ਫ਼ੇਜੂ “ਕਿਸਗੀਕਕ” ਯਸਗਜ ਬਠਜ ਕਿਧਰ ਗਧ। 


26-/-222/ ੭ << 
9੬2 # ਦਿਰ %(<੦੧੧-੭੭#/ਉਭਾ 
0977007 ਰੰ 400 70007 1607 
ਨ੬੩੬ ਤਿਨ (ਠਲਗ/0੬ _ ? ਤਤ ਨਨ ਬਸਤਾ 67087 (0807 101) 
ਹਾ ਤਦਨ 00700 ੧੬105 07000 
77510 40107 


5 53000130]( 50101 ੬00੫੧ ੧੩੧0॥੩1£॥00॥% 0੧੩.0।। 


ਰਗਕਕੀਧ ਤਕ ਕਗਗਲਕ ਫੁਲਫ਼ਕਕ ਕਗ ਦਏੇਜਿਫਕਿਕ ਕਿਗੰਗ 


ਸਜਜੀਧ ਤਵਢਕਨਧਧਯਧ ਫੁਜਲਥਕ ਜੇ ਕਿਟ ਧਬਿਕਗ ਯੰਠਧ ੧੧੪੪੪ ਬਜ ੨੦੦੩ ਝਧਸਯਠੇਯਯ 
ਸੂਕਕਕੀ ਕਜਸ ਜਿਸੰਜਕੋਯਜ ਸੂਕਯੀ ਹਕ ਯਦਧ ਕੇ ਬਕਜਗ ਸੇ ਤਧਜੇ ਜਿਗੰਧ ਕਿਜੇਕ ੩੦ ਯਗਟਜ 
੨੦੦੪ ਕਗੇ “ਸੀਸ ਸਗਕਟ੍‌ ਗੀਜ” ਕੇ ਜਸਟਜ ਕਿਝਕ ਕਗ ਪਸੰਗਯ ਸਜਜੇ ਲੂਠ੍‌ ਗਝੀਧ ਖਸੰਗਾਯ 
ਕੰਗੇ ਸਨਧਗ ਫੇਜੇ ਕੰਗੇ ਜੱਟਜੂਜਿ ਕੰਗੇ ਫੈ । ਯਧਜੇ ਜਿਗੰਧ ਕੇ; ਬਟਜਕ $ ੫ ਯੇ ੨੩ ਸੇਂ ਸਜਜੀਧ ਧਧਯਧ 
ਜੇ ਕਿਖਿਬ ਗੀਗ ਸਦਯੇ ਬਕ ਕਿਬਨ ਕਜਜੇ ਲੂਦ੍‌ ਧਘਪੰ ਗੀਗ ਕੇ ਝੁਜਕੇ; ਯਨਧਕ ਧ੍ਥੇ ਯੂਗਜੂਰ੍ਹਨਜ 
ਝਗਦਧ ਕੇ; ਲਧ ਸੇ ਸਜਧ ਕਜਜੇ ਲੂ ਸੰ, ਕਸੰ, ਧਜ, ਧੀਗ ੩ਗਕਿ ਥਗੇ ਧਕਿਸਥ ਕੇ; ੩ਗਖ੨ ਬਕ ਫੁਯੇ 
ਗਾਜਿ ਬਜਿ ਸਭਫੁਕ ਯਟਬਕਧ ਕੇਗ ਕ ਕਗਲ ਲੇ ਧੋ ਸਜਕਸੜ ਕਗ ਬਸੰਹਯ ਸਜ ਕਿਜਕੇ ਸਏਧਸ 
ਜੇ ਜੀਕਿਨਕ ਕ ਧਕਜੀਕਿਨਕ ਗੇਗੇ ਯਸੂਕਿ੍‌ ਕਗ ਸਗੰ ਬਰਟਜ ਕਿਧ ਕ ਯਕਰਗ ਏੈ। 


ਜੀਟ - ਤਧਹੇਜ ਜਿਗੰਧ ਸਜਜੀਧ ਤਚਕ ਯਧਰਯਧ ਫੁੰਜਫਥਬਕ ਕੰਗੇ ਕੇਕਯਰੁੰਟ ਬਕ ਤਧਯਠਬ ਏੈ। 


1੪6੩੦੬ 71001 1116(011631 ਹ00001€16 01 11010 11121 0010 
411811810340 





10001ਏ 161. 10500 $.1੧. $11੧858੯8, (01 15 10001 08160 
30.8.2007 [85560 11 ੧੧1 7600011 1੧0. 56447 07 2003. 51੧31031 1੧8181 
16001ਟ1€€ 5. 14111031 1੧81871 11010 & 001015) 15 06611[11685€0 (01010 
0181: 


“5101111800132੧੩0 0115 81718111518568101 0119 01 111100 901 ਹਿ 
811 1010311 0€11125. 1165582€ 07 6918 15 1€1੬੧8111 ੮1 311 1੧21121015 01012 ੧0110 


811015110111111(60 01 8119 7810100131 ੧€1121011". 


“੧0180; 98” 0੧ 5੮੩11 2%02803118110]1 113118181. ੧ £€81 58101 070 
11018,15 1218111 810 1713111513503 01 811, 1॥1ਦ5]0€60੯€ 07 0121: 085, 0160, 


1860, 1€1121011, 171181111 & €010111011107 81015 01 811 0108 3110 51186. 


ਖੋ 13.:-11੬ 80125810 02018101115 8੯8118010 0111੬ ੧%/੬0511ਟ: 


109://ਜਦਾ੧.81181180801121160011.11 


5 53000130]। 50101 ੬00੫੧ ੧੩॥੧0॥੩1£॥00॥% 0੧੩.੦।। 


ਗੀਤਾ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ। 
- ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਵਿਆਸ 


ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਵਿਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ 
ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਰੀਤ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ 
ਦਿਤਾ ਕਿ 'ਬਕੀਬਜਿਥਕੇ ਗਕੀ ਗੇਅ ਗੇਗਜਯਾਰਜ' ਅਰਥਾਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ 
ਦਾ ਵੀ ਸਾਰ ਗੀਤਾ ਹੈ - ਜਿਸਨੂੰ ਗੋਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਹਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵ ਨੂੰ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤਕ 
ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਨਾਮ 
ਦੇਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਗੀਗ ੍ਰਗੀਗ ਕਜ਼ੰਟਕ”- ਗੀਤਾ ਭਲੀ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਪਦਮਨਾਭ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰੀਮੁਖ 
ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਵਾਣੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਹੋਰਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? 


ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਇਸ ਸਲੋਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: 


ਧ੍ਕੀ ਝਗਲੰ ਕੇਕਕਜੈਧ੍ਰਕ ਗੀਜਸ੍‌, ਧ੍ਕਜੇ ਕੇਕੇ ਕੇ੍‌ਕਕਗਧ੍ਰਕ ਧ੍ਕ। 
ਜ੍ਕਗੇ ਸੰਕਵਜਦਧ ਜਸਜਿ ਯਜਿ, ਕਸੀਕਕਗੇ ਜਦਧ ਕੇਕਦਧ ਜੇਕ।। 


ਅਰਥਾਤ ਇੱਕੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ ਤੋਂ ਗਾਇਨ 
ਕੀਤਾ - ਗੀਤਾ! ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਦੇਵ ਹੈ। ਉਸ ਗਾਇਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸੱਚ ਦਸਿਆ - 
ਆਤਮਾ! ਸਿਵਾਏ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਗਾਇਨ ਵਿਚ ਉਸ 
ਮਹਾਂਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕੀ ਜਪਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ! ਓਮ! ਅਰਜੁਨ ਓਮ! ਓਮ ਅਖਸ਼ੈ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜਪ ਕਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਮੇਰਾ ਧਰ। ਇੱਕੋ ਕਰਮ ਹੈ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ 
ਪਰਮਦੇਵ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਦਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਣ 
ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਗੀਤਾ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ 
ਦੇ ਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਹੀ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ, 
ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਡਰਨਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾ ਮੰਨਣਾ ਆਦਿ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦਸਿਆ, 
ਪਰ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸਾਧਨਾ, ਈਸ਼ਵਰ ਤਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਹੀ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧0॥੩15॥0॥% 91੧੩.੦।। 


ਸੰਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਤੋਂ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ 
ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਪਰਮਪਦ ਵੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਖੋ ਗੀਤਾ ਦੀ ਗੌਰਵਮਈ ਟੀਕਾ - "ਯਥਾਰਤ 
ਗੀਤਾ”। 


ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਦਾ ਬੜਾ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਗੀਤਾ ਕਿਸੇ 
ਮਜ਼ਹਬ ਯਾ ਕੌਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੌਮਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਨ 
ਨਾਲ ਜਕੜੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਗੀਤਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਧਰੋਹਰ ਹੈ, 
ਏਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਮਾਣ ਦੇਕੇ ਊਚ-ਨੀਚ, ਭੇਦ ਭਾਵ ਅਤੇ ਕਲਹ 
ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


|| ਓਮ ।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਇਕ 
1. _ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 
ਸਸੇਗੰਵਗੇ ਜੀਕਗੇਰੇ ਗੀਕਮ੍ਰ: ਜਜਰਜ: __। 
ਸਜ: ਬਬਗਜੀਜਿੜ੍ਰੇਧਗਿ ਜਰ੍ਹਜਿਕਫਰਜਿ ਯਬੰਹਿ ।।੧੧//6 


ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ। 





2. _ ਮਨੁੱਖੀ ਤਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ 
ਕਿੰ ਧੂਜਜ਼ਲਹ: ਧ੍ਰਹਧ ਮਕਜ ਵਯਥੰਧਕਜਘ । 
ਘਜਿਕਧਸਜੂਥੋ ਲੇਕਸਿਸ ਜ਼ਦਧ ਮਯਕਧ ਸਸ੍‌ ।। ੧/33 
ਸੁਖ ਰਹਿਤ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਰ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਹਾਸਿਲ 


ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰ। ਅਰਥਾਤ ਕਿ ਭਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ 
ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਰੀ ਹਨ। 








5. _ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਦੇ ਜਾਤਾਂ 
ਗੇ ਪ੍ਰਰਜਗੇਂ ਲੇਕ5ਜਿਸਿਜ੍‌ ਕੋਕ ਰਗਯਰਕ ਦ੍ਥ ਬ । 
ਫੋਕੀ ਕਿਵਜਵਗ: ਗਜ ਗਗਜ੍ਰਕ ਧਪੇਂ ਸੇ ਖ੍ਗੂ _।। ੧5/% 
ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਜਾਤਾਂ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ: ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ 
ਦੈਵੀ ਸੰਪਤੀ ਅਰਥਾਤ ਗੁਣ ਰੂਪੀ ਦੌਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ 
ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੰਪਤੀ ਅਰਥਾਤ ਔਗੁਣ ਰੂਪੀ ਦੌਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ 
ਹੈ। ਤੀਜੀ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਤ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

















&. ਹਰ ਕਾਮਨਾ ਈਸ਼ਵਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ 
ਕੋਕਿਵ ਸੰ ਕੈਸਧ: ਧ੍ਰਜਧਧ ਧਗੇਕਿਲੂਧ ਕਰਗੰਜਿ ਗ਼ਪੰਧਾਜੇ । 
ਗੇ ਧ੍ਰਹਧਸਕਗਵ ਚ੍ਰਕੇਜ਼ਜੀਕਸ$ਜਦਿੈ ਕਿਠਗਦਿਕੈਕਿ ਕੇਕੇਐਗਜ੍‌ ।। ੧/੨੦ 
ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕੀਂ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਥਾਤ ਦੁਨੀਆਂ 
ਦੇ ਐਸ਼ੋ ਅਰਾਮ ਧਨ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ 
ਦਿੰਦਾ ਵੀ ਹਾਂ ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 











5. _ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ 
ਧਿ ਬੇਕਚਿ ਧਧੇਧ: ਚਕੋਂਧਧ: ਧਧਯੂਜਸ: । 
ਚਧੰ _ਭਜਧਜਕੇਜੈਕ ਕੁਗਿਜੇ ਜੰਜਕਿਠਧਜਿ _।। ੪/3% 
ਸਾਰਿਆਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਪਾਪੀ ਵੀ ਗਿਆਨ 
ਰੂਪੀ ਬੇੜੀ ਨਾਲ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓ. __ਗਿਆਨ 
ਅਏਗਕਭਰਜਜਿਕਧਕਕ ਜਵਬਭਜਪੰਕ$ਜਿਸ੍‌ । 
ਦ੍ਰਚਭਗਜਸਿਜਿ ਗ਼ੇਕਜਸਭਰਜੰ ਧਕਗੇਠਜਧ ।। ੧੩/੧੧ 
ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਦੇ ਅਰਥ ਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅਰਥਾਤ 
ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਸਭ 
ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। 














7. _ ਭਜਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਭ ਨੂੰ 
ਯਧਿ ਬੇਕਜੂਫਰਜਯਗੇ ਮਯਹੇ ਸਸਜਦਧਮਕ੍੍‌ । 
ਕਗਬ੍ਰਕੋਕ ਚ ਸਜਜਠਧ: ਚਨਧਟਧਕਜਿਗੇ ਵਿ ਚ: ।। 
ਘਿਯੇ ਮਕਰਿ ਬਸਕਿਸ ਗ$ਧਦਜਜਿੰਜੇਂ ਜਿਗਜ਼ਰਿ । 
ਰਗੈਜੇਧ ਜਜਿਗਜੀਫਿ ਜ ਸੇ ਮਜ: ਯਗ$ਧਰਿ ।। ੧/3੦-3੧ 
ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਵੀ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਦਾ 
ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਉਹ ਹੈ 
ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਭਜਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾਪੀ 
ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੈ। 











8. _ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ 
ਜੇਛਮਿਯਸਜ੬ਗੇ5ਿਜ ਜਧਧਗ ਜ ਕਿਵੇ । 
₹ਰਨਧਸਦਧਵਧ ਬਸੰਦਧ ਗਧਹੇ ਸਲੁਗੇ ਮਯਜ੍‌ ।। ੨/੪੦ 
ਇਸ ਆਤਮ ਦਰਸਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਘੋਰ 
ਡਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ 
ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੋਕਸ਼ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 











੪. _ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ 

ਵੁੰਖਕ: ਜਧੰਮ੍ਰਜਜਂ ਫੁਵੇਪੇ5ਯੂੰਜ ਰਿਲਜਿ _। 

ਧਦਕਦਗਜਿ ਸਧਧ ।। ੧੪/ ੩੧ 
ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਵ ਨਾਲ 
ਉਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਉ ਜਿਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ 
ਪਰਮ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਸੇਕ _ਵਕਗੰ _ਗਠਜ _ਜਧੰਮਕੇਜ _'ਕਜ | 
ਜਕਦਕਕਵ ਵਗਜਿੰਜੇਂ ਗਜ ਯਟਧਜਿ ਵਖਜਸ੍‌ ।। ੧੪,੧੧੨ 











ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਜਾਓ ਜਿਸਦੀ ਕਿਰਪਾ 
ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। 





5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


70. ਯੱਗ 


ਯਥਗੀਜਿਕਧਭਸਗਿ ਜ਼ਗਯਸਿ ਬਬਕੇ । 

ਰਗਜਜੰਧਸਗੇਗਗੇ ਯੂਫ਼ਰਿ ਗਜਕੀਧਿਰੇ ।। ੪/ ੨੪ 

ਸੰਪੂਰਣ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚੇਸਟਾਵਾਂ ਨੂੰ 
ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੰਜਮ ਰੂਪੀ ਯੋਗ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 








ਭਧਜੇ ਯੂੂਛਰਿ ਜਗ ਯਗੇ5ਯਜੰ ਜਦਬਕੋ _। 
ਜਹਹਧਜਗਜੀ ਲਕਬ ਯਹਹਧਸਧਵਧਹ॥: ।। ੪/ ੨੧ 

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀ ਸੁਆਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਸੁਆਸ ਵਿਚ। ਇਸਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਸੁਆਸ- 
ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯੋਗ 
ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਯੱਗ ਹੈ। ਉਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਰੂਪ ਦੇਣਾ 
ਕਰਮ ਹੈ। 














17. ਯੱਗ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
ਧਚਗਿਈਸ੍ਜਖੂਗੀ ਧਦਿੰਜ ਜਲੁ ਜਜਜਜਸ੍‌ _। 
ਯੁਧ ਗੇਰਗੇ5ਵ੨ਧਧਭਵਧ ਕ੍ਰਗ਼ੇਠਜਧ: ਰ੍ਰਲਜਜਸ ।। ੪/ 39 
ਯੱਗ ਨਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰੀਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਰਥਾਤ 
ਯੱਗ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨੁਖੀ ਸਰੀਰ 
ਮਿਲਿਆ ਹੈ। 








12. ਈਸ਼ਵਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ 
ਮਕਕਧ ਵਬਜਾਧਧ ਵਕਧ ਯਲੁਸੇਕਕਿਬੇਯੂੰਜ । 
ਗਜ ਕੰ ਬ ਜਦਬੇਜ ਜਥੇਲੰ _ਬ _ਧਕੌਜਧ _।। ੧੧/੧੪ 
ਅਦੁੱਤੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਦੇਖਣ ਜਾਨਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਾਂ। 
ਰਗਵਥਧੰਕਗਵਧਹਿ ਲਥਿਕੇਜ- 
ਸਵਬਧੰਕਣ੍ੂਕਰਿ ਜੈਕ ਯਦਧ: । 
ਰਗਵਬਧੰਕਠਜੇਜਸਦਧ: ਘੁਹੇਗਿ 
ਘ੍ਰਕਾਧੇਜ ਕੇਕ ਜ ਬੋਧ ਲਵਿੰਬਜ੍‌ ।। ੨/੨% 
ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਅਸਚਰਜ ਦੀ ਤਰਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ 
ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। 














73. ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਹੈ। 
ਯਅਵਚਵਗੇਠਧਸਗੁਫਗੇਠਧਸਕਗੇਵਗੇ55ਗੇਠਧ ਦ੍ਕ ਬ । 
ਜਿਠਧ: ਯਥੰਗਜ: ₹੯ਗਗੂਕਬਗੇ5ਧ ਜਜਰਜ: _।। ੨//੨੪ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੮੦।। 





ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਅਚਲ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। 
ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ 
ਕਿਹਾ ਹੈ। 








14. ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ 
ਰਗਜਲਮੁੁਕਜਲ਼ੀਕਗ: ਧ੍ਰਜਗਕਜਿੱਗੇਠਯੂੰਜ । 
ਸਸ੍ਹਪੇਕਧ ਰੂਹ ਕੈਜਜੇਧ ਧੂਜਕਿਸ ਜ ਕਿਵੇ ।। £/9% 
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਖਾਣ 
ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਵਰ ਹਨ। 








15. ਦੇਵ ਪੂਜਾ 
ਰਗਸੇਕਰੇਵਰੇਫੁੰਜਗਜ: ਜਧਵਾਜੇ5ਦਧਕੋਕਗ: । 
ਜੌ ਜ਼ ਜਿਧਸਸਕ₹੯ਗਧ ਜਰ੍ਹਕਧ ਜਿਧਗ: ਵਕਧ ।। 6/੨੦ 
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮੂਰਖ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣ 
ਵਾਲਾ ਪੂਜਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪੂਜਣ ਅਵਿਧੀ ਪੂਰਵਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ 
ਪੂਜਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 











ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਧੀ ਦਾ ਤਿਆਗ 


ਅਰਜੁਨ! ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਧੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਤਵਿਕ ਸ਼ਰਧਾ 
ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਰਾਜਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ ਪੁਰਸ਼ 
ਭੂਤ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭੂਤ ਸਮਾਜ ਅਤੇ 
ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ 


੦ 


ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਮਝ ਅਰਥਾਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਪ੍ਰਫ੍ਰਿਤੀ 
ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹਨ। 

ਧੇਠਧਧਧਕੋਕਗ ਮਜਗ ਧਯਾਜੇ ਅਛ਼ਧਰਿਰੈਗ : । 

ਰੇ5ਧਿ ਸਸੇਕ ਕਜੈਜਜੋਧ ਧਯਧਰਿਬਿਧ੍ਰਕੰਲਸ _।। ੧/੨੩ 

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪੂਜਨ ਅਵਿਧੀ 
ਪੂਰਬਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਕ੬ਧਿਦਜ: _ਫਕੀਕਕਦੀ _ਪ੍ਜਗ਼ਸਸਬੇਜਜ: _ । 

ਸੰ ਬੇਗਦਜ: ਵਵੀਕਵਖੇ ਗਦਿਰੇਫਧਜਰਕਜਿਵਬਧਜ੍‌ ।। ੧6/% 

ਸਾਤਵਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ ਪਰ ਐਸੇ ਪੂਜਣੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ 
ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੀ ਜਾਣ। 









































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


16. ਨੀਚ 
ਯਵਗਕਕਕਿਫਿਜੇ ਬੇਕੰ ਜਧਾਰੇ ਧੇ ਜਗੇ ਜਜ: । 
ਕ੍ਅਫਕਗਕਜੰਧੂਜਗ: ਕਗਸਕਗਥਗਦਿਰੋਗ : _।। ੧੪/੫ 
ਜੋ ਯੱਗ ਦੀ ਅਸਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਧੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਲਪਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਰਦੇ 
ਹਨ ਉਹ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮੀ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਚ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ 
ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। 








77. ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ 
ਰਜੈਸਿਧੇਕਗ&ਕੰ ਜਠ ਠਗਲੁਕਸਸਜੂਕਸਕਜ੍‌ । 
ਧ: ਜ਼ਗਰਿ ਧਯਾਕੇਫ ਜ ਗਰਿ ਧਕਸੀ ਗਰਿਸ੍‌ ।। £/9੧੩ 
ਓਮ, ਜੋ ਅਕਸ਼ੈ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਉਸਦਾ ਜਪ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ 
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 
ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਧੀ ਹੈ। 

















18. ਸ਼ਾਸਤਰ 
ਝੁਰਿ ਗ੍ੂੁਛਧਜਸ ੬ਗ₹ਕਸਿਕਸੂਜ਼ ਸਧਜਬ _। 
ਹ੍ਰਕ੍ਰ੍ਹਕ੍ਏਗ ਫ੍ਰੜ੍ਰਿਸਦਧਕ੍ਰਾਜਕ੍ਰਧ$ਬ ਵਜ ।। ੧੧// ੨੦ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ 
ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਗੀਤਾ ਹੀ ਹੈ। 
ਰਦਸਦਟਗਕਕੇ ਜਸਗੇ ਰੇ ਕਗਧਕਿਗਧੰਠਧਕਕਿੰਪਗੀ । 
ਭਜ ਵਗਕਕਰਿਬਗੇਜ ਕਸ _ਗਜ੍ਰੰਸਿਲਫੰਜਿ ।। ੧੧/੨੪ 
ਕਰਤੱਵ ਅਤੇ ਅਕਰਤੱਵ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਇਸ ਵਾਸਤੇ 
ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ। 











19. ਧਰਮ 
ਚਕ ਬਸਦਿਧਕਿਕਚਧ ਸਸੇਭ ਪਕਗੇ ਜ਼ਜ । ੧੪/੧੪ 
ਧਾਰਮਿਕ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਣ ਹੋ ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ 
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰਣ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੀ ਧਰਮਾਚਰਣ ਹੈ। (ਅਧਿਆਇ 
੨ ਸਲੋਕ ੪੦) ਅਤੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਪਾਪੀ ਵੀ ਛੇਤੀ ਹੀ 
ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਅਧਿਆਇ ੯ ਸਲੋਕ ੩੦) 














20. ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿੱਥੇਂ ਕਰੀਏ 


ਜਲਹਹਗੇ ਵਿ ਯਰਿਲਲੁਸਸ਼ੁਜਵਧਠਧਧਵਧ ਬ __। 
ਵਗਖਜਵਧ ਬ ਬਸੰਕਧ ਜੂਕਵਗੇਕਗਦਿਨਿਦਧ ਬ ।। ੧੪// ੨੪ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


੫ 





ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਇੱਕਰਸ 
ਆਨੰਦ ਦਾ ਮੈਂ ਹੀ ਅਧਾਰ ਹਾਂ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਥਿਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ 
ਸਭ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। 








ਨੇਣ : ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸਤਿਧਾਰਾ ਗੀਤਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੈ। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਪਾਵਨ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਅਗੱਮੀ ਸਨੇਹੇ, 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਰਜ 
ਸੁਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅੜਗੜਾਨੰਦਜੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦਸਹਿਰੇ (1993) ਦੇ ਸ਼ੁੱਭ ਦਿਵਸ ਤੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਹੰਸ 
ਆਸ਼ਰਮ ਜਗਤਆਨੰਦ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਡਾਕ ਖਾਨਾ ਬਰੇਨੀ, ਕੱਛਵੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ (ਯੁ.ਪੀ.) 


ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਇਕ ਬੋਰਡ ਇਹ ਬੋਰਡ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵਾਣੀ 
ਦਰਜ ਕਰਾਈ। 














੬ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਤਰ 


ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੂਰਜ 
ਨੇ ਸਵੰਮ ਭੂ ਮਨੂੰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਹੈ 
ਕਣ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ 
ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਆਦਿ ਗਿਆਨ 
ਉਪਦੇਸ਼ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 




















$ ਸ਼੍ਰੀ ਵੇਦਿਕ ਸੰਤ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ- ਨਾਰਾਇਣ ਸੁਕਤ) 
ਕਣ-ਕਣ "ਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਨਿਰਬਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਦਾ 
ਇਕ ਮਾਤਰ ਤਰੀਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। 





% ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ (ਤ੍ਰੇਤਾ-ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ -ਰਾਮਾਯਣ) 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਿਨਾ, ਅਸੀਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ। 





% ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ (5200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ -ਗੀਤਾ) 
ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਅਗੱਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਣ ਦੁਆਰਾ 
ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮੂਰਖਾਂ ਵਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । 











$ ਸੰਤ ਮੂਸਾ (3000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ - ਯਹੂਦੀ) 
ਤੁਸੀਂ ਰੱਬ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਠਾ ਲਿਆ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ - ਉਹ ਨਾ-ਖੁਸ਼ ਹੈ। 
ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਆਰੰਭ ਕਰੋ। 








%$ ਸੰਤ ਜ਼ੇਰਾਸਟਰ (2700 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ - ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰਿਨ ਧਰਮ) 
ਤੁਹਾਡੇ ਦਿੱਲ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚਣ ਵਾਲੀ ਭੈੜੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹਨ, 
ਨਸਟ ਕਰਣ ਲਈ ਆਹੁਰਮਜ਼ਦਾ (ਈਸ਼ਵਰ) ਦਾ ਸਿਮਰਣ ਕਰੋ। 








% ਮਹਾਵੀਰ ਸੁਵਾਮੀ (2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ - ਜੈਨ ਵਾਣੀ) 
ਆਤਮਾ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਸ਼ਖਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਹੀ ਜਨਮ 
ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





% ਗੋਤਮ ਬੁੱਧ (2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ -ਮਹਾਪਰੀਨਿਰਬਾਣ ਸੁੱਤ) 


ਮੈਂ ਉਹ ਉੱਚ ਅਖੀਰਲੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਪਾ ਲਈ 
ਸੀ। ਇਹ ਨਿਰਬਾਣ ਹੈ। 





€ ਮਸੀਹ ਈਸਾ (2000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ - ਈਸਾਈ ਧਰਮ) 
ਅਗੱਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉ। ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਰੱਬ 
ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਖਵਾਉਗੇ। 





% ਵਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਬ (1400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ - ਇਸਲਾਮ) 
'ਲਾ ਇਲਾਹ- ਇੱਲਲਾਹ ਮੁਹੰਮਦੁੱਰ-ਰਸੂਲੱਲਾਹ' । ਉਸ ਸਰਬ ਵਿਆਪੀ ਰੱਬ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁਹੰਮਦ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਹਨ। 








€ ਆਦੀ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਯਾ (1200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) 
ਜਗਤ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਕਰਤੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। 





€ ਸੰਤ ਕਬੀਰ (600 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) 
ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸੱਭ ਕੁੱਝ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੋਰ 
ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਧੁੱਨ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਧੁੱਨ ਲਗਾਉ, ਕੇਵਲ ਉਹ ਹੀ ਵਿਸਮਾਦੀ 
੨੩੩. 
ਹੈ। 











% ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ (500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) 
"ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ" । ਕੇਵਲ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਹੀ ਸਤਿ ਹੈ 
ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 








$ _ਸੁਵਾਮੀ ਦਕਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ (200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) 
ਕੇਵਲ ਉਸ ਸਦੀਵੀ, ਅਮਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ 
ਨਾਮ ਓਮ ਹੈ। 








% _ਸੂਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦਜੀ (1912-1969 ਈ.) 


ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਅਭਾਗ ਸੁਭਾਗ 
ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਵਿਸ਼ਾ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 

ਭੂਮਿਕਾ -<<<<<<===== === ਦਿ ਦਦਦ ਜ:੨ਵ 
1. ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ -------------===੮੮੮੮=====੮੮੮====੮੮੮੮੮੮=੨ 1-19 
2. ਦੂਜਾ ਅਧਿਅਇ -----------==--੮੮੮੮====੮੮੮੮=====੮੮੮੮====੮੮੮੮ 20 - 51 
3. _ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ -----------==--੮੮੮੮====੮੮੮੮੮====੮੮੮੮====੮੮੮੮ 52-72 
4. ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ----------------੮੮੮====੮੮੮੮੮===੮੮੮੮੮===੮੮੮੮ 73- 98 
5. ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ -------------੮੮੮====੨੮੮੮੮===੮੮੮੮੨===੮੮- 99-110 
6. _ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ---------------੮੮੮੮==੨੮੮੮੮===੨੮੮੮੮੮੮--੮ 111-128 
7. ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ------------=--੮੮੮=====੮੮੮੮===੮੮੮੮੮੮=-੮ 129-140 
8. _ ਅੱਠਵਾ ਅਧਿਆਇ---------------੮੮੮===-੨੮੮੮੮===੨੮੮੮੮੮੮੨-- 141-155 
9. _ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ---------------੮੮੮੮==੨੮੮੮੮===੨੮੮੮੮੮੮੨- 156-171 
10. ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ -------------===-੮੮੮੮੮==੨੮੮੮੮੮==੮੮੮੮੮੮ 172-186 
11. ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ---------------੮੮੮੮==੮੮੮੮੮੨==੮੮੮੮੮੮- 187 -205 
12. ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ -----------------੮੮੮੮===੨੮੮੮੮===੮੮੮੮੮੮ 206 - 213 
19. ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ --------------==-੮੮੮੮੮==੨੮੮੮੮੮==੮੮੮੮੮੮੮ 214 -224 
14. ਚੌਦੂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ --------------==-੮੮੮੮੮==੨੮੮੮੮===੮੮੮੮੮੮ 225 - 233 
15. ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ--------------=--੮੮੮੮===੨੮੮੮੮===੮੮੮੮੮੮ 234 - 243 
16. ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ -----------------੮੮੮੮੮==੨੮੮੮੮੮==੮੮੮੮੮੮੮ 244 - 252 
17. ਸਤਾਰੂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ --------------੮੮੮੮===-੮੮੮੮੮===੮੮੮੮੮੮- 253 - 263 
18. ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ---------------੮੮੮===-੮੮੮੮੮===੮੮੮੮੮੮੮ 264 - 290 
19. ਸੰਖੇਪ --<---------੮੮==============੮੮੮=====੮੮੮੮===੮੮੮੮ 291 - 310 





(ਨੇਣ : ਇਟਾਲਿਕ (ਤਿਰਛੇ) ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਅੰਸ਼ ਆਡੀਓ ਕੈਸਟ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।) 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ 


ਦਰਅਸਲ ਗੀਤਾ ਉਤੇ ਟੀਕਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਹੁਣ ਕੋਈ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਕਿ 
ਇਸ ਉਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਟੀਕਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੱਧੀਆਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ 
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅਨੇਕ ਮੱਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਭ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਇਕ 
ਮਾਤਰ ਗੀਤਾ ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਇਕ ਗੱਲ ਹੀ ਕਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਫੇਰ ਇਹ 
ਮੱਤਭੇਦ ਕਿਉ` ? ਦਰਅਸਲ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਜੇ ਦਸ 
ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਤੇ ਤਾਮਸੀ, 
ਰਾਜਸੀ ਅਥਵਾ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਉਸੀ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ 
ਪਕੜ ਪਾਉ` ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਤਭੇਦ ਸੁਭਾਵਿਕ 
ਹੈ। 






































ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮਤਵਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕੋ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਅਤੇ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੰਕਾ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ 
ਟੀਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸਤਿ-ਧਾਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ੁਧ ਅਰਥ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ 
ਟੀਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿਤੀ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਯਥਾਰਥ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟੀਕਾਵਾਂ ਹੋ 
ਗਈਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸਤਿਅਤਾ ਦਾ ਉੱਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਗੀਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ 
ਅਰਥ ਤੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ। ਬੇਸ਼ਕ ਕੁਝ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਤਿ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ; ਪਰ 
ਕੁਝ ਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। 



































ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 
ਉਹ ਇਕ ਯੋਗੀ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜਿਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਕੇ ਉਸੇ ਪੱਧਰ 
ਉਤੇ ਖੜੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਇਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਕਰਕੇ ਦਸ ਸਕੇਗਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਕੀ ਸਨ ? 
ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(ਖ) 





ਕੁਝ ਹਾਵਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ੍ਰਿਆਤਮਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ 
ਰਾਹ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹਗੀਰ ਚਲਕੇ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਨ, 
ਜੂਮਵਾਰ ਚਲਕੇ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੀਤਾ ਕੀ 
ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ? ਉਹ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਉਦਾ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ 
ਵੀ ਦਰਸ਼ਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਕਿ ਜੋਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸੀ, ਉਹੋ ਉਸ ਵਰਤਮਾਨ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵੀ ਹੈ ਇਸਲਈ ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਦਿਖਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗ੍ਰਤ 
ਵੀ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹਉਤੇ ਚਲਾ ਵੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। 

'ਪੂਜਯ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਹੰਸਜੀ ਮਹਾਰਾਜ" ਵੀ ਉਸੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ 
ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਜੋ ਅਰਥ ਮਿਲਿਆ, ਉਸੇ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ “ਯਥਾਰਥ 
ਗੀਤਾ” ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ 'ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ” ਹੈ। ਸਾਧਨ 
ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਇਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਇਸਤੋਂ 
ਅਲਗ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ 
ਲਕੀਰ ਦਾ ਫਕੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਉ। ਸ਼੍ਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ 
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ _'ਤਬੈਸਿਕੰਡ੍ਹਯ ਗੀਰੇ” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਜਿਸਦਾ 
ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਕਹਿਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਗਿਆਨ 
ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਦਸਾਂਗਾ, ਬਲਕਿ ਕਿਹਾ _''ਕਿਸੇ 'ਤੱਤ ਦਰਸ਼ੀ" ਦੇ 
ਕੋਲ ਜਾਉ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।'' ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਉਦਘਾਟਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਗੀਤਾ ਸੁਬੋਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਧੇ-ਸਿੱਧੇ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਗੀਤਾ ਦਾ 
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝ ਲਉਗੇ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਜਿਉ` ਦਾ ਤਿਉ` ਅਰਥ ਨਹੀਂ 
ਲੈਂਦੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ''ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ 
ਹੈ; ਫੇਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਯੱਗ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ 
ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਯੱਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਜਨ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਅਪਾਨ (ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਦੂਸ਼ਿਤ 
ਹਵਾ) ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ 
ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਪੂਰਣ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ 
ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਯੱਗ ਹੈ। ਮਨ 
ਸਹਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ ਯੱਗ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਯੱਗ ਦਸਿਆ, ਫੇਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਿਮਿਤ ਸ਼ਾਹਾ ਬੋਲਣਾ, ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਜੌ-ਤਿਲ-ਘਿਉ ਦਾ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਯੱਗ 
ਹੈ। ਉਸ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਐਸਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। 

ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ? ਗੱਲ ਦੀ ਤਹਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਕਿਉ 
ਲਫ਼ਜਾਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਹੀ ਪੱਲੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਿਉ` ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ 
ਹੋ? ਦਰਅਸਲ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਰੀ ਸੰਪੱਤੀ 
(ਘਰ, ਦੁਕਾਨ, ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ, ਪਦ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ , ਗਊ, ਮੱਝ, ਯੰਤ੍ਰ-ਉਪਰਕਣ ਆਦਿ) 
ਉਸਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ, ਰਿਵਾਜਾਂ, ਪੂਜਾ- 
ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਤੀ ਕਰੋੜ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਗਿਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨਗਿਣਤ ਰੂਪ ਹਨ। ਬਾਲਕ 


























































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(ਗ) 





ਜਿਉ -ਜਿਉ` ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭਰਾ-ਭੈਣ, ਪਾਸ-ਪੜੋਸ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ 
ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਅਮਿਟ ਛਾਪ ਉਸਦੇ 
ਦਿਮਾਗ ਉਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵੀ ਰਟਦਾ ਹੈ, 
ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਭੂਤ-ਪੂਜਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਭੂਤ-ਭੂਤ ਰਟਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਤਾਂ 
ਕੋਈ ਕੁਝ ਪਕੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। 

ਐਸੇ ਭਟਕੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਗੀਤਾ ਵਰਗਾ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ 
ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। _ਪਿਤਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਛੱਡ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ 
ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਪੱਚੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਸਕਦਾ। ਪਿਤਰੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਛੋੜਕੇ 
ਤੁਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਇਹ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ 
ਵਿਚਾਰ ਉਥੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਿਰ ਕਟਕੇ ਅਲਗ ਤਾਂ ਰੱਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। 
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਯਥਾਰਥ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਮਾਨਤਾਵਾਂ 
ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਢਾਲਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਗੱਲ 
ਢਲਦੀ ਹੈ, ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਢਲਦੀ 
ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਮੰਨਦੇ ਹੋ। ਇਸੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਰਹੱਸ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਪਾਉਂਦੇ। ਗੀਤਾ ਦਾ ਰਹੱਸ, 
ਰਹੱਸ ਹੀ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪਾਰਖੀ ਸੰਤ ਅਥਵਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਨ। ਉਹੀ 
ਦਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੀਤਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਸਭ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਸਭ ਲਈ ਸੁਲਭ ਉਪਾਅ 
ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਕੇ ਸਮਝਣਾ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ 
ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ ਹੈ। 

ਗੀਤਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਾਤੀ, ਵਰਗ, ਪੰਥ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰੂੜ੍ਹੀਗ੍ਰਸਤ 
ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਰਬਲੌਕਿਕ, ਸਰਬਕਾਲਿਕ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ 
ਦੇਸ਼, ਹਰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼, ਸਭ ਲਈ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ 
ਸੁਣਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਸਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਸਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਧਾ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਉਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਵਿਚ ਵਸੀ ਹੋਈ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ 
ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ ਹੈ। ਹਿੰਦੂਆਂ 
ਦਾ ਹੱਠ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਵੇਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਿਆਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ। 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਹੈ ਨਾ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ। ਪੁਸਤਕ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਹੈ। 
ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


































































































ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੇਖਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਏ, ਬੋਲੇ, 
ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋ।'' ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹੇ। 
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਫੇਰ ਆਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ, ''ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ 
ਰਿਸ਼ੀ ਹੋ।'' ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਲਗੇ 
ਰਹੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ ਸਹਿਤ ਫੇਰ ਆਏ ਅਤੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ 
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ''ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀਅ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ) 
ਬ੍ਰਹਮ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੋ।”” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਅਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਤੇਂਦਰੀਅ ਨਹੀਂ ਹੋ।”” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਫੇਰ 
ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲਗ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਸਤਕ ਵਿਚੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਨਿਕਲਣ ਲਗਾ। ਤਾਂ 
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੁਣ 


੪ 





























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(ਘ) 





ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋ।'" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “'ਜੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਰਿਸ਼ੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੇਦ ਮੇਰਾ 
ਵਰਣ ਕਰਨ।”” ਵੇਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਤਰ ਆਏ। ਜਿਹੜਾ ਤੱਤ ਵਿਦਿਤ ਨਹੀਂ 
ਸੀ, ਵਿਦਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਵੇਦ ਹੈ, ਪੋਥੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਥੇ ਵਿਸ਼ਾਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ 
ਵੇਦ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 

ਇਹੋ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ''ਸੰਸਾਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਿਪਲ ਦਾ ਦਰਖਤ ਹੈ, 
ਉਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰੇਠਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ! 
ਮੈਂ ਵੀ ਵੇਦ ਸਮਾਨ ਹਾਂ। ' ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਕਰਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵੇਦ” ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭੂਤੀ ਈਸ਼ਵਰ ਵਲੋਂ ਦਿਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 
ਵੇਦ ਨੂੰ ਅਪੁਰਸ਼ੀ (ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਨਹੀਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਸਾਰਕ 
(ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ 
ਛੁਪਿਆ ਯਥਾਰਥ ਪਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 
ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਰਾਹ ਉਤੇ ਚਲਕੇ ਇਸ ਅਪੁਰਸ਼ੀ (000-0080॥) ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, 
ਜਿਸਦਾ ਪੁਰਸ਼ (ਅਹੰ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੋਵੇ।”' 





















































ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਵੇਦ ਅਪੁਰਸ਼ੀ ਹਨ; ਪਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੌ-ਡੇਡ ਸੌ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਸਨ। 
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਵੇਦ' ਕਹਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ ਜਨਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਧਰਮ ਨਾਲ 
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਗ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੰਛੇ 
ਘੁੰਮਕੇ ਸਾਧਾਰਣ ਨੇਤਾ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੰਤ੍ਰੀ 
ਐਸੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਕਾਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਓਟ 
ਵਿਚ ਜੀਉਣ-ਖਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ 
ਸਮਾਜਿਕ ਉਪਯੋਗ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ। 
ਵੇਦ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ- ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਗਿਆਨਕਾਂਡ। ਕਰਮਕਾਂਡ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- 
ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਗੰਧਰਵ ਵੇਦ, ਆਦਿ। ਗਿਆਨਕਾਂਡ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 
ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮੂਲ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਵਾਣੀ ਗੀਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ 
ਚਿਰੰਤਨ ਸਤਿ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਅਪੁਰਸ਼ੀ 'ਵੇਦ' ਰੂਪੀ 
ਰਸਸਾਗਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਸੁਧਾ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਾਰ ਹੈ। 















































ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼, ਜੋ ਪਰਮਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 
ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਕਹਾਏਗਾ। 
ਪਰ _ਕੁਝ ਧਰਮ ਅਵਲੰਬੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ _''ਜਿੰਨਾ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, 
ਉੰਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੁਰਾਨ ਨਹੀਂ ਉਤਰੇਗਾ।' “ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ 
ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ _ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬੇਟਾ ਸੀ।”' ''ਹੁਣ ਐਸਾ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ'' ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਹੈ। ਜੇ ਉਸੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਾਖਿਆਤ ਕਰ 
ਲਿਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਲ ਫੇਰ ਹੋਵੇਗੀ। 























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(ਡ) 





“ਗੀਤਾ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥਾਂ 
ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ 
ਹੋਰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਵੀ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਉਹ ਕਸੌਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਤੇ 
ਹਰ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੱਚ ਕਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਕਥਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ 
ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 
ਦੀ ਬੜੌਤਰੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ 
ਰੋਚਕ-ਭਿਆਨਕ ਵਰਣਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ 
ਜਨਤਾ ਧਰਮ ਸਮਝਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ 
ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ 
ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੁਂਟ ਦਾ ਇਹੋ ਇਕ ਮਾਤਰ ਕਾਰਣ ਹੈ। “ਗੀਤਾ ਇਹਨਾਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸਟ ਹੋਣ 
ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਕੇ ਆਤਮਿਕ ਪੂਰਣਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ 
ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਹਰ 
ਸ਼ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸੋਂ ਆਂਤਰਿਕ ਯੁੱਧ-'ਆਰਾਧਨਾ” ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਥਾਕਥਿਤ ਧਰਮਨਗ੍ਰੰਥਾਂ 
ਵਾਂਗ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਿਚ ਫਸਾਕੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ 
ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ 
ਜਾਂਦਾ। 
ਹਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਵੀ ਗੀਤਾ" ਵਿਚ 'ਕਰਮ', 'ਯੱਗ”, 'ਵਰਣ', 'ਵਰਣਸੰਕਰ', 'ਯੁੱ 






























































ਯੁੱਧ”, “ਗਿਆਨ” 
ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉਤੇ ਬਾਰਬਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਅਤੇ 
ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹਿੰਦੀ 
ਰੂਪਾਂਤਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮਕਸਦ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 
ਜਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਯਥਾਰਥ 
ਗੀਤਾ” ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋਗੇ 



































1. ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸਨ। 

2. ਸਤਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਤਿ ਹੈ। 

3. ਸਨਾਤਨ ਆਤਮਾ ਸਨਾਤਨ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। 

4. ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। 

5. ਯੁੱਧ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਇਹ 
ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ 
ਮਿਟਣਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ। 

6. _ ਯੁੱਧ-ਸਥਾਨ ਇਹ ਮਾਨਵ-ਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਸਹਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ 
ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ" ਹੈ। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


10. 


11. 


12. 
13. 
14. 


15. 


16. 


17. 


18. 
19. 


20. 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ 


<< 


ਕਰਮਘਗ 


(ਚ) 





ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। 





ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਜੋਗ-ਵਿਯੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਿਅਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ 
ਮਿਲਨ ਦਾ ਨਾਮ 'ਯੋਗ” ਹੈ। 





ਆਰਾਧਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ ਕਰਮ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣਾ ਗਿਆਨਯੋਗ ਹੈ। 








ਇਸ਼ਟ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ, ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਹੈ। 





ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਸ _ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਸਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ 


ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ? 


ਦਾ 


ਯਗ 


ਕਰਮ 


< 


ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਗੇ ਵੀ ਵੇਖਣਗੇ। 


ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ 'ਯੱਗ” ਹੈ। 








ਯੱਗ ਨੂੰ ਕਾਰਜਰੂਪ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। 





ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਵਿਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਰਮ ਹੈ। 
ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਸਾਧਨ ਦੇ ਉਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਹਨ, 
ਜਾਤਾਂ ਨਹੀਂ। 

ਪਰਮਾਤਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ 
ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣਾ 'ਵਰਣਸੰਕਰ' ਹੈ। 














ਅੰਤਰਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਦੂਜਾ ਅਸੁਰਾਂ ਵਰਗਾ। 
ਇਹੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਭਾਅ ਦੁਆਰਾ 
ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਘਟਦਾ-ਵੱਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ। 

















ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਰਮਦੇਵ ਦੀ ਦੇਵਤਾਈ ਹਾਸਲ 

ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ 
ਪੂਜਾ 

'ਮੂੜ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਦੇਣ' ਹੈ। 

ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। 


ਯੋਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿਤੀ ਗਈ 
ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਕੇ ਖੜੇ 
ਹੋਣ, ਤਾਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਕਮਾਤਰ ਸਰਬਾਤੀਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ “'ਪੂਜਨੀਕ ਦੇਵ'' ਹੈ। 
ਉਸਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 























੧ਗ੧01੦15॥0੫੧॥6% 9118.੦0।। 


(ਛ) 





ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਉਸੀ ਅਵਿਅਕਤ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 'ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ” ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੈ। 








ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਕਿਸ਼ਣ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ 
ਤਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਤੇਰਾਂ ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝਣ ਲਗੋਗੇ ਕਿ 
ਸ਼ਰੀਕਿਸ਼ਣ ਯੋਗੀ ਸਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਤੋਂ ਹੀ ਸੱਚ ਨਿਖਰ ਜਾਏਗਾ। ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਸਤਿ ਇਕ 
ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ; ਵੈਸੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ 
ਸਮਾਪਤੀ ਤਕ ਚਲੇਗਾ। ਯੁੱਧ ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਤਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲਗੇਗਾ, ਗਿਆਰਾਂ ਤਕ ਸੰਸਾ 
ਨਿਰਮੂਲ ਹੋ ਜਾਏਗੀ, ਵੈਸੇ ਅਧਿਆਇ ਸੋਲਾਂ ਤਕ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ” ਲਈ 
ਅਧਿਆਇ ਤੇਰਾਂ ਬਾਰਬਾਰ ਵੇਖੋ। 


























ਗਿਆਨ ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਤੇਰਾਂ ਵਿਚ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ 
ਨਾਲ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਏਗਾ ਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ 'ਗਿਆਨ' ਹੈ। 'ਯੋਗ' ਅਧਿਆਇ ਛੇ 
ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕੋਗੇ, ਵੈਸੇ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਣ ਤਕ ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 
“ਗਿਆਨਯੋਗ' ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਤਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਅੱਗੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ 
ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। 'ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ' ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਤਕ ਹੈ। 'ਯੱਗ” 
ਤੁਸੀਂ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਤਕ ਪੜ੍ਹੋਗੇ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। 

“ਕਰਮ” ਦਾ ਨਾਮ ਅਧਿਆਇ 2/39 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਤਕ ਪੜ੍ਹ ਲਓ, ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਅਰਥ 
ਆਰਾਧਨਾ-ਭਜਨ ਕਿਉ ` ਹੈ ? ਅਧਿਆਇ ਸੋਲਾਂ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਥਿਰ ਕਰ 
ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਸਤਿ ਹੈ। 'ਵਰਣਸੰਕਰ' ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ 'ਅਵਤਾਰ' ਅਧਿਆਇ 
ਚਾਰ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਅਧਿਆਇ ਅਠਾਰਾਂ ਵੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ; 
ਵੈਸੇ ਇਸਦਾ ਸੰਕੇਤ “ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਜਾਤੀਆਂ 
ਲਈ ਅਧਿਆਇ ਸੋਲਾਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। “ਵਿਰਾਟਦਰਸ਼ਨ' ਅਧਿਆਇ ਦਸ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਤਕ 
ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸਤ, ਨੌ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸਤ, ਨੰ` ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਤਿੱਤਵ ਹੀਨਤਾ 
ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ. ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪੂਜਨ ਦੀ ਸਥਲੀ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਧਿਆਨ, ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਏਕਾਂਤ ਵਿਚ ਬੈਠਕੇ 
(ਮੰਦਰ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨਹੀਂ) ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ, ਛੇ 
ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸੋਚਣ-ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਕੀ ਮਕਸਦ ਹੈ ? ਜੇ ਅਧਿਆਇ 
ਛੇ ਤਕ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਉ, ਤਾਂ ਵੀ “ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ" ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਵ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿਚ 
ਆ ਜਾਏਗਾ। 

ਗੀਤਾ ਜੀਵਿਕਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਜਿੱਤ 
ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉ ਦਾ ਹੈ, 
ਪਰ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਯੁੱਧ ਤਲਵਾਰ, ਧਨੁਖ, ਬਾਣ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਫਰਸੇ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਜਾਣ 
ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰਕ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਇਹਨਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਜਿੱਤ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ 



















































































5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(ਜ) 





ਸਦਸਤਿ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਕ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ 
ਹੈ। ਵੇਦ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਫ੍ਰਤ੍ਰ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵਾਸੁਰ ਸੰਗ੍ਰਾਮ, 
ਮਹਾਕਾਵਿਆਂ ਵਿਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ, ਕੌਰਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਗੀਤਾ ਵਿਚ 
ਧਰਮਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੁਰੂਖੇਤਰ, ਦੈਵੀ ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪਤੀ, ਭੀਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ, 
ਸਦਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। 




















ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਿੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਿਥੇ ਹੈ ? ਗੀਤਾ ਦਾ ਧਰਮਖੇਤਰ ਅਤੇ 
ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਭੂਮੀਖੰਡ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਖ਼ੁਦ ਗੀਤਾਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “'ਝ੍ਕ੍‌ 
ਬੀਜ ਕਹੋਜੇਧ ਐਕਸਿਠਗਸਿਬੀਧਜੇ'” ਕੌਂਤੇਅ (ਕੁੰਤੀਪਤ੍ਰ)! ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਬੀਜਿਆ ਹੋਇਆ ਭਲਾ ਅਤੇ ਬੁਰਾ ਬੀਜ ਸੰਸਕਾਰ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਗਦਾ ਹੈ। ਦਸ 
ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਪੰਜੋ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬੇਵੱਸ ਹੋਕੇ ਮਨੁੱਖ 
ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਲਮਾਤਰ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। “ਪ੍ਰਜਵਧਿ 
ਯੋਜਸਸੁ੍‌ ਧੂਜਵਧਿ ਸਕਗਸ੍ਰ, ਧ੍ੂਜਵਧਿ ਯਜਜੀ ਯਠਕੋ ਗਧਜਸ'“- ਬਾਰਬਾਰ ਜਨਮ, ਬਾਰਬਾਰ ਮਰਣ, 
ਬਾਰਬਾਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਸੌਣਾ, ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹੋ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਤਾਂ ਬੀਤ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੈਕੇ 
ਸਾਧਕ ਜਦ ਪਰਮਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਲ ਵੱਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਧਰਮਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। 

ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹਨ ਦੈਵੀ 
ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ। ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਵਿਚ ਹਨ-ਪੁੰਨ ਰੂਪੀ ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵ ਰੂਪੀ 
ਕੁੰਤੀ। ਪੁੰਨ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਤੱਵ ਸਮਝਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ 
ਸਮਝ ਨਾਲ ਕਰਤੱਵ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕਰਤੱਵ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਕਿ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ 
ਕਰਤੱਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਪਾਂਡੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ 
ਵੀ ਅਰਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੀ-'ਕਰਣ'। ਜੀਵਨਭਰ ਕਰਣ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਹਿ 
ਗਿਆ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਤਰੂ ਜੇ ਕੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ-'ਕਰਣ”! ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਹੀ 
'ਕਰਣ' ਹੈ, ਜੋ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੂਜਾ- 
ਪੱਧਤੀਆਂ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ। ਪੁੰਨ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਰਮਨਰੂਪੀ 'ਯੂਧਿਸ਼ਠਰ”, ਅਨੁਰਾਗਰੂਪੀ 
'ਅਰਜੁਨ', ਭਾਵਰੂਪੀ 'ਭੀਮ', ਨਿਯਮਰੂਪੀ 'ਨਕੁਲ', ਸਤਿਸੰਗਰੂਪੀ ਸਹਿਦੇਵ', ਸਾਤਵਿਕਤਾਰੂਪੀ 
'ਸਾਤਿਅਕੀ', ਕਾਇਆ ਵਿਚ ਸਮਰਥਾਰੂਪੀ 'ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ', ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਭਵ ਉਤੇ ਜਿੱਤ 
'ਕੁੰਤੀਭੋਜ ਆਦਿ ਇਸ਼ਟ ਵਲ ਝੁਕੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਵਵਿਰਤੰਆਂ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਅੱਖਸ਼ੌਹਿਣੀ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਜੱਥਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 21,870 ਹਾਥੀ, 
21,870 ਰੱਥ, 65,610 ਘੋੜੇ ਅਤੇ 109,350 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ) ਹੈ। 'ਅੱਖਸ਼' 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਜਿਸਦਾ ਗਠਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਦੈਵੀ 
ਸੰਪਤੀ। ਪਰਮਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਸੱਤ ਪੌੜੀਆਂ 'ਸੱਤ 
ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ” ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਨੰਤ ਹਨ। 

























































































ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ 'ਕੁਰੂਖੇਤਰ', ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨ-ਗਿਆਰਾਂ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(੩) 





ਅੱਖਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਹੈ। ਮਨ ਸਹਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਜਿਸਦਾ ਗਠਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ 
ਆਸੁਰੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਨ ਅਗਿਆਨਰੂਪੀ 'ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ', ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾ 
ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਹਿਚਾਰਿਣੀ ਹੈ “ਗਾਂਧਾਰੀ'-ਇੰਦੀ-ਆਧਾਰਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ। 
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹਨ-ਮੋਹਰੂਪੀ 'ਦੁਰਯੋਧਨ”, ਦੁਰਬੁੱਧੀਰੂਪੀ 'ਦੁਸ਼ਾਸਨ”, ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਰੂਪੀ “ਕਰਣ”, 

ਭਰਮਰੂਪੀ 'ਭੀਸ਼ਮ', ਦੈਤ ਦੇ ਆਚਰਣਰੂਪੀ 'ਦ੍ਣਾਚਾਰਿਆ', ਸਨੇਹਰੂਪੀ 'ਅਸ਼ਵੱਸਥਾਮਾ”, 

ਵਿਕਲਪਰੂਪੀ 'ਵਿਕਰਣ', ਅਧੂਰੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਆਚਰਣਰੂਪੀ “ਕਿਰਪਾਚਾਰਿਆ” 

ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਜੀਵਰੂਪੀ 'ਵਿਦੁਰ' ਹੈ, ਜੋ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਪਰ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਉਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, 
ਕਿਉਕਿ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਧ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਅਸੁਰੀ ਸੰਪਤੀ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ। 
ਖੇਤਰ ਇਕ ਹੀ ਹੈ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਇਸ ਵਿਚ ਲੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੋ ਹਨ। ਇਕ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉ `ਦੀ ਹੈ, ਨੀਚ-ਅਧਮ ਯੋਨੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 
ਦੂਜੀ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉ `ਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਰੋਧ ਅਤੇ ਨਿਰੁਧ (ਸਥਿਰ) ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫੇਰ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ 
ਕੌਰਵ-ਪੱਖ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਾਂਡਵ-ਪੱਖ ਦੇ ਯੋਧਾ ਵੀ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। 
ਪੂਰਣਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਵੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰਿਣਾਮ 
ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਨੁਯਾਈਆਂ 
ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। 













































































ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸੂਖਮ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ 
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ, ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਦੇਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। “ਗੀਤਾ” ਛੰਦਬੱਧ ਹੈ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ,ਪਰ 
ਇਸਦੇ ਰਿ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹਨ, ਅਮੂਰਤ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਗੀਤਾ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਤੀਹ-ਚਾਲੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੱਧੇ ਭੀਤਰੀ 
ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਬਾਹਰੀ। ਕੁਝ ਪਾਂਡਵ-ਪੱਖ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੌਰਵ-ਪੱਖ ਦੇ। 'ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ' 
ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ-ਛੇ ਨਾਮ ਦੁਬਾਰਾ ਆਏ ਹਨ, ਵਰਨਾ ਸੰਪੂਰਣ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ 
ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਮਾਤਰ ਅਰਜੁਨ ਹੀ ਐਸਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੋਂ 
ਅੰਤ ਤਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਕੇਵਲ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ 
ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼। ਗੀਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਸਨਾਤਨ ਕੁਲਧਰਮ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, 
ਪਰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦਸਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿਤਾ ਕਿ ਆਤਮਾ 
ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰੇ। ਪਾਂਡਵ-ਪੱਖ ਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੀ ਤਾਂ ਸਨ, ਦੋਨੋ 
ਪਾਸੇ ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਤਾਂ ਸਨ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਰੀਰ ਕੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟਕੇ ਸਮਾਪਤ 
ਹੋ ਸਕੇਗਾ ? ਜਦ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਤਿੱਤਵ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਕੌਣ 
ਸੀ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਿਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 
ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ -''ਜੋ ਸਰੀਰ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਯੂ- 
ਮੂੜਬੁੱਧੀ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।”” ਜੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 






























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(ਟ) 








ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੂੜਬੁੱਧੀ ਹਨ, ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ 
ਅਨੁਰਾਗ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। 


ਅਨੁਰਾਗੀ ਲਈ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਸਦਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ ਇਕ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਝੁਕਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ 
ਮੋਹਿਤਚਿੱਤ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪੁਛਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਅ (ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰਕ) ਹੋਵੇ, ਉਹ 
ਉਪਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਹੋ। ਅਰਜੁਨ ਸ਼੍ਰੇਅ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਅ (ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਨਹੀਂ। “ਕੇਵਲ 
ਕਹੋ ਹੀ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਧ ਲਉ, ਸੰਭਾਲੋ। ਮੈਂ ਆਪਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਹਾਂ। ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹਾਂ। ਇਸੇ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਜਗਹਾ-ਜਗਹਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੁਖੀ, ਅਧਿਕਾਰੀ (ਸ਼ਿਸ਼) ਹੈ 
ਅਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਕ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਨ। ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਨੁਰਾਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦਾ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 





























ਜਦ ਭਾਵੁਕਤਾਵੱਸ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ 'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਦੇ ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਗ੍ਰਹਿ 
ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ''ਜਾਉ, ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਰਹੋ, ਮਨ 
ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆਉਂਦੇ ਰਹੋ। ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਰਾਮ, ਸ਼ਿਵ, ਓਮ, ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੋ-ਢਾਈ ਅੱਖਰ 
ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇਕ ਮਿਨਟ ਵੀ 
ਸਵਰੂਪ ਪਕੜ ਲਓਗੇ, ਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਭਜਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ 
ਪਕੜਨ ਲਗੋਗੇ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਰਥੀ ਬਣਕੇ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ।' ਜਦ ਸੁਰਤ ਪਕੜ 
ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਏਨਾਂ ਹੀ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਹੱਥ-ਪੈਰ, 
ਨੌਕ-ਕੰਨ ਆਦਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਉਹ ਸਦਾ 
ਪਾਸ ਹਨ। ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਉਠਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਗ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਅਨੁਰਾਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਅਨੁਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। 









































ਗੀਤਾ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਿਆ (ਵਿਰਾਟ 
ਰੂਪ) ਵੇਖਕੇ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੀਆਂ ਤੁੱਛ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਲਈ ਖਿਮਾ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨ ਲਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਖਿਮਾ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਕੋਮਲ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਆਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 
''ਅਰਜੁਨ! ਮੇਰੇ ਇਸ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੋਈ 
ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ।”” ਤਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਕਿਉਕਿ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ 
ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਰਜੁਨ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸਨ। ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸੰਜਯ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵੀ 
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਰਾਜ ਗਿਆਨਰੂਪੀ ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿਤਰ ਹੋਕੇ ਮੇਰੇ 
ਸਾਖਿਆਤ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ।'” ਆਖ਼ਿਰ ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ 
ਹਨ? ਦਰਅਸਲ ਅਨੁਰਾਗ ਹੀ “ਅਰਜੁਨ” ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। 
ਅਨੁਰਾਗਹੀਨ ਪੁਰਸ਼ ਨਾ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਅਨੁਰਾਗਹੀਨ ਪੁਰਸ਼ ਭਵਿੱਖ 
ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ '“ਸਿਗਫਿੱ ਜ ਕਬ੍ਰਧਰਿ ਕਿਜ੍ਹ ਯਜੂਚਗ । ਕਿਧੇ ਕਗੇਟਿ ਯਧ ਯੋਗ ਕਿਗਗ।।”” 
ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿਉ, 
ਗੀਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਕਿ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਰਜੁਨ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। 


ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨਿਰਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ “ਅਰਜੁਨ! ਅਨਿੰਨ ਭਗਤੀ 
























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣ ਲਈ (ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ), ਤੱਤ ਰਾਹੀਂ 
ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣਨ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਸੁਲਭ ਹਾਂ।'' ਅਨਿੰਨ ਭਗਤੀ ਅਨੁਰਾਗ 
ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਕਿਸੇ ਰਾਹਗੀਰ ਦਾ 
ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਗੀਤਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹਨ। ਯਥਾਸਥਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ 
ਹੈ। 














ਭਾਵੇਂ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ, ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ, 
ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਭੌਤਿਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਤੇ 
ਘਬਰਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ, ਨਾ ਕਿ ਸੈਨਾ। ਸੈਨਾ ਤਾਂ ਲੜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਖੜੀ ਸੀ। 

















ਕੀ ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਕੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਵਿਅਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ 
ਦਾ ਬਣਾਇਆ ? ਦਰਅਸਲ ਸਾਧਨਾ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉ 'ਦੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦੇ 
ਬਾਅਦ ਵੀ ਚਲਣਾ ਬਾਕੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਪ੍ਰੇਰਣਾ “ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ" ਹੈ। 











ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਜਗਤਬੰਧੂ 
ਸੁਵਾਮੀ ਅੜਗੜਾਨੰਦ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


(ਸ਼ੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ) 


ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ 
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍੍‌ ਉਵਾਚ 


ਬਸੰਘੇਕੇ ਯੂ ਲਯੋਕੇ ਚਸਥੇਜ ਯੁਸ੍ਟਜ਼ਕ: । 

ਸਸਕਗ: ਧਹਭਗਵਧੋਧ ਕਿਸਕ੍ਰਕੰਜ ਜੰਜਧ ।।੧।। 

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਹੇ ਸੰਜਯ! ਧਰਮਖੇਤਰ ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੀ 
ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ? 

ਅਗਿਆਨਰੂਪੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਧੀਰਜਰੂਪੀ ਸੰਜਯ। ਅਗਿਆਨ ਮਨ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ 
ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਡੁਬਿਆ ਮਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ; ਪਰ 
ਧੀਰਜਰੂਪੀ ਸੰਜਯ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਇਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਦ ਤਕ ਇਸਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੋਹਰੂਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, 
ਇਸਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਕੌਰਵਾਂ ਉਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਉਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਧਰਮ ਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਜਦ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦੈਵੀ (ਗੁਣ) ਦੀ ਬੜ੍ਹੋਤਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 
ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਰਮਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਇਸ ਵਿਚ ਅਸੁਰੀ (ਗੁ) ਦੀ ਬੜ੍ਹੋਤਰੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 'ਕੁਰੂ' ਅਰਥਾਤ ਕਰੋ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਦੇਸ਼ਾਤਮਕ 
ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ''ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਵੱਸ ਹੋਕੇ ਮਨੁੱਖ 
ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਮਾਤਰ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।'” ਗੁਣ ਉਸ ਤੋਂ 
ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰ' ਜ਼ਾਣ ਤੇ ਵੀ ਕਰਮ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਨੈਰੋਗ ਸ਼ਗੀਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਖ਼ੁਰਾਕ ਮਾਤਰ ਹੈ ਤਿੰਨੋਂ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਦੇ 





















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





£ ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੁਣ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤਕ 'ਕੁਰੂ” ਲਗਾ 
ਰਹੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਹੈ। ਅਤੇ 
ਪਰਮਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪੁੰਨਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ (ਪਾਂਡਵ) ਦਾ 
ਖੇਤਰ ਧਰਮਖੇਤਰ ਹੈ। 

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ, ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਨੇਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ 
ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲਗੇ ਹਨ ਪਰ ਗੀਤਾਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਇਹ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਥੇ ਹੈ _'ਝੁਕੋੰ ਗਦੀਦ ਕਗੈਂਜੇਧ ਕੈਕਸਿਕਧਸਿਬੀਧਰੇ।" ''ਅਰਜੁਨ! ਇਹ 
ਸਰੀਰ ਹੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਪਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦਾ 
ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।”! ਅੱਗੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਸਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ, 
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਪੰਜੋ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਹੀ ਖੇਤਰ ਹੈ, 
ਇਕ ਅਖਾੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੋ ਹਨ 'ਦੈਵੀ ਗੁਣ” ਅਤੇ 
'ਅਸੁਰੀ ਗੁਣ” 'ਪਾਂਡੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ 'ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ”, 'ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ'। 

ਅਨੁਭਵੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ 
ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ (ਸਰੀਰਧਾਰੀ) ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ 
ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਸੀ ਬਦਲੇ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਰਾਕਰਣ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਰਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ 
ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਇਹੋ ਇਕ ਐਸੀ ਜਿੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੋ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਡੁਬਿਆ ਹਰੇਕ ਮਨ ਸੰਜਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ 


ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਹੁਣ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਦੀ ਉਨੌਤੀ 
ਹੋਵੇਗੀ ਉਸੇ-ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉ 'ਦੀ ਜਾਏਗੀ। 
ਸੰਜਯ ਉਵਾਰ 

ਫ੍ਰਟ੍ਕ ਰ੍ਰ ਧਹਫਕਜੀਲ ਟਸ਼ਫ ਣ੍ਰਗੱਖਜਕਜਕ। 

ਕਗਬਧੰਸੂਧਜੰਗਗਧ ਵਗ ਕਬਜਸਕਧੀਜ੍‌ ।।੨।। 

ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਵਿਊਹ-ਰਚਨਾ ਯੁਕਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ 
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਇਹ ਵਚਨ ਕਿਹਾ। 

ਦੈਤ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੀ 'ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ” ਹਨ। ਜਦ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਅਲਗ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, (ਇਹੋ ਦੈਤ ਦਾ ਭਾਨ ਹੈ), ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਈ 
ਤੜਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਾਹੀਓਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਾਂ। ਦੋਨਾਂ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਹੋ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। 











































































































੦ 


ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਚਾਰਿਆ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਰੂਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ! ਮੋਹ ਸੰਪੂਰਣ 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 ਦੇ 





ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ-ਦੁਰ ਅਰਥਾਤ ਦੂਸ਼ਿਤ, ਯੋ ਧਨ ਅਰਥਾਤ ਉਹ 
ਧਨ। ਆਤਮਿਕ ਗੁਣ ਹੀ ਸਥਿਰ ਗੁਣ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ 
ਮੋਹ। ਇਹੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਹੈ, ਤਦੇ ਤਕ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਸਾਰੇ ਪੂਰਨ ਹੀ ਹਨ। 














ਇਸ ਲਈ ਵਿਊਹ-ਰਚਨਾਯੁਕਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਰਥਾਤ ਪੁੰਨ ਨਾਲ 
ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਵੇਖਕੇ ਮੋਹਰੂਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦ੍ਰੋਣ 
ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ 


ਧਵਗੋਗੀ ਧਹੜੂਧ੍ਰਕਗਸਬਧੰ ਸਫੁਜੀਂ ਬਸ੍ਸ। 
ਟਗ੍ੂਫਂ ਫ੍ਰਧਕ੍ਧ੍ਰਕੇਗ ਜਰ ਫਿਠਧੇਗ ਬੀਸਗ ।।੩।। 
ਹੇ ਆਚਾਰਿਆ । ਤੁਹਾਡੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ਿਸ਼ ਦਰੁਪਦ-ਪੁਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਿਉਮਨ ਦੁਆਰਾ 


2. ੨ = 


ਵਿਊਹ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਪਾਂਡੂਪੁਤਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਭਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। 


ਸ਼ਾਸ਼ਵ਼ਤ ਅਚਲ ਪਦ ਵਿਚ ਆਸਥਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਹੀ 'ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਿਉਮਨ' ਹੈ। 
ਇਹੋ ਪੁੰਨਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਯਕ ਹੈ। “ਜਬਜ ਗਰਠਿੰਜ ਜ ਸਜਗਵ ਟੇਕਗ।' ਸਾਧਨ ਔਖਾ 
ਨਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਔਖੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 


੩੯ ੨੩ 


ਹੁਣ ਵੇਖੇ ਸੇਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ 


ੜ ਵਰ ਸਲੇਠਗਦਜ਼ 'ਮੀਸਯੂੰਜਜਸ ਧੂਧਿ। 
ਧ੍ਰਧ੍ਰਧਜੀ ਰਿਗਟਖ ਫ੍ਰਧਕਖ਼ ਸਲਕਧ: ।।੪।। 


ਇਸ ਸੈਨਾ ਵਿਚ 'ਮਹੇਸ਼ਵਾਸਾ' ਮਹਾਨ ਈਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਵਰੂਪੀ 
“ਭੀਮ”, ਅਨੁਰਾਗਰੂਪੀ “ਅਰਜੁਨ” ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਬੀਰ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਤਵਿਕਤਾਰੂਪੀ 
“ਸਾਤਿਅਕੀ', 'ਵਿਰਾਟ' ਸਰਬਥਾਂਈਂ ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਧਾਰਣਾ, ਮਹਾਰਥੀ ਰਾਜਾ ਦਰੁਪਦ 
ਅਰਥਾਤ ਅਚਲ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ 


ਬ੍ਰਟਕੇਰਰਵਬੇਗਿਜਜ: ਕਗਵੀਕਯਖ਼ ਧੀਧੰਧਜ੍‌ । 

ਧ੍ਰਲਯਿਲ੍ਰੇਜਿਐਯਖ ਵੈਰਧਅ ਜਕਧ੍ਰੜ੍ਹਕ: ।।੧।। 

'ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂਹ' ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਤੱਵ, 'ਚੇਕਿਤਾਨਹ” - ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਏ, ਉਥੋਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਖਿੱਚਕੇ 
ਇਸ਼ਟ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ, 'ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ' - ਕਾਇਆਰੂਪੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਸਮਰਾਜ ਹੈ, 
'ਪੁਰੂਜਿਤ' - ਸਬੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਸਰੀਰਾਂ ਉਤੇ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਜਿਤ, 
ਕੁੰਤੀਭੋਜਹ'- ਕਰਤੱਵ ਨਾਲ ਭਵ ਉਤੇ ਜਿੱਤ, ਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ 'ਸ਼ੈਵਿਅ” ਅਰਥਾਤ ਸਤਿ 
ਵਿਵਹਾਰ- 

ਗਰਬਸਧੂਯ ਕਿਲਨਰ ਰਜਸੀਗਖ਼ ਕੀਧੰਧਜ੍‌ । 

ਕੀਂਮਗ਼ੇ ਕ਼ੋਧਕੋਧਖ ਚੰ ਧ੍ਥ ਸਲੁਕਘ: ।।੧।। 

ਅਤੇ ਪਰਾਕਰਮੀ 'ਯੁੱਧਮਨਯੂ' ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਮਨ ਦੀ ਧਾਰਣਾ, 'ਉਤਮੌਜਾਹ” ਸ਼ੁਭ 
ਦੀ ਮਸਤੀ, ਸੁਭਦ੍ਰਾਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨਯੂ-ਜਦ ਸ਼ੁਭ ਆਧਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ 




































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





4 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਸਾ ਸ਼ੁਭ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਭੈ ਮਨ, ਧਿਆਨਰੂਪੀ ਦ੍ਰੰਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜੇ 
ਪੁੱਤਰ-ਵਾਤਸਲਿਆ, ਲਾਵਣਿਆ (ਸੁਹੱਪਣ), ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ 
ਮਹਾਰਥੀ ਹਨ। ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਤਾਵਾਂ 
ਹਨ। 














ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਪਾਂਡਵ-ਪੱਖ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਗੁਣ 
ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ 'ਮੋਹ” ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੀ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ 
ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਗਿਣਾਉ'ਦਾ। ਵਿਕਾਰ ਘੱਟ ਗਿਣਾਏ ਗਏ; ਕਿਉਕਿ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ 
ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਵਿਕਾਰ ਦਸੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਅੰਦਰ ਸੰਪੂਰਨ ਬਾਹਰਮੁੱਖੀ ਪ੍ਰਵਿਤੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ 


ਯਵਸਲ ਜੁ ਰਿਗਿਕਟ ਧੇ ਗ਼ਕਿਧੇਬ ਫ੍ਰਿਯੇਜਸ । 
ਯੁਧਰਗ ਸਸ ਜੋਧਵਧ ਯੰਗਪੰ ਗਦਜ਼ਰੀਸਿ ਹੇ ।।੦।। 


ਦ੍ਰਿਜੋਤੱਮ ! (ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਜੋ-ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 
ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਲਉ। ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜੋ ਨਾਯਕ ਹਨ, ਉਹ ਦਸਦਾ ਹਾਂ। 

ਬਾਹਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸੈਨਾਪਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿਜੋਤਮ ਸੰਬੋਧਨ ਅਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਦਰਸਅਲ 
“ਗੀਤਾ! ਵਿਚ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੈਤ ਦਾ 
ਆਚਰਣ ਹੀ 'ਦ੍ਰੋਣ' ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹਾਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ 
ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦੈਤ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੂੈ ਉਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ 
ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਧੂਰੀ ਸਿਖਿਆ ਹੀ ਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ 
ਪੂਜਾਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਵੀਰਤਾਸੂਚਕ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਨਾਯਕ ਕੌਣ ਕੌਣ ਹਨ ? 
ਯਧਦਮੀਠਸਯ ਯਗਤਿ ਯੂਧਘ ਜਸਿਰਿਯਧ: । 
ਯਥਟਗਸ ਰਿਕਗਖਿ ਕਜੋਸਕਜਿਦਜਧੈਕ ਬ ।।£।। 


ਇਕ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪ (ਦੈਤ ਦੇ ਆਚਰਣਰੂਪੀ ਦ੍ਰੋਣਚਾਰਿਆ) ਹੋ, ਭਰਮਰੂਪੀ ਪਿਤਾਮਹ 
'ਭੀਮ' ਹਨ। ਭਰਮ ਇਹਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰੱਕਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਅੰਤ ਤਕ ਜੀਉਂ ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 
ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਸੈਨਾ ਮਰ ਗਈ, ਇਹ ਜੀਉ'ਦਾ ਸੀ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਅਚੇਤ ਸੀ, ਫੇਰ 
ਵੀ ਜੀਉ'ਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਹੈ ਭਰਮਰੂਪੀ 'ਭੀਮ”। ਭਰਮ ਅੰਤ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ 
ਕਰਮਰੂਪੀ “ਕਰਣ' ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਾਮਵਿਜਈ 'ਕਿਰਪਾਚਾਰਿਆ” ਹਨ। ਸਾਧਨਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ 
ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੀ 'ਕਿਰਪਾਚਾਰਿਆ' ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਕਿਰਪਾਧਾਮ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਧਨਾਕਾਲ ਵਿਚ ਜਦ ਤਕ ਅਸੀਂ ਅਲੱਗ ਹਾਂ, 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਲੱਗ ਹੈ, ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜੀਉ'ਦੀ ਹੈ, ਮੋਹਮਈ ਘੇਰਾ ਹੈ ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ 
ਸਾਧਕ ਜੇਕਰ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਦਇਆ 
ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਿਆਲੂ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪਤਿਤ 







































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 5 





ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਯੋਗ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਤੰਜਲੀ ਵੀ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਹੇ ਜਸਬਕ੍ਰਧਜਗੀ ਗੂਕਪਜੇ 
ਜਿਛ੍ਰਧ' (3/36) ਵਿਉਂਥਾਨ-ਕਾਲ (ਉੱਤਪੱਤੀ ਕਾਲ) ਵਿਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 
ਵਾਸਤਵ ਵਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਕੈਵਲਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਕੇਵਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਧੀਆਂ 
ਉਨੀਂਆਂ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਘਨ ਹਨ, ਜਿੰਨੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ। ਗੋਸੁਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ 
ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਨਿਰਣਾ ਹੈ 


ਦੇਵਰ ਗਦਿੰਘ ਗਜਿ ਕਗਗਧ । 

ਧਿਏਜ ਯਜੇਕ ਕਨਫੁ ਜਥ ਸਗ ।। 

ਕਿੰੜਿ ਜਿਫਿ ਜੇਕਕੁ ਥਲੂ ਮਵੁੰ। 

ਰ੍ਰਕਿਫਿ ਗੇਮ ਕਿਕਕਫਿ ਗਵੁੰ ।। 

(ਗਸਥਕਿਜਸਜਜ 6, ੧੨੪/-6) 

ਮਾਇਆ ਅਨੇਕ ਵਿਘਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਿੱਧ 
ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਲੰਘ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਮਰਦਾ ਹੋਇਆ 
ਰੋਗੀ ਵੀ ਜੀ ਉਂਠੇਗਾ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਠੀਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਏ, ਪਰ ਜੇ ਸਾਧਕ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਣ ਮੰਨ 
ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਨੌਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਕ ਰੋਗੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੋਗੀ ਘੇਰ ਲੈਣਗੇ, ਭਜਨ-ਚਿੰਤਨ 
ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਟੁਟ ਜਾਏਗਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੜਖੜਾਉਂਦੇ-ਲੜਖੜਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ 
ਬੜ੍ਹੋਤਰੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਜੇ ਲੱਖਸ਼ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਇੱਕੋ 
ਆਚਰਣ ਹੀ 'ਸਮਿਤਿੰਜਯ' ਯਾਨੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕ ਨੂੰ 
ਸਾਧਨਾਪੂਰਤੀ ਤਕ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। “ਕਗ ਕਿਜ੍ਹ, ਬੌੰਜ ਨਯਵੁੰ, ਕ੍ਗ ਕਦੀ 
ਗੇ ਗਯਜ਼ ਯਵੁੰ।” ਅਧੂਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਅਜਿੱਤ ਯੋਧਾ ਹੈ। 















































ਅਸ਼ਵਸਥਾਮਾ:- ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨੇਹ ਰੂਪੀ ਅਸ਼ਵਸਥਾਮਾ ਹੈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ 
ਨਾਲ ਜਿਆਦਾ ਲਗਾਵ ਹੀ ਸਨੇਹ ਹੈ। ਦਵੈਤ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣਾਅਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਦਵੈਤ ਹੀ 
ਸਨੇਹ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਸਤਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਚਾਰਿਆ ਦੌਰੌਣ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਜੈ ਸਨ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੌਰਵ ਪੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦਾ 
ਨਾਂ ਅਸ਼ਵਸਥਾਮਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਉਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੇ ਕਿ ਅਸ਼ਵਸਥਾਮਾ ਮਰ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਭੀਮ ਨੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਭੀਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਸ਼ਵਸਥਾਮਾ ਮਰ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਅਚਾਰਿਆ ਦੋਰੋਣ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਸਥਾਮਾ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ 
ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਲਾ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਪੁੱਤਰ 
ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਸਨੇਹ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਅਸ਼ਵਸਥਾਮਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ 
ਜਿਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਘਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ 
ਇਸ ਲਈ ਅਮਰ ਕਹਾਇਆ। 


ਵਿਕਲਪ ਰੂਪੀ ਵਿਕਰਣ:- ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਉਨੌਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲਪਨਾਂਵਾਂ 
ਉਠਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਵਿਕਲਪ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। 
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਵਿਰੂਤੀਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਹੋਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 
ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਉਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਪਰ ਜਦੋਂ 



























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





6 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਰਿੱਧੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਉਹ ਵਿਕਲਪ ਹੀ ਵਿਕਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਪਨਾਂਵਾਂ ਹੀ 
ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਅੰਕਰ ਬਾਧਕ ਹਨ। 











ਭੂਰੀਸ਼੍ਹਿਵਾ:- ਭਰਮ ਮਈ ਸੁਆਸ ਹੀ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਿਵਾ ਹੈ। ਸਾਧਨ ਦਾ ਸਤਰ ਉੱਚਾ ਹੋਣ 
ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ 
ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਪਾਲ ਵੀ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਵ ਭਾਵ ਨਾਲ 
ਸਾਧਕ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਹਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਰਮ ਰੂਪੀ ਸੁਆਸ ਹੀ 
ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਿਵਾ ਹੈ। ਪੂਜਯ ਗੁਰੂਦੇਵ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰੇਮ ਪਸ਼ੰਸਾ 
ਕਰੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਜਗਤਗੁਰੂ ਕਹੇ। ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ ਰੋਣ ਵਾਸਤੇ ਅੱਥਰੂ ਵੀ ਨਹੀਂ 
ਮਿਲਣਗੇ। ਜਾਂ ਜੇ ਕਿਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਧੂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਾ ਜਾਉਗੇ। 
ਦੁਨੀਆਂ ਕਹੇ ਭਾਵੇਂ ਨਾਂ ਕਹੇ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ 
ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਣਾ ਭਰਮ ਮਈ ਸਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਿਵਾ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਦਾ ਸਤਰ 
ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋਏ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੀ ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗ 
ਹਨ। 



































ਯਧੇ ਬ ਥਛੁਕ: ਵਊਕ ਸਕ੍ਪੋਂ ਧਕਜਯੀਕਿਗ: । 
ਜਜਵਕਕਜਛੁਕਗਗ: ਚਧੋਂ ਧਰ੍ੜ੍ਕਿਵਕਕ: ।।੧।। 





ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਬੀਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ 
ਤਿਆਗਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਡਟੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਨ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ 
ਕੋਈ ਠੋਸ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਹੜੀ ਸੈਨਾ ਕਿਹੜੇ ਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ? 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਭਧਧਦਿਜ ਜਕਦਸਕ ਥਲ 'ਮੀਠਸਖਿਕਲਿਜਸ੍‌ । 

ਧਧਦਿਜ ਜਿਕ੍ਸੇਹੇਥੀ ਥਲੰ 'ਮੈਸਮਿਕਯਿਜਸ੍‌ ।।੧੦।। 


ਭੀਮ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ ਸਾਡੀ ਸੈਨਾ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਜਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੁਆਰਾ 
ਰੱਖਿਅਤ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। 'ਪਰਿਆਪਤ' (ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ) ਅਤੇ 
'ਅਪਰਿਆਪਤ' ਵਰਗੇ ਬਹੁ ਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ 
ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭੀਮ ਕਿਹੜੀ ਸੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਾਂਡਵ 
ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 


ਯਧਜੇਬੂ ਬਧ ਚਧੇਥੂ ਧਪਮਗਸਥਦਿੰਧਗ: । 
ਬੀਬਸਸੇਗਮਿਕਯਜੂ ਮਕਾਜ: ਚਧੰ ਦ੍ਧ ਵਿ ।1੧੧।। 


ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉਤੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜਗਹਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ 
ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੀਮ ਦੀ ਹੀ ਸਭ ਪਾਸਿਓਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਜੇ ਭੀਮ ਜੀਉ'ਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਜਿੱਤ 
ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲੜਕੇ ਕੇਵਲ ਭੀਮ ਦੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਕਿਹੋ 
ਜਿਹਾ ਯੋਧਾ ਹੈ ਭੀਮ, ਜੋ ਆਪ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ? ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ 
ਰੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ, ਭਰਮ ਹੀ ਭੀਮ ਹੈ। ਜਦ 
ਤਕ ਭਰਮ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਤੀਆਂ (ਕੌਰਵ) ਅਜਿੱਤ ਹਨ। 'ਅਜਿੱਤ' ਦਾ 


















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 ਹਮ 








ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿਸਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਬਲਕਿ ਅਜਿੱਤ ਦਾ ਅਰਥ ਦੁਰਜਯ 
ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ 


ਸਲ ਭਯਧ ਜੰਜਕ ਕਿੱਧੂ, ਜੀਰਿ ਜਕਵੁੰ ਜੇ ਥੀਕ ।। ਵਸ. ੨/੬੦ ।। 

ਜੇ ਭਰਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅਵਿਦਿਆ ਅਸਤਿੱਤਵਹੀਨ ਹੋ ਜਾਏ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਜੋ 
ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਚੇ ਵੀ ਹਨ-ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੌਤ ਸੀ। 
ਇੱਛਾ ਹੀ ਭਰਮ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਭਰਮ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਇਕੋ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੰਤ 
ਕਬੀਰ ਨੇ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ 

















ਝੁਨਗ ਕਗਗ ਭ੍ਰਦਗ ਸਗ, ਵੁਰਗ ਜਗ ਰਧਗਧਰ । 
ਗਫੁ ਕਥੀਕ ਗੇ ਫ੍ਰਵਗ਼ ਕਿਕਗਿੰਜ, ਗਕਗ ਧਕ ਜ ਧਯ ।। 








ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਪਾਰ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਨਮ 
ਦਾ ਕਾਰਣ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ 
ਹੈ। (ਗ਼ੇਠਕਗਸਧਜ' 'ਜਕੇਯਜ ਕਛੂਵਗੇ ਜਗਧੇਧ ਵੁਜਿ' (ਛਗੇਧ ੨/੨,3/)। ਕਬੀਰ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਰਹਿਤ ਹਨ, “ਤਿਨਕਾ ਪਾਰ ਨਾ ਪਾਇਆ” ਉਹ ਅਪਾਰ, ਅਨੰਤ, 
ਅਸੀਮ ਤੱਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ('ਜੇ5ਕਗਸੇ ਜਿਠਰਗਸ ਕਗਜਕਗਸ ਰਗਗਗਕਗਸੇ ਜ 
ਰਵਧ ਜਗ ਚਟਜ਼ਰਸਦਿਜ ਕਵਸੇਕ ਜਜ੍‌ ਕਵਸਾਧੇਰਿ ।' (ਰੁਫਰਕਹਧਕ $,/੪/8/) ਜੋ 
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਆਤਮਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਦੇ ਪਤਨ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ 
ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 
ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਸਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ 
ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ। ਜਦ ਉਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਕਿਸਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੋਣ ਯੋਗ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸਮੂਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇੱਛਾ ਦੇ ਮਿਟਦਿਆਂ ਹੀ ਭਰਮ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਮੌਤ ਹੈ। 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਮ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਜਿੱਤ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ 
ਭਰਮ ਹੈ,ਤਦੇ ਤਕ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਭਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅਵਿਦਿਆ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਭੀਮ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਭਾਵਰੂਪੀ 
ਭੀਮ। “ਮਥੇ ਕਿਜੇ ਕੇਕ:” ਭਾਵ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਵੀ ਜਾਨਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਅਕਥ ਕਦਧ ਮਗਗਜ, ਯੂਥ ਜਿਬਜ ਕਦਜ ਯਧਜ' (ਚ. ਸਜਜ 9/ 
੧੨੩) । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਕਹਿਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ 
ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪੂਰਣ ਪੁੰਨਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ 
ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਰਖਿਅਕ ਹੈ। ਹੈ ਤਾਂ ਐਨਾ ਬਲਵਾਨ ਕਿ ਪਰਮਦੇਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਭਵ 
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਐਨਾ ਕੋਮਲ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਭਾਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਅਭਾਵ ਵਿਚ 
ਵਟ ਵਹ ਹੀ ਦਹੀ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ “ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਅੱਛੇ ਹਨ।” ਕੱਲ੍ਹ 
ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਮਹਾਰਾਜ ਖੀਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ” 




































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





8 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਬਜ਼ ਯਜ ਗੇ ਰਜ ਛੋਂ, ਰਿਫ਼ੁਫਿ ਜਗ਼ਰੇ ਕਗਸ। 
ਫ੍ਰਬ ਸਗਾਵੁੰ ਬਰ ਗੇ, ਰਿਜਕੰਗੇ ਚਜੇ ਵਸ।। 


ਇਸ਼ਟ ਵਿਚ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਤਰੁੱਟੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਵ ਡਗਮਗਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੰਨਮਈ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਇਸ਼ਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਟੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੀਮ 
ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਤੰਜਲਿ ਦਾ 
ਵੀ ਇਹੋ ਨਿਰਣਾ ਹੈ “ਜ਼ ਰ੍ਰ ਕੀਬੰਕਜਲ ਜੇਕਜਜਧੰ ਜਕਗਵਜ਼ੇਰਿਗੇ ਫ੍ਰਫਮ੍ਰਸਿ (੧/੧੪)। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ 
ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਰਧਾਭਗਤੀ ਪੂਰਬਕ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਾਧਨ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਪਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। 














ਜਵਧ _ਯੰਯਜਧਦਲੁਬੰ _ਲੂ ਦਰ ਫ: _ਧਬਿਜਸਫੁ: । 
ਜਿਛੁਜਕੇ ਕਿਜਵਗੇਦਬੇ: ਕ੍ਕਥੇ ਕਸ ਜਗ਼ਧਗਜ੍‌ ।।੧੨।। 


ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲੈਕੇ ਸ਼ੰਖ ਧੁਨੀ ਹੋਈ। ਸ਼ੰਖਧੁਨੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ 
ਪਰਾਕਰਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਿਹੜਾ ਕਿਰਦਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦੇਵੇਗਾ? 
ਕੌਰਵਾਂ ਵਿਚ ਬਿਰਧ, ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਉਸ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹਰਖ- 
ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਚੇ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਨਾਦ (ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗਰਜ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਭੈਮਈ ਸ਼ੰਖ 
ਵਜਾਇਆ। ਸ਼ੇਰ ਪ੍ਰਕਰਿੀ ਦੇ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਹੈ। ਘੋਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਇਕਾਂਤ 
ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਦਹਾੜ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਰੋਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਦਿਲ ਕੰਬਣ ਲਗੇਗਾ; 
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੇਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਹੈ। ਭੈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਨਹੀ, 
ਉਹ ਤਾਂ ਅਭੈ ਸੱਤਾ ਹੈ। ਭਰਮਰੂਪੀ ਭੀਸ਼ਮ ਜੇ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਤੀ ਦੇ ਜਿਸ ਭੈ ਦੇ ਜੰਗਲ 
ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਉਸਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ `ਭੈ ਦੇ ਆਵਰਣ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੇਗਾ। ਭੈ ਦੀ ਇਕ ਪਰਤ ਹੋਰ ਵੱਧ 
ਜਾਵੇਗੀ, ਭੈ ਦਾ ਆਵਰਣ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਉੰਠੇਗਾ। ਇਹ ਭਰਮ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ 
ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਹੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਅਟਕਾਅ ਹੈ, ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਛਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ 
ਕੋਈ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੌਰਵਾਂ ਵਲੋਂ ਕਈ ਵਾਜੇ ਇਕ ਸਾਥ ਵੱਜੇ; ਪਰ ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ ਉਹ ਵੀ 
ਭੈ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤੋਂ ਅਧਿਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਵਿਕਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਭੈ ਤਾਂ ਦੇਂਦਾ 
ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ 

ਰਜ: ਪਭ੍ਕਵਬ ਮੇਧੰਖ ਧਗਧਜਕਾਗੇਸ੍ਕਕ:। 

ਜਛੁਜ਼ੈਗਧਛਾਧਾਜ ਜ਼ ਵਵਕ੍ਵਜ੍ਸੂਲੀ5ਮਕਜ ।।੧੩।। 

ਤਦਉਪਰਾਂਤ ਅਨੇਕ ਸ਼ੰਖ, ਨਗਾਰੇ, ਢੋਲ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘੇ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਇਕ ਸਾਥ ਹੀ 
ਵੱਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੀ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋਈ। ਭੈ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ 
ਕੋਈ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਫਲ ਹੋਣ ਤੇ ਮੋਹਮਈ ਬੰਧਨ ਹੋਰ 
ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। 

ਹੁਣ ਪੁੰਨਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਘੋਸ਼ਣਾ 

ਰਜ: ਥੈਰੇਫਧੇਧ੍ਰੰਕਰੇ ਸਛੁਰਿ ਦਧਦਕ੍ਜੇ ਵਿੰਪਜੀ । 

ਸਬਕ: ਧਹਭਕਗੈਧ ਕ੍ਿਠਧੀ ਵੜ੍ਹੀ ਜਏਸਰ੍ਹ: ।।੧੪।। 

ਇਸਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਸਫ਼ੈਦ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੇਸ਼ਮਾਤਰ ਕਾਲਾਪਣ, ਦੋਸ਼ 
ਨਹੀਂ ਹੈ ਸ਼ਵੇਤ, ਸਾਤਵਿਕ, ਨਿਰਮਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ) 'ਸਫ਼ੁਰਿ ₹ਧਾਕ੍ਜੇ' ਮਹਾਨ ਰੱਥ ਉਤੇ 






















































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 9 





ਹਮ 
੭ ਰਾ 


ਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਏ। ਅਲੌਕਿਕ ਦਾ 
ਅਰਥ ਹੈ, ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਮਿਰਤੂਲੋਕ, ਦੇਵਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਭੈ ਹੈ, 
ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਾਰਲੌਕਿਕ, ਪਾਰਮਾਰਬਿਕ ਸਥਿਤਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ 
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ-ਲਕੜੀ ਦਾ ਰੱਥ ਨਹੀਂ, ਰੱਥ ਅਲੌਕਿਕ, ਸ਼ੰਖ 
ਅਲੌਕਿਕ, ਇਸ ਲਈ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵੀ ਅਲੌਕਿਕ ਹੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕਮਾਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ 
ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ 
ਕਰਨਗੇ? 


























ਬ/=ਬਯਦਧ ਫੁਬੀਗੋ$7 ਫੇਕਕੂਜੰ ਬਜਤਯਧ: । 


ਧੀਹੜ੍ਹੇ ਰਸੀ ਸਲਵਫ੍ਰਕੇ 'ਮੀਸਕਸ ਰੂਕਗੇਕਕ: ।।੧੫।। 


“ਫੁਬੀਗਏ:' ਜੋ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣਨਹਾਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ 
'ਪਾਂਚਜਨਿਆ ਸ਼ੰ” ਵਜਾਇਆ। ਪੰਜੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਸ਼ਬਦ, 
ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ) ਦੇ ਰਸਾਂ ਤੋਂ ਸਮੇਟਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ 
ਕਰ ਦੇਣਾ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਰਕ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਨ। 
'ਗਿਠਧਵਜੇ5ਲ' “ਭਗਵਾਨ! ਮੈਂ ਆਪਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਹਾਂ।” ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਛੋਡਕੇ ਧਿਆਨ 
ਵਿਚ ਇਸ਼ਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜਾ ਨਾ ਦਿਸੇ, ਦੂਜਾ ਨਾ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੀਏ, 
ਇਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ-ਸੰਚਾਰ ਹੋਣ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 






































“ਰੋਕਕ੍ਜੋ ਬਜੋਯਧ:' ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਨੁਰਾਗ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। ਇਸ਼ਟ 
ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਲਗਾਉ ਜਦੋਂ ਬਿਰਹਾ, ਵੈਰਾਗ, ਅੱਥਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋਵੇ ; 'ਗਕ੍ਹਗਰ੍ ਗਿਗ ਜਧਜ ਥਲੁ 
ਜੀਢ' ਰੁਮਾਂਚ ਹੋਵੇ, ਇਸ਼ਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੱਤੀ ਭਰ ਧਿਆਨ 
ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਰਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮਦੇਵ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਧਨੰਜਯ (ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਵੀ ਹੈ। ਇਕ ਧਨ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਸਰੀਰ ਨਿਰਬਾਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ 
ਪਰੇ ਸਥਿਰ ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਹੀ ਨਿਜ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਿਅਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਚ 
ਯਾਗਿਅਵਲਕਿਆ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਇਹੋ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਸਵਾਮਿਤੱਵ 
ਨਾਲ ਵੀ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਸਦਾ ਉਪਾਅ ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ। 


ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਭੀਮਸੈਨ ਨੇ ਪੰ ਡਰ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਮਕ ਮਹਾਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। 
ਭਾਵ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਫ੍ਰਕੋਦਰ (ਭੇੜੀਏ 
ਦਾ ਉਦਰ ਜਾਂ ਪੇਟ) ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਵ-ਲਗਾਉ ਬੱਚੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਰਅਸਲ ਉਹ 
ਲਗਾਉ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੇ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵ ਅਥਾਹ 
ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਮਕ ਮਹਾਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਭਾਵ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ 
ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਭੀਮ ਨੇ 'ਪ੍ਰੰਡਰ" (ਪ੍ਰੀਤਿ) ਨਾਮਕ ਮਹਾਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਭਾਵ 
ਮਹਾਨ, ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ। 
























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





10 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਫਕਿ ਠਗਧਲ ਚਕੰਕ ਜਸਜ । ਜੇਸ ਹੇ ਜਲਟ ਲੇਵਿ ਸੋਂ ਗਜ ।। 
(ਚਸਬਵਿਜਸਜਬ, ੧/੧੪੪/9੧) 

ਅਜਦਜਰਕਿਯਧੰ ਵਗ ਜੂਦਜੀਧੂਕੀ ਧ੍ਰਥਿਚਿਰ₹: । 

ਜਗ੍ਰਲ: ਚਛੁਕੇਕਖ ਚ੍ਰਬੀਥਸਗਿਧ੍ਰਵਧਰਗੇ ।।੧੧ ।। 

ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ “ਅਨੰਤ ਵਿਜਯ' ਨਾਮਕ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਕਰਤੱਵਰੂਪੀ 
ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਰੂਪੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਧਰਮ ਉਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ 'ਅਨੰਤ ਵਿਜਯ” ਅਨੰਤ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਦਿਵਾਏਗਾ। 'ਧੂਕ੍ਰੇ ਵਿਦ: ਜ: ਧੂਬਿਬਿਦ:' । ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼, ਖੇਤਰ- 
ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣੂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਜੋ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। 




















ਨਿਯਮਰੂਪੀ ਨਕੁਲ ਨੇ 'ਸੁਘੋਸ਼' ਨਾਮਕ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਜਿਉ`-ਜਿਉ` ਨਿਯਮ ਉੱਨਤ 
ਹੋਵੇਗਾ, ਅਸ਼ੂਭ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਸ਼ੁਭ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਤਿਸੰਗਰੂਪੀ ਸਹਿਦੇਵ 
ਨੇ 'ਮਣੀਪੁਸ਼ਪਕ” ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਸੁਆਸ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲੀ ਮਣੀ ਦਾ ਨਾਮ 
ਦਿਤਾ ਹੈ। 'ਈਚ ਗੈਜੀ ਕਕੱਗ ਗਗੇਂ ਸੌ ਥੀਰੀ ਗਧ।” ਇਕ ਸਤਿਸੰਗ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ 
ਸਤਿਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁਣਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਯਥਾਰਥ ਸਤਿਸੰਗ ਆਂਤਰਿਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਤਿ ਹੈ, ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਸਭ ਪਾਸਿਉ ` ਸਿਮਟਕੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ 
ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲਗੇ, ਇਹੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਤਿਸੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਿਸੰਗ ਚਿੰਤਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ 
ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉ`-ਜਿਉ` ਸੱਚ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਤ ਟਿਕਦੀ 
ਜਾਏਗੀ, ਤਿਉ `-ਤਿਉ ` ਇਕ-ਇਕ ਸੁਆਸ ਉਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਮਿਲਦਾ ਜਾਏਗਾ, ਮਨਸਹਿਤ 
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਜਾਏਗਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਪੂਰਣ ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ 
ਜਾਏਗੀ। ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸੁਰ ਮਿਲਾਕੇ ਸੰਗਤ ਕਰਨਾ ਹੀ 
ਸਤਿਸੰਗ ਹੈ। 

ਬਾਹਰੀ-ਮਣੀ ਕੰਠੋਰ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਆਸ-ਮਣੀ ਫੁਲ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਮਲ ਹੈ। ਫੁਲ ਤਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ 
ਤੇ ਜਾਂ ਟੁਟਣ ਨਾਲ ਕੁਮਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸੁਆਸ ਤਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ 
ਦੇ ਸਕਦੇ। ਲੇਕਿਨ ਸਤਿਸੰਗ ਸਫਲ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਹਰੇਕ ਸੁਆਸ ਉਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਦਿਵਾਕੇ ਪਰਮ ਲੱਖਸ਼ 
ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਹਰੇਕ ਸਾਧਨਾ ਕੁਝ 
ਨਾ ਕੁਝ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 









































ਕ1੩ਧ੬ਬ ਧਕਸੇਠਧਜ: ਵਿਕਕਹਫੀ ਬ ਸਫ਼ਕਬ: । 
ਬੁਟਬ੍ਰਜੀ ਕਿਕਟ# ਕਰਰਧਕਿਅਆਧਦਯਿਜ: ।।੧੪।। 


ਕਾਇਆਰੂਪੀ ਕਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ ਜਦ ਸਭ ਪਾਸਿਉਂ ` ਮਨਸਹਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਕੇ 
ਕਾਇਆ ਵਿਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਬਸੇਬਜ:'-ਪਰਮ ਈਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਈਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਕਾਇਆ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਕਾਇਆ ਵਿਚ 
ਹੀ ਪਰਮ ਈਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। 'ਪਰਮੇਸ਼ਵਾਸ” ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੂਸ਼ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪਰਮ 
% ਈਸ਼ “ ਵਾਸ ਹੈ। 











5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 11 





ਸ਼ਿਖਾ-ਸੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ 'ਸ਼੍ਰਿਖੰਡੀ” ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਲੋਕੀਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਕਟਾ ਲੈਂਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਗਲੇ ਦਾ ਜਨੇਊ ਹਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਗਨੀ ਜਲਾਉਣਾ ਛੋੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। 
ਹੋ ਗਿਆ ਸੰਨਿਆਸ ਉਹਨਾਂ ਦਾ। ਨਹੀਂ, ਦਰਅਸਲ ਸ਼ਿਖਾ ਲੱਖਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ 
ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਤਰ ਹੈ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, 
ਪਿੱਛੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਜੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹੀ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਇਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਏ, ਪਿੱਛੇ ਲਗੇ ਹੋਏ 
ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਕਟ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਭਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਹੀ ਭਰਮਰੂਪੀ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਚਿੰਤਨ-ਮਾਰਗ ਦੀ 
ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਮਹਾਰਥੀ ਹੈ। 'ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਧਿਉਮਨ'-ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਚਲ ਮਨ, ਅਤੇ 'ਕਿਗਟ:' 
ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਰਾਟ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇਤਿਆਦ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਗੁਣ ਹਨ। ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਹੀ ਸਾਤਇਕੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਰਥਾਤ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਜੇ 
ਬਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਗਿਰਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਏਗੀ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ 
ਦੇਵੇਗੀ। 

ਫ਼ਰਧਰੀ _ਫੀਧਕੇਧਯ _ਜਥੰਗ: _ ਬੁਧਿਕੀਬਜੇ । 

ਕਜੇਂਮਕ੍ਭ ਸਲਥੜੂ: ਗਭ੍ਕਾਕਏਸੂ: ਧੂਪਲ੍ਹ ਧੂਪਰ੍]। ੧ ।। 


ਅਚਲ ਪਦਦਾਇਕ ਦਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਿਆਨਰੂਪੀ ਦ੍ਰੌੰਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਸੁਹਿਰਦਤਾ, 
ਵਾਤਸਲਿਆ, ਲਾਵਣਿਆ (ਸੁਹੱਪਣ), ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸਹਾਇਕ 
ਮਹਾਰਥੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ ਅਭਿਮਨਯੂ-ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਏ। 
ਭੁਜਾ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੂਰ 
ਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੈ 
ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਐਸੀ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਹੀ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿਚ 
ਬਿਰਾਜਕੇ ਤੈ ਕਰਾਉਦੇ ਹਨ। ਇਧਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਕੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ 
ਆਪ ਖ਼ੁਦ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਕੇ ਆਪਣਾ ਪਰਿਚੈ ਕਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 






























































ਚ ਬੀਬੀ ਬਜੰਕਠਟੁ ਗੀ ਫੁਕਧਜਿ ਟਧਕਵਧਰ੍‌ । 
ਜਮਬੈ ਧੁਧਿਧੀਂ ਬੇਧ ਜੂਸੂਲੀ ਟਧਜੂਜਰ੍ਧਜ।।੧੧।। 


ਉਸ ਘੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁੰਜਾਇਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ- 
ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਸੈਨਾ ਤਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਲ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਿਰਦੇ ਟੁੱਟੇ 
ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ। ਦਰਅਸਲ ਪਾਂਚਜਨਿਆ, ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਅਨੰਤ ਉਤੇ ਜਿੱਤ, 
ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਹੋਣ ਲਗੇ ਤਾਂ ਕੁਰੂਖੇਤਰ, ਆਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ, 
ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਟੁਟ ਜਾਏਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 
ਘਟਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮੋਹਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





[ ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਯਬਪ ਟਧਕਕਿੰਪਜਾਫੂਕਟਧ ਬਜੰਕਠਟ੍ ਲਧਿਏਕਯ: । 
ਜਰ੍ਹਜੇ ਗਵਕ ਚਟਧਜੇ ਬਜੂਲਵਗਧ ਧਹਭਰ: ।।੨੦।। 
ਫੁਥੀਰੋਕ ਜਗ ਗਥਧਸਿਕਸਫ਼ ਸਈਧਰੇ। 
ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਰ 
ਜੇਜਧੀਲਮਗੇਸੰਏਧੇ ਕਖੇ ਵਧ ਸੇ5ਦਸੂਜ ।।੨੧।। 


ਸੰਜਮਰੂਪੀ ਸੰਜਯ ਨੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸਦੇ 
ਉਪਰਾਂਤ 'ਕਨੰਧੈਏਕਯ:“ ਵੈਰਾਗਰੂਪੀ ਹਨੂਮਾਨ! ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਧੂਜ (ਝੰਡਾ) ਹੈ ਜਿਸਦਾ। ਧੂਜ 
ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਧੂਜਾ ਚੰਚਲ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ 
ਕਪੀਧੂਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਨਹੀਂ, ਇਥੇ ਕਪੀ ਸਾਧਾਰਣ ਬਾਂਦਰ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਦ ਹਨੂਮਾਨ ਸਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਹਨਨ ਕੀਤਾ ਸੀ'ਜਸ ਸਜ ਜਿਚਕਦ ਕਦ ਵੀਂ।” ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ 
ਵੇਖੀਆਂ-ਸੁਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਗ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ 'ਵੈਰਾਗ' ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਜਿਸਦੀ ਧੂਜਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ 
ਖੜ੍ਹੇ ਵੇਖਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਕੇ 'ਫ਼ਬੀਕੋਗਸ੍' ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਰਬ 
ਜਾਣੀਜਾਣ ਹਨ, ਉਸ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਹ ਵਚਨ ਕਿਹਾ '' ਹੇ ਅਚਿਉਤ (ਜੋ ਕਦੇ 
ਚਿਉਤ ਅਰਥਾਤ ਅਲਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ) ਮੇਰੇ ਰੱਥ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ।'" ਇਥੇ 
ਇਹ ਸਾਰਥੀ (ਰੱਥਚਾਲਕ) ਨੂੰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਆਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਇਸ਼ਟ (ਸਤਿਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। 

ਧਕਕੇਜਕਿਕੀਐੋਠਣੁੰ ਧੀੜ੍ਰਕਸਜਕਦਿੰਪਗਜ੍‌ । 

ਕੋਸੰਧ ਚਲੁ ਗੇਤਰਠਧਸਕਿੰਸਜ੍‌ ਕਗਜਸੂਵਸੇ।।੨੨।। 

ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ 
ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਕਿਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। 















































ਧੀਟਧਸਜਰਜਰੇਐ6ਛੁ ਧ ਦਹੇਰਕ ਚਸਗਜ;: । 
ਬਰਜੰਦਣ੍ਰਵਧ ਰੂਹ੍ਰੰਠੇਧੂੰਝੇ ਜਿਧਬਿਕੰਨੇਥੰਕ: ।।੨੩।। 


ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਕਲਿਆਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਜੋ-ਜੋ ਇਹ ਰਾਜੇ ਇਸ ਸੈਨਾ 
ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ। ਮੋਹਰੂਪੀ 
ਦੁਰਯੋਧਨ! ਮੋਹਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਲਿਆਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਜੋ-ਜੋ ਰਾਜੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 
ਆਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਵਾਂ। 
ਸੰਜਯ ਉਵਾਰ 
ਦ੍ਕਸੁਕਜੀ ਫੁਬੀਠੋਵ) ਗੁਫਗੋ ਗੇਜ 'ਮਕਜ । 
ਜੇਜਗੇਲਮਧੇਸੰਏੇ ਵਧਧਿਕਕ ਪੀਜਸਸ।1੨੪ 11 
ਯੀਠਸਕ਼ੀਗਜਸੂਕਕਜ: ਚਕੇਂਥ ਬ ਸਫੀਘਿਜਸ੍‌ । 


ਚਕਥ ਧਪੰ ਧਵਹੇਗ਼ਦਜਸਕੇਗਦਕਰਲਜਿਰਿ ।।੨੫।। 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 13 





ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ-ਨਿਦ੍ਰਾਜਯੀ (ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ) ਅਰਜੁਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰਹਾਂ 
ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਜਾਣੀਜਾਣ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ 
'ਸਫੀਿਗਸ੍' ਸਰੀਰਰੂਪੀ ਪ੍ਰਿਬਵੀ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਪੂਰਣ ਰਾਜਿਆ ਦੇ ਵਿਚ ਉੱਤਮ 
ਰੱਥ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ-ਪਾਰਥ! (ਅਰਜੁਨ) ਇਹਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਏਥੇ ਉੱਤਮ 
ਰੱਥ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਕੂਲਤਾ- 
ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਪੂਰਣ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਡੀ ਆਤਮਾ, ਸਾਡੇ ਸਵਰੂਪ 
ਦਾ ਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ 'ਅਨੁੱਤਮ'-ਮਲੀਨਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। 


ਜਕਧ₹ਧਦਿਕਪਜਦਧਪ: _ਧਿਰੁਜਖਪ _ਬਿਜਸਛਜ੍‌। 
ਯਬਧਦਿਸਜੁ੍‌ ਲਨਖ਼ਹ੍ਰ ਧੂ ਕਧੀ ਕਦਜਕਥੀਂਵਜਪ ।।੨੧।। 
ਵਰਵਜ਼ਜੂਫਕਵਬੋਧ ਜੇਜਗੇਲਮਗੇਕਧਿ । 


ਇਸਤੋਂ ਉਪਰਾਂਤ ਅਚੂਕ ਲੱਖਸ਼ ਵਾਲੇ, ਪਾਰਥਿਵ (ਭੌਤਿਕ) ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੱਥ ਬਣਾਉਣ 
ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਾਮੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਹੁਰਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਸੁਹਿਰਦੇ 
ਅਤੇ ਗੁਰੂਜਨ ਦਿਖਾਈ ਪਏ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਸ਼ੌਹਿਣੀ 
ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਲੱਖ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਸ਼ੇਹਿਣੀ 
ਸਾਂਡੇ ਛੇ ਅਰਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਐਨੇ 
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮਕਾਨ, ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਜਨਸਮੂਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸੀ। 
ਕੀ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। 

ਜਦਜ਼ਸੀਕੇਧ ਚ ਕਦੇਧ: ਚਕਦਿਕਦਬ੍ਰਜਧਕਿੰਪਜਜ੍‌ ।।੨੪।। 

ਗੁਧਧ ਧਵਗਰਿਠਟੀ ਰਿਥੀਕ੍ਕਿਕ੍ਸਕਧੀਜ। 

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਅਤਿਅੰਤ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ 
ਭਰਿਆ ਉਹ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਸੋਗ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, 
ਕਿਉਕਿ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੋਲਿਆ 

ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਰ 

ਫ੍ਰਵਕੇਸ ਦਧਯਜ ਰ੍ਰਸਗ ਧ੍ਰਧ੍ਰਕਜੂ ਜਸੂਧਕਿੰਮਜਸ੍।।੨੪।। 

ਕੀਕਦਿੰਜ ਸਸ ਗਤਗਿ ਸੂਕੇ ਬ ਧਕਿੰਦਰਵਧਰਿ। 

ਕੇਧਯ੍ਹਯ ਵਵੀਕੋ ਸੇ ਹੇਸਲੁਥੰਖ ਚਰਧਹੇ।।੨੧।। 

ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮੇਰੇ 
ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੰਬਣੀ ਅਤੇ ਰੁਮਾਂਚ 
ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ 





















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





14 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਗਹਵਫੀਕੰ _ਯੰਚਰੇ ਛੁਵਜਦਬਕਬੋਧ ਧਕਿਫ੍ਛਜੇ । 
ਜ ਬ ਐਕਜੀਟਧਕਕਦਗਜੂ ਖ਼ਸਰੀਕ ਥ ਸੇ ਸਜ: ।13੦।। 


ਹੱਥ ਚੋਂ ਕਮਾਨ ਡਿਗਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਰੀਰ ਵੀ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਜਿਹਾ ਹੋ 
ਆਇਆ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਉਠਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ 
ਹਨ ? ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਭਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸੱਕਣ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਮਰੱਥ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਜਿਸਿਦਜਿ ਬ ਬ$ਵਧਸਿ ਰਿਧਕੀਗਜਿ ਕੋ ਮਧ । 
ਜ ਬ ਐੋਗੇਜ੍ਰੂਧਵਧਸਿ ਲੁਜ਼ ਵਕਯਜਸਰੁਰੇ ।39।। 


ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਵਿਪਰੀਤ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੁਲ 
ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਕੁਲ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਕਲਿਆਨ ਕਿਵੇਂ 
ਹੋਵੇਗਾ ? 

ਜ ਕਗਭ੍ਐ ਕਿਯਧੰ ਕੂਠਗ ਜ ਬ ਵਚਧੰ ਜੂਕਜਿ ਬ। 

ਗਿ ਜੇ ਵਚਧੇਜ ਗੇਕਿਦਫੁ ਗਿ ਐਗੇੈਜੀਰਿਰੇਜ ਗ।331। 

ਸੰਪੂਰਣ ਪਰਿਵਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਉਤੇ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਕੇ ਜਿੱਤ, ਜਿੱਤ ਨਾਲ 
ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸੂਖ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ 
ਹੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਗੋਵਿੰਦ! ਸਾਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ 
ਭੋਗ ਅਥਵਾ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ? ਕਿਉ? ਇਸਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 


ਧੇਥਸਪੇਂ ਕਰੜਿਰਿਅਜੇ ਜੇ ਕਚਧ ਅਗ: ਯੂਬਜਿ ਬ। 
ਜ ਭ੍ਸੇ5ਕਦਿੰਧਗ ਧ੍ਰ੍ਠੇ ਯ਼ਹੰਦਦਧਥਕਕ ਬਯਜਿ ਬ।।33 11 


ਸਾਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੁਖ ਆਦਿ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਜੀਵਨ 
ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗਕੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਰਾਜ ਇੱਛਿਤ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ 
ਨੂੰ ਲੈਕੇ, ਭੋਗ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪਿਪਾਸਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ 
ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ-ਰਾਜ 
ਜਾਂ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਣ 
ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹੇਗਾ, ਤਦੇ ਤਕ ਇਹ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵੀ 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ 
ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਅਰਜੁਨ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਭੋਗ ਪ੍ਰਿਅ ਸਨ, ਜਿੱਤ 
ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ ਤਾਂ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਮਤਲਬ ? 
ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਨਾ ਕਿਸਨੂੰ ਹੈ ? 


ਭਬਧ!: ਧਿਜਕ: ਧ੍ਰਕਕਜਪੈਕ ਬ ਬਿਜਸਛੀ: । 
ਸਜਹੂਲ: ₹ਕਪਜ: ਯੋਕ: ਏਧਲ: ਜਟਕਦਿਧਜਵਜਦਗ।।3੪।। 
























































ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਤਾਏ, ਚਾਚੇ, ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾਦੇ, ਮਾਮੇ, ਸਉਰੇ, ਪੋਤੇ, 
ਸਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਹਨ। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧0॥੩15॥0॥% 01੧3.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 15 


ਦ੍ਜਬਯ ਫੁਦਰ੍ਰਸਿਦਲਸਿ ਏਜਗੀ5ਧਿ ਸਬੂਜ੍ਰਕ੍ਜ । 
ਭਧਿ ਕੈਲੀਕਧਵਰਧਕਧ ਛੇਗੇ: ਕਿੰ ਜ੍ਰ ਸਈੀਕ੍ਰਜੇ ।।3੧।। 


ਹੇ ਮਧੂਸੂਦਨ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਫੇਰ 
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕੀ ? 


ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਸ਼ੰਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿਤਾ। ਇਤਨੇ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਬੰਧੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੀ ਹਨ ? ਦਰਅਸਲ ਅਨੁਰਾਗ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। ਭਜਨ ਦੇ ਆਰੰਭ 
ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਅਨੁਰਾਗੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਇਹੋ ਸਮੱਸਿਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਜਨ 
ਕਰੀਏ, ਉਸ ਪਰਮਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਈਏ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਛੱਤਰ- ਛਾਇਆ ਵਿਚ 
ਕੋਈ ਅਨੁਰਾਗੀ ਜਦ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣੂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 
ਲੜਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਉਰਿਆਂ 
ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਾਮਿਆਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਸੁਹਿਰਦੇ, ਮਿੱਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂਜਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣ, ਸਭ ਸੁਖੀ 
ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਪਰਮਾਤਮ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ 
ਕਰ ਲਈਏ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ 
ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ। 
































ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਮਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਹੋਣਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।” ਸਾਧੂ ਦੇ 
ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦਾ ਭਾਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਲਗਾਉ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਸਮਾਪਤ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ ? ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਲਗਾਉ ਹੈ, 
ਉਸਦਾ ਪੂਰਣ ਤਿਆਗ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੀ ਤਾਂ ਜਗਤ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਕੀ ਹੈ ? 'ਰ੍ਰਜਜੀਕਜ ਕਲ ਬਿਕ੍ ਕਿਗਜ 
ਯਗ, ਰ੍ਰਭਜ ਰ੍ਰਭਜ ਰ੍ਰਗੇ।' ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੀ ਜਗਤ ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ 
ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਗਤ ਕਹਿਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਨੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ 
ਜਗਤ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ 'ੜ੍ਰਏੇਕ ਜੇਕਿੱਜ: ਬਗੌਂ ਧੇਥੋ ਯਾਧੇ ਿਜੋ ਸਜ:” (ਗੀਗ ੧/੧੧) 

ਕੇਵਲ ਅਰਜੁਨ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਨੁਰਾਗ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੈ। 
ਹਰੇਕ ਅਨੁਰਾਗੀ ਉਤਾਵਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੰਧੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 
ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਜਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਖੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 
ਰਹਿਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭੋਗਾਂਗੇ। ਜਦ ਇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਲੈਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ? ਅਰਜੁਨ ਦੀ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਸਮਰਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ 
ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। 















































ਜਿਫੁਟਧ ਬਜੰਕਠਟੁਰਬ: ਕ1 ਜੀਰਿ:ਵਧਕਰਜਰੰਜ । 


ਧਧਸੇਗਖਧੇਕਵਸਜ੍‌ ਫਜੇਗਜਰਗਧਿਜ: ।।3੧।। 


ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ ! ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਵੇਗੀ ? ਜਿੱਥੇ 
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਅਰਥਾਤ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ' ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ, ਉਸਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੋਹਰੂਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਨੂੰ 
ਮਾਰਕੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪਾਪ ਹੀ ਤਾਂ ਲਗੇਗਾ। ਜੋ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦੇ ਤੁੱਛ ਲਾਭ ਦੇ ਲਈ ਅਨੀਤੀ 
ਅਪਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਕਹਾਉ ਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਜ਼ਾਲਮ ਉਹ ਹੈ, 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





16 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅਵਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਬਾਧਕ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, 
ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹੈ। 





ਜਵਸਰਦਜਲਧਧ ਛੁਦਜੁੰ ਬਜੰਕਦਟ ਜਵਕਥਦਬਧਜ੍‌ । 
₹ਰਯਜ ਫਿ ਲਪੇ ਛਕ ਯੂਕਿਜ: ਵਧਸ ਸਬਧ।139।। 





ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਾਧਵ ! ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਯੋਗ 
ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਵੇਂ ? ਉਹ ਤਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਸਨ ਨਾ ! ਦਰਅਸਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ 
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਮਾ ਹੈ, ਸੁਉਰਾਘਰ ਹੈ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਇਹ ਸਭ 
ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿਣਗੇ ? ਮੋਹ ਹੈ, 
ਤਦੇ ਤਕ ਸੁਹਿਰਦ ਹਨ, ਸਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੈ। ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ 
ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਤਰੂ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਨੂੰ 
ਮਾਰਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਹੋਵਾਂਗੇ? ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨਾ 
ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵੀ ਹੈ। ਭਰਥਰੀ, ਤੁਲਸੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ 
ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ, ਇਸੇ ਤਰਹਾਂ ਕੋਈ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਕੇ 
ਵੈਰਾਗ-ਮਾਰਗ ਵਲ ਵੱਧਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉ 'ਦਾ ਹੈ। 

ਧਵਦਧੇਰੇ ਜ ਧਵਧਦਿਜ ਲੀਮੇਧਫੁਜਬੇਜਜ: । 

੍ਰਲਅਧਗ੍ਰਾਜ ਗੇਥੇ ਸਿਕਗ਼ੇਏੇ ਬ ਧਜਕਸ੍।।੩੪।। 

ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਹੋਏ ਇਹ ਲੋਕੀਂ ਕੁਲ-ਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ 
ਮਿੱਤ੍ਰ-ਦ੍ੋਹ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ 


























ਕਪ ਜ ਚੇਧਸਵਸਮਿ: ਧਧਕਕਸਜਿਕਰਿੰਜ੍ਸ੍‌ । 

ਗ੍ਰਲਅਧਗ੍ਰਾਜ ਗੇਥੇ ਜਧਵਧਰ੍ਰਮਿਯੰਜਰੰਜ।।3੧।। 

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ ! ਕੁਲ-ਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਸਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਪ 
ਤੋਂ ਹਟਣ ਦੇ ਲਈ ਕਿਉ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ? ਮੈਂ ਹੀ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਐਸੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ 
ਆਪ ਵੀ ਭੁੱਲ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ! ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਤੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ। ਅਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਝ 
ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੋਂ ਘਟ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਹਰੇਕ ਨਵਾਂ ਸਾਧਕ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਕੇ 
ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਘਟ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। 
ਇਹੋ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਸਮਝਣ; ਪਰ ਅਸੀਂ-ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਹਾਂ। 
ਕੁਲ-ਨਾਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਲ-ਨਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਕੀ ਹੈ ? 























ਕੂ ਲਯਧੇ ਜਗ$ਧਦਿਜ ਯੂ ਲਬਸ ਜਜਜਜ: । 

ਬਸੋਂ ਜਾਵੇ ਕੂਲੰ ਰ੍ਰਜਵਜਸਬਸਠਮਿਮਕਕਧੂਜ ।1੪੦।। 

ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਕੁਲਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਕੁਲਧਰਮ, 
ਕੁਲ ਦੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਸਤਾਤਨ ਧਰਮ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਕੁਲ ਨੂੰ 
ਪਾਪ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 17 


ਅਬਸਮਿਮਧਲੂ ਦਗ ਜ਼ਰ੍ੂਠਧਦਿਜ ਦੂ ਲਕਿੰਕਧ: । 
ਕਕੀਬੂ ਰ੍ਰਕਹਜੂ ਗਗੌਂਧ ਗਧਜੇ ਕਹਜਿਝ੍ਰਕ: ।1੪੧।। 


ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ! ਪਾਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਵਾਰਸ਼ਣੇਆ! ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਰਣਸੰਕਰ (ਦੋਗਲੀ 
ਸੰਤਾਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਲ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ 
ਵਰਣਸੰਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਰੀ ਕਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਅਥਵਾ 
ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਜੇ ਆਰਾਧਨਾ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ 
ਵਰਣਸੰਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਣਸੰਕਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉਤੇ ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ 




















ਚੜਹਵੇ ਜਕਕ।ਗੈਧ ਯੂ ਲਏਜਜੀਂ ਯੂ ਲਵਧ `ਬ । 
ਧਜਚਿਜੈ ਧਿਜਚੇ ਲੇਥ ਲ੍ਰਟਜਧਿਹਭੇਕਕਜਿਧ: ।।੪੨ 1 


ਵਰਣਸੰਕਰ ਕੁਲਘਾਤੀਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਲੁਪਤ ਹੋਈ ਪਿੰਡਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਿਤਰ ਗਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਾਲੇ ਵੀ ਡਿੱਗਣਗੇ, ਐਨ੍ਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ; 


ਕੇਥੋਕੇਗੋ: ਰ੍ਰਲਜਜੰ ਕਹਜਿਝੂਹਕਕਗਕਰੇ: । 
ਰਜਗਵਜੇ ਚਜਰਿਬਸ£ ਕ੍ਰਲਪਸਖਿ ਵਥਗ: ।।੪੩।। 


ਇਹਨਾਂ ਵਰਣਸੰਕਰ-ਕਾਰਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੁਲ ਅਤੇ ਕੁਲਘਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਕੁਲਧਰਮ 
ਅਤੇ ਜਾਤੀਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਲਧਰਮ ਸਨਾਤਨ ਹੈ, 
ਕੁਲਧਰਮ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਸਿਆ ਕਿ 
ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਨਾਤਨ-ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮ ਹੈ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਰਜੁਨ 
ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਰੂੜ੍ਹੀ ਹੈ : 


ਰਰਜਬਕ੍ਰਲਖਸਹਿਗੇ ਸਜੂਠਗਗ ਯਜਰੁੰਜ । 
ਜਕਕੇ5ਜਿਧਜੇ ਧਵਗੇ ਮਕਜੀਗਜ੍ਰਪਰ੍ਯ਼ੂਸ ।।੪੪।। 


ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ ! ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਕੁਲਧਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੰਤਕਾਲ ਤਕ ਨਰਕ ਵਿਚ 
ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਕੁਲਧਰਮ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ 
ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਧਰਮ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਪੁਰਸ਼ 
ਦਾ ਅਨੰਤਕਾਲ ਤਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ 
ਸੁਣਿਆ ਹੈ। 

ਯਫੀ ਥਰ ਸੁਨਗਧੰ ਕਜੂੰ ਧਕਚਿਗ ਕਧਸ੍‌। 

ਧਫ਼ਰਗਧਜ੍ਰਥਲੇਮੇਜ ਛਾਜੂੰ ਦਰਜਜਸ੍ਰਵਗ: ।।੪੧।। 


ਦੁਖ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਕੇ ਵੀ ਘੋਰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਹਾਂ। 
ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਹਾਂ। 



























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





18 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਅਜੇ ਅਰਜੁਨ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਘੱਟ ਗਿਆਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸਾਧਕ ਇਸੇ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ 'ਮਨੁੱਖ ਜਦ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, 
ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਜਾਣਾਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ 
ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਮਹਾ ਮੂਰਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।' ਠੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ 
ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਿ਼ਣ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਪਰਮ 
ਕਲਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿਚ ਪੈਕੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਕੁਲ- 
ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਹਾਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਹੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਇਹ 
ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਕ ਧੱਕਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਤਾ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ 
ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ 























ਧਟਿ ਸਸਯਜੀਕਰਕਸਵਕਕੰ _ਅਕਕਧਰਗਧ: । 
ਬਜੰਵਲਣੂ ਕਗੇ ਫਾਧ੍ਰਵਜਾਸੇ ਐੈਸਰਦ ਮਧੇਜ੍‌ ।।੪੧।। 


ਜੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਰਹਿਤ, ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰਨਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ 
ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਹ ਮਾਰਨਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਤਿ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ 
ਹੋਵੇਗਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਲੀ ਦੇਕੇ ਯੁੱਧ 
ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਲੋਕੀਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੋਲੇਭਾਲੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਬੱਚੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ, 
ਕੁਲ ਤਾਂ ਬਚਿਆ ਰਹੇ। ਮਨੁੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲਾ ਜਾਏ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਪਰ ਦੋ ਦਿਨ 
ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਝੁੱਗੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਮੋਹ ਐਨਾਂ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਧਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਪ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ 
ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਤਾਂਵੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਤਿ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ 
ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂਕਿ ਲੜਕੇ ਤਾਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ। 


ਸੰਜਯ ਉਵਾਰ 
ਦਰਕਸੂਕਕਯੂੰਜ: ਜੰਠਧੇ ਕਪੀਧਵਯ ਚਧਰਿਐਜ੍‌ । 
ਕਿਜੂਰਧ ਜਏਕੇ ਯਧੰ ਵਗੇਕਜੰਕਿਸਸਜਜ: ।।੪9।। 


ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਸੋਗਭਰੇ ਮਨਵਾਲਾ ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਕੇ 
ਬਾਣਸਹਿਤ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਰੱਥ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਖੇਤਰ ਦੇ 
ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। 
ਸਾਰ 
ਗੀਤਾ ਖੇਤਰ-ਖੋਤਰ ਦੇ ਜ਼ਾਣਕਾਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨ੍੍‌ਰਿਪਣ ਹੈ/ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ 
ਮਪਿੱਨ ਭਗਵਤ- ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਾਇਨ ਹੈ/ ਇਹ ਗਾਇਨ ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਉਹ ਯੁੱਧ-ਖੋਤਰ 'ਸ਼ਰੀਰ” ਹੈ/ ਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ __'ਧਰਮਖੇਤਰ” ਅਤੇ 
'ਕਰੂਖੋਤਰ', ਇਹਨਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ, 
ਸੰਨੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕਰਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ/ ਤਦੋਪਰਾਂਤ ਜਿਸ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੜਨਾ 
ਹੈ, ਉਸ਼ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਸ਼ੌਹਿਣੀਂ (ਲਗਭਗ ਸਾਡੇ ਛੇ 
ਅਜਬ ਤੀਜੀ ਹੈ ਪਰ ਦਰਅਸ਼ਲ ਉਹ ਅਨੰਤ ਹਨ/ ਪ੍ਰਕ੍ਿਤੀ ਦੇ '੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੋ ਹਨ ਇਕ 
ਇਸ਼ਟਮੁਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ 'ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ”, ਦੂਜੀ ਬਾਰਹਮੁਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ _ਆਸ਼ੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ”, ਦੋਨੋਂ 













































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 1 19 





ਪ੍ਰਜ਼ਿਤੀਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ/ ਇਕ /ਇਸ਼ਟ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਦੂਜ਼ਾ ਪ੍ਰਨਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ/ ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਕੇ ਆਸ਼ੁਰੀ 
ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ ਜ਼ਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ 
ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਕੀ ਗਹੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਨੈਕਲ ਆਉਂ 
ਦਾ ਹੈ/ 




















ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 
ਮਾਰਨਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸੰਬੰਧ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਤਕ ਹੀ ਜਗਤ ਹੈ। ਅਨੁਰਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਰਣ ਵਿਚ 
ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਬਾਧਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਜਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਧੁਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਐਨ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 
ਹੋ ਜਾਏਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ 
ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਕਲਿਆਨ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ 
ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਲਭੱਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ-''ਕੁਲਧਰਮ ਹੀ 
ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ 
ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਵਰਣਸੰਕਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏਗਾ, ਜੋ ਕੁਲ ਅਤੇ ਕੁਲਘਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੈਤਕਾਲ ਤਕ ਨਰਕ 
ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'' ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ' ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ” ਦੀ ਰੱਖਿਆ 
ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋਕੇ ਵੀ ਇਹ 
ਮਹਾ ਪਾਪ ਕਿਉ ਕਰੀਏ? ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਪਾਪ 
ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ 'ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ'-ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਰਜੁਨ ਰੱਥ ਦੇ ਪਿਛਲੇ 
ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਖੇਤਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। 

ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਧਿਆ/ਇ ਨੂੰ 'ਅਰਜੂਨ ਵਿਸ਼ਾਦ ਯੋਗ”, ਕਿਹਾ ਹੈ/ ਅਰਜਨ 
ਅਨੁਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ/ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਲਈ 'ਚਿੰਤਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੋਂ ਅਨੁਰਾਗੀ ਦਾ /ਵਿਸ਼ਾਦ 
ਯੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ/ ਇਹੋ ਨੈਰਾਸਤਾ ਮਨੂ ਨੂੰ ਹੋਈਂ ਸੀ। 'ਛਕਧ ਕਲੂਨ ਫੂਭ ਗਗ, ਯਸ਼ 
ਗਗੁਚ ਲਦੈ ਸ਼ਗੁਹੈ ਫੇਲ੍ਹ /” (ਹਦ. 9,385) ਸ਼ੰਕਾ ਵਿਚ ਪੈਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਖਿਆਦ ਕਰਦਾ ਹੈ/ 
ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਸੀ ਕਿ ਵਰਣਸੰਕਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏਗਾ, ਜੋ ਨਰਕ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਏਗਾ/ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ 
ਨਸ਼ਟ ਹੌਣ ਦੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਸੀ/ ਇਸ ਲਈ 'ਸ਼ੰਕਾ-ਨੈਰਾਸਤਾ-ਯੋਗ” ਦਾ ਆਮ 
ਨਾਮਕਰਣ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ/ ਇਸ ਲਈ - 


36 ਰਰਜਕਿਰਿ ਅੀਸਕ੍ਰਾਮਗਕਕ੍ਰਗੀਗਜ੍ਰ੍ਧਜਿਥਟਜੂ ਜ਼ਟਸਕਿਵਗਧੀ ਧੇਗਕਗਕਕੇ ਯੀਰ੍ਹਹਹਯੂੰਜ 
ਦੰਗਕੇ “ਜੰਗਧ-ਕਿਥਕ੍-ਯੇਗੇ' ਜਸ ਜਪਸੇ5ਏਧਧ 11 ੧ ।1 


ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਦਭਗਵਦਗੀਤਾਰੂਪੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤ੍ਰ 
ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ 'ਸੰਸਾ-ਨਿਰਾਸਤਾ-ਯੋਗ' ਨਾਮਕ ਪਹਿਲਾ 
ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਫੁਰਿ ਮਸਕਧਕਸਟੁੰਜ ਧਵਸਜਦਕਵਧ ਗ਼ਿਠਧ ਵਧਸੀ ਯਝੁਗਛਜਕਕੂਜੇ ਮੀਸਕ੍ਰਮਗਧਠ੍੍ਗੀਗਧ: 
“ਧਪਪੰ ਗ਼ੀਗ' 'ਸਠਧੇ “ਜੰਗਧ-ਰਿਥਕ੍-ਗੀਗੇ' ਜਸ ਜਪਸੀ5੪ਗਧ: ।। ੧ ।। 

































































।। ਹਰੀ ਓਮ ਤਤਸਤਿ ।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓਮ 


ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ 
ਆਰੰਭ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ 


ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ 
ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਲਝਨਾਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਸੰਪੂਰਣ ਕੌਰਵ-ਪਾਂਡਵ ਸਨ, ਪਰ ਸੰਸਾ ਦਾ 
ਪਾਤਰ ਮਾਤਰ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। ਅਨੁਰਾਗ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਰਾਗ ਹੀ ਰਾਹੀ ਨੂੰ 
ਖੇਤਰ-ਖੇਤ੍ਰਗਿਅ (ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣੂ) ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਰਾਗ ਆਰੰਭਕ 
ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ''ਸਤਿਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ 
ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਣ ਲਗੇ, ਅਥਰੂ ਵਹਿ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਣ, ਕੰਠ ਭਰ ਆਉ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਣਾ ਕਿ ਇਥੋਂ 
ਹੀ ਭਜਨ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ।” ਅਨੁਰਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਧਰਮ, 
ਨਿਯਮ, ਸਤਿਸੰਗ, ਭਾਵ, ਸਭੋ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ। 
































ਅਨੁਰਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਚਰਣ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਬਾਧਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ 
ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈਏ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੇ ਉਹ ਵੇਖਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮਧੁਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜੋ 
ਕੁਝ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਮੰਨਕੇ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉੰਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੋਸ਼ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਦੀ 
ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੀਤਾ 
ਕਿ 'ਕੁਲਧਰਮ ਸਨਾਤਨ” ਹੈ। ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦਾ ਲੋਪ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੁਲਨਾਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, 
ਸਵੇਂਛਾਚਾਰ (ਨਿਰੰਕੁਸ਼ਤਾ) ਫੈਲੇਗਾ। ਇਹ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਸਤਿਗੂਰੁ ਦੀ 
ਸਮੀਪਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਨਾਈ ਗਈ ਇਕ ਕੁਰੀਤਿ ਮਾਤਰ ਸੀ। 


























ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਫੱਸਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ, ਅਨੇਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ 
ਗੁਟ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਨੌਕ ਦਬਾਉ ਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕੰਨ ਪਾੜਦਾ 
ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਛੋਹਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਧਰੇ ਰੋਟੀ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਅਛੂਤ ਜਾਂ ਛੋਹਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਦੋਸ਼ ਸਾਡੇ ਭਰਮਦਾਤਿਆਂ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 21 





ਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਰੀਤਿ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਾਂ।ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਸਾਡਾ ਹੈ। 





ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੇਸ਼-ਕੰਬਲ ਇਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੇਸ਼ ਵਧਾਕੇ 
ਕੰਬਲ ਵਾਂਗ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਗੋਫ੍ਰੌਤਕ (ਗਊ 
ਦੀ ਤਰਹਾਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ) ਸੀ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁਕੁਰੜ੍ਰੱਤਕ (ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਖਾਣ-ਪੀਣ-ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ) ਸੀ। 
ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦਾ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਅਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ 
ਸਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਹਨ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਸਨ, ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਸਨ। 
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ-ਅੱਧ ਕੁਰੀਤਿ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਤਰਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। 
1. ਇਸ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, 2. ਵਰਣਸੰਕਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, 3. ਪਿੰਡੋਦਕ 
ਕ੍ਰਿਆ ਲੋਪ ਹੋਏਗੀ, ਅਤੇ 4. ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਕੁਲਨਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਪਾਪ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਹਾਂ। 
ਇਸ ਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ 

ਸੰਜਯ ਉਵਾਰ 

ਜੌ ਜਘ ਲੂ ਧਧਰਿਠਟਸਯੂਧ੍ਰਗੱੂ ਲੇ ਜਗਸ੍‌ । 

ਰਿਥੀਕ੍ਰਾਜਸਿਕ ਗਥਧਸੂਕਬ ਸਬੂਜ੍ਕ੍ਜ: ।1੧।। 

ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅੱਥਰੂ ਭਰੇ ਵਿਆਕੁਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ 
'ਮਧੂਸੂਦਨ” ਮਦ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਵਚਨ ਕਿਹਾ 

ਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ 

ਕੂ ਜਵਟਕ ਕ੧ਸਲਸਿਕੇ ਕਿਬਸੇ ਜਸੂਧਕਿੰਯਜਸ੍‌ । 

ਯਜਧੰਯਰਠਟਸਵਰਾਧੰਸਕੰਗੇਰਿੰਠਕਸਯੂੰਜ ।।੨।। 

ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਵਿਸ਼ਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਕਿਥੋਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਵਿਸ਼ਮ 
ਸਥਲ ਅਰਥਾਤ ਜਿਸਦੀ ਸਮਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਟ੍ਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਥਲ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਲੱਖਸ਼ ਹੈ 
ਜਿਸਦਾ, ਉਸ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸਥਲ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਥੋਂ ਹੋਇਆ? ਅਗਿਆਨ ਕਿਉ `? 
ਅਰਜੁਨ ਤਾਂ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਕੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 
ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ-ਪਣ ਨਾਲ ਤੱਤਪਰ ਹੋਣਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਹਾਂ, ਇਹ 
ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਆਚਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ 
ਸਵਰਗ ਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕੀਰਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੱਚਮਾਰਗ ਉਤੇ ਜੋ 
ਦ੍ਰਿੜਤਾਪੂਰਬਕ ਆਰੂੜ (ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ 
ਮਰਨਾ-ਮਿਟਨਾ ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਉਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਚਲੇ ਹੁੰਦੇ। ਜੇ 
ਕੁਲਧਰਮ ਹੀ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਕਲਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਦਾ। ਇਹ 
ਕੀਰਤੀਦਾਇਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੀਰਾ ਭਜਨ ਕਰਨ ਲਗੀ ਤਾਂ 'ਲੋਕ ਕਹੇਂ ਮੀਰਾ ਭਈ ਬਾਵਰੀ, ਸਾਸ 
ਕਹੇ ਕੁਲਨਾਸ਼ੀ ਰੇ।” ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਮੀਰਾ ਦੀ ਸੱਸ ਬਿਲਖ ਰਹੀ ਸੀ, 
ਅੱਜ ਉਸ ਕੁਲਵੰਤੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮੀਰਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ 
ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਜੋ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕੀਰਤੀ ਕਦ ਤਕ ਰਹੇਗੀ? ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੀਰਤੀ 
ਨਹੀਂ, ਕਲਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭੁੱਲਕੇ ਵੀ ਜਿਸਦਾ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਿੱਧ 
ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ :- 


































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





22 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਰਲੇਵਧ ਸਾ ਦਸ ਗ਼ਸ: ਧਬੇੰ ਜੈ ਜਦਕਟਬ੍ਰਧਧਵੇ । 
ਯੂਕੋ ਫੁਰਧਕੀਥੰਨਧੇ ਧਧਕਦਕੀਜਿਦਰ ਧਕੰਜਧ ।13।। 


ਅਰਜੁਨ! ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ। ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਨਪੁੰਸਕ ਸੀ ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਸ਼ 
ਹੋ? ਨਪੁੰਸਕ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਪੌਰੁਸ਼ (ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ) ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ 
ਹੀ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਖ਼ੂਨ-ਪਸੀਨਾ ਇਕ ਕਰਕੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹੀ ਤਾਂ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਆਪਾਰ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਪਦ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਕੇ 
ਪੁਰਸ਼ਾਰਥੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਭਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ 
ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹੈ “ਆਤਮ ਦਰਸ਼ਨ।” ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਯਾਗਿਅਵਲਕਿਅ 
ਨੂੰ ਕਿਹਾ - 


“'ਜਧੂੰਜਲ ਧੂਸਜ੍‌ ਗੋਧੇ ਧੀ ਜ ਕੇਜਿ ਫੁਕਿ ਕਿੰਧਜਸ੍‌ । 
ਧੂਲਥੇ ਵਧਜਕਗਗੇ ਜਵਸਜਦਕਕਜ਼ਜਸਟਧਧਸ੍‌ ।।'' 


























ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। 
ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਸਵਰੂਪ, ਸ਼ੂਯਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਉੱਤਮ, ਆਨੰਦਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ। 
ਉਸਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਪੌਰੁਸ਼ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋ। ਇਹ ਤੇਰੇ 
ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੇ ਪਰਮਤੱਤ। ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਦੁਰਬਲਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ। 
ਆਸਕਤੀ (ਸਨੇਹ) ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ। ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਦੁਰਬਲਤਾ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ 
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ 


ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਚ 
ਕਪ 'ਮੀਠਸਸਣੁੰ ਚੰਠਧੇ ਕੀਗੰ ਧ ਸਬੂਜ੍ਰਕਜ । 


ਝੁਬ੍ਰਮਿ: ਜਰਿ ਧੇਟਵਧਸਿ ਧ੍ਰਗਛੁਰਿਕਿਜ੍ਰਕਜ ।।੪।। 


ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਮਨ (ਦੂਰ) ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ 
ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਅ ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰਹਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਕਿ ਅਰਿਸੂਦਨ! ਉਹ 
ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਪੂਜਨੀਕ ਹਨ। ਦੈਤ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਅਲੱਗ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਅਲੱਗ ਹਾਂ-ਦ੍ੈਤ ਦਾ ਇਹ ਭਾਨ 
ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਹੋ ਦ੍ਰੋਣਾਰਾਰਿਆ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਹੈ, ਭਰਮ ਹੀ 
ਭੀਸ਼ਮ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ, ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਭ ਆਪਣੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਲਗਣ ਵਿਚ 
ਭਰਮ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਯ ਮੰਨਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
ਪਿਤਾ ਹਨ, ਦਾਦਾ ਹਨ, ਕੁਲਗੁਰੂ ਹਨ ਆਦਿ। ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪੂਰਨਤਾ ਕਾਲ ਵਿਚ 'ਗੁਰੂ ਨ ਚੇਲਾ, 
ਪੁਰਸ਼ ਅਕੇਲਾ।” 















































ਜ _ਕਥਦਬੂਜੰ ਸਿ _ਗੁਦਜੈਂਧ _ਵਿਠਧ: । 

ਬਿਗਜਰਲਧ: ਗਿਐ5ਫੁਸ੍‌ ਗਿਗਠਲੁਸ।। 

ਜਦ ਚਿੱਤ ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨਦਾਤਾ ਅਤੇ 
ਨਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣਕਰਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਪਰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
“ਅਰਜੁਨ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇਂਗਾ।” ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 23 








ਠੀਕ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਵੀ ਵਿਲੀਨ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਿਆਈ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਗੁਰੂ-ਪਦ ਨੂੰ ਢਾਲ 
ਬਣਾਕੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ- 


ਗੂਲਜਲੁਕਧ ਫਿ ਸਲ਼ਯੂਅਗਜ੍‌ 

ਐਧੀ 'ਮੇਕਜੂ ਮੈਫਧਸਧੀਲੁ ਲੇਕੋਗ 

ਫੁਕਪੰਕਅਵਰ੍ਹ ਗ੍ਰਲਜਿਏੇਕ 

ਘ੍ਰੂੜਜੀਧ ਔਐਗਦਲਬਿਕਯਕਿਬਜ੍।।੧।। 

ਇਹਨਾਂ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਬਜਾਇ ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਭਿਖਿਆ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ 
ਚੰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਇਥੇ ਭਿਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਪੇਟ ਭਰਣ ਲਈ ਭੀਖ ਮੰਗਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ 
ਸਤਿਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟੁਟੀ-ਫਟੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਲਿਆਨ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਹੀ ਭਿਖਿਆ ਹੈ। ਬੇ 
ਜ਼ਲਹੇਜਿ ਧਹਗ਼ਜ਼ਜ' (ਰੇਚਿਰੈਧ ੩/੨,੧) ਅੰਨ ਇਕ ਮਾਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 
ਆਤਮਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਸੀਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ 
ਅਤੇ ਯਾਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾ ਛੁੱਟੇ, 
ਇਹੋ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਭਿਖ਼ਸ਼ਾ-ਅੰਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਨੇਹ-ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਤੋੜਨਾ ਪਏ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ 
ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਮਿਲ ਜਾਏ। ਪਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹੀ ਲਈ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਖਤ੍ਰਿਤੱਵ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਸ 
ਭਿਖ਼ਸ਼ਾ-ਅੰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪ ਨਾ ਕਰਕੇ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨਾ ਭਿਖ਼ਸ਼ਾ-ਅੰਨ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ 
ਨੇ ਵੀ ਮੱਝਿਮ ਨਿਕਾਇ ਦੇ ਧੱਮਦਾਯਾਦ-ਸੁੱਤ (੧/੧/੩) ਵਿਚ ਇਸ ਭਿਖ਼ਸ਼ਾ-ਅੰਨ ਨੂੰ ਆਮਿਸ਼- 
ਦਾਯਾਦ (ਮਾਂਸਾਹਾਰ) ਕਹਿਕੇ ਮੰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਰੀਰ-ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਸਾਰੇ ਭਿਖ਼ਸ਼ੂ 
ਸਨ। 





















































ਇਹਨਾਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਮਿਲੇਗਾ ਕੀ ? ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਬੜੇ ਅਰਥ 
(ਧਨ) ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਭੋਗ ਹੀ ਤਾਂ ਭੋਗਣ ਲਈ ਮਿਲਣਗੇ! ਅਰਜੁਨ ਸ਼ਾਇਦ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ 
ਭਜਨ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੇਗੀ। ਐਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਹਾਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸ 
ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਭੋਗ ਹੀ ਤਾਂ ਮਿਣਲਗੇ। ਉਹ ਫੇਰ ਤਰਕ ਦੇਂਦਾ ਹੈ- 


ਜ ਬੇਜਫ੍ਰਿਵ: ਭਜਕਬੀ ਗਕੀਧੀ ਧਫੂ ਯਧੇਸ ਧਕਿ ਧੀ ਜੀ ਯਧੇਧ੍ਰ: । 
ਧਜੇਕ ਛੁ ਜ ਗਿਯੀਕਿਥਸਵਰੇਠਕਕਿੰਪਜ: ਜਸੂਕੇ ਧਜੰਕਕਟ: ।।5 ।। 


ਇਹ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੋਗ ਮਿਲੇਗਾ ਹੀ। ਇਹ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ 
ਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਸਾਬਤ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਿੱਤਾਂਗੇ ਜਾਂ ਉਹ ਹੀ ਜਿੱਤਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ 
ਅਸੀਂ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਹੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਡੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। 
ਅਗਿਆਨਰੂਪੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੋਹ ਆਦਿ ਸ੍ੈਜਨ ਸਮੂਹ ਮਿਟ ਹੀ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ 



































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





24 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਜੀਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ ? ਅਰਜੁਨ ਫੇਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ 
ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ - 


ਰਜਧੰਹਧਗੇਥੀਧਲੁਜਦਕੱਅਥ: ਧ੍ਰਕਗਸਿ ਕਗੀ ਬਸੰਜੰਸ਼੍ਰਫਬੇਗ: । 
ਧਦਲੇਧ: ₹ਧਜਿਥਿਜੇ ਜ੍ਰਫਿ ਜਾਸੇ ਫਿਠਧਵਰੇ5ਲੁ $ਗਬਿ ਸੰ ਕੀ ਜਧਬਸ੍‌ ।।੪।। 


ਕਾਇਰਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਅਤਿ ਮੋਹਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋਇਆ 
ਮੈਂ ਆਪਤੋਂ ਪੁਛਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਸਚਿਤ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਹੋ। 
ਜਿੱਥੇ ਲੜਖੜਾਵਾਂ ਉੱਥੇ ਸੰਭਾਲ ਲਉ। 'ਲੱਦ ਦੇ, ਲਦਾਅ ਦੇ ਤੇ ਲਦਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਾਲ ਚਲੇ 
ਜੇ ਸ਼ਾਇਦ ਗੱਠਰ ਡਿਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਲਦਾਏਗਾ" ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਰਪਣ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੈ। 

ਇਥੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੂਰਣ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅਜੇ ਤਕ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ 
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੌਂਪ ਦਿਤੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੂਰਣਤਾ ਤਕ 
ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਨਾਲ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਸਾਧਨਾ ਪਾਰ 
ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੁਵਾਨ ਕੰਨਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼ਾਦੀ-ਵਿਆਹ ਤਕ ਉਸਨੂੰ ਸੰਜਮ ਦੀ 
ਸਿਖਿਆ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਸੰਭਾਲਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ 
ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਰਥੀ ਹੋਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਕੇ ਪਾਰ ਕਰਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। 
ਅਰਜੁਨ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ! ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੈ 

ਜ ਵਿ ਜਧਫਧਸਿ ਸਸਧਜ੍ਰਵਰਕ੍ ਧਦਗੇਕਸ੍ਰਦਗੇਥਗਸਿਦਿਕਧਹਗਸ੍‌ । 
ਯਗਾਦਧ ਪ੍ਰਸਥਜਧਗਸ੍ਰਫੁ ਗਹਧ ਜੂਜਹਗਸਧਿ ਬਥਿਧਰਧਸ੍‌ ।।੬।। 

ਭੂਮੀ ਉਤੇ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ ਧੰਨ ਦੌਲਤ ਸੰਪਨ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਪਦ ਇੰਦ੍ਰ-ਪਦ 
ਨੂੰ ਪਾਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੋਗ ਨੂੰ 
ਦੂਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਜਦ ਸੋਗ ਬਣਿਆ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲੈਕੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂਗਾ? ਜੇ ਐਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿਲਣਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਖਿਮਾ ਕਰੋ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਸਣਗੇ ਵੀ ਕੀ? 

ਸੰਜਯ ਉਵਾਰ 

ਦ੍ਕਸ਼੍ਹਕਕਗ ਛੁਥੀਗਵ ਗਰਛਰੇਨਕ/: ਧਕੰਜਧ । 

ਜ ਧੇਕਧ ਵੁਰਿ ਗ਼ੇਕਿਦਕੁਸੂਕਦਗ ਰ੍ਰਰਗੀਂ ਥਮ੍ਰਕ ਛੁ ।।੧।। 

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੋਹਨਿਸ਼ਾਜਯੀ ਅਰਜੁਨ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਜਾਣੀਜਾਣ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਕਿ 'ਗੋਵਿੰਦ! ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ” ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਤਕ 
ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਦਾ 
ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਪਾਉਣਗੇ ਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। 


ਜਸ੍ਧਬ ਛੁਥੀਗੋ ਐ: _ਜਟੁਜਕਿਕ _'ਮਕਜ । 
ਜੇਜਗੇਲਮਗੇਸੰਧੇ ਰਿਥੀਕ੍ਰਜਸਿਕ੍‌ ਕਬ: ।।੧੦।। 




































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 25 





ਉਸਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ! ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦੋਨਾਂ 
ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਉਸ ਸੋਗਮਈ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਵਚਨ ਕਹੇ 
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ- 


ਯਵਦਧਜਦਕਵਜੇਬਦਕੇ ਜਗਧਕਖ 'ਮਥਚੇ । 
ਗ਼ਗ਼ਜ੍ਰਜਗਗਜ੍ਰੰਖ਼ ਜਜਰਵਬਦਿਜੈ ਧਹਿੰਝਗ: ।।੧੧।। 








ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰਨਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਵਰਗੇ ਵਚਨ 
ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬੁੱਧੀਸੰਪਨ ਪੰਡਿਤਜਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਗਏ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਵੀ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਤੂੰ 
ਸਿਰਫ਼ ਪੰਡਿਤਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਦਰਅਸਲ ਗਿਆਤਾ ਹੈਂ ਨਹੀ`', ਕਿਉ 'ਕਿ 


ਜ ਗੇਥਡੁੰ ਗਜੂ ਜ਼ਜ ਜ ਕੰ ਜੇਸੇ ਯਜਬਿਧ:। 

ਜ ਬੇਕ ਜ ਮਕਿਠਯਸ: ਚਕੌਂ ਕਧਸਜ: ਧਦਸ੍‌ ।।੧੨।। 

ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਰਥਾਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਅਥਵਾ ਤੂੰ 
ਅਨੁਰਾਗੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਥਵਾ “ਕਜਬਿਧ:' ਰਾਜੇ ਲੋਕੀਂ ਅਰਥਾਤ ਰਾਜਸੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ 
ਅਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਦਾ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਰਾਗੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਯੋਗ ਦੀ ਅਨਾਦਿਤਾ (ਅਨਾਦਿ 
ਕਾਲ) ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਤੇ ਬਲ ਦਿਤਾ। ਮਰਨ 
ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰਣ ਲਈ ਕਾਰਣ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ 


ਕੇਫਿਜੀ5ਕਿੰਸਦਧਪ ਕੇਫੇ ਕਨੀਸਕੰ ਧੀਕਜੰ ਯਦ। 
ਰਦਗ ਕੋਛਜਕਗ਼ਜਿਜਿਬੀਂਵਵਰਕ ਜ ਸ੍ਰਛਰਿ 1੧੩ ।। 


ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿਚ ਬਚਪਨ, ਯੁਵਾ ਅਤੇ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ 
ਬਾਲਕ ਸੋ,ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਜੁਆਨ ਹੋਏ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਮਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ? ਫੇਰ ਬਿਰਧ ਹੋਏ, 
ਪੁਰਸ਼ ਇਕ ਹੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਦਰਾਰ ਨਵੀਂ ਦੇਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। 
ਕਾਇਆ ਦਾ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤਦ ਤਕ ਚਲੇਗਾ, ਜਦ ਤਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਵਸਤੂ 
ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। 

ਸਤਕਵਧਗਵਿਰੁ ਕਹੀਦਜੇਧ ਵੀਜੀਕਗਜੂਕਥ-ਫੂਰ:ਕਠ: । 

ਕਗਗਸਧਯਧਿਗੇ5ਜਿਕਧਦਗੰਦਿਜਜਿਅਵਕ ਕਰ ।।੧੪।। 


ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ! ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਸਰਦੀ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ 
ਸੰਜੋਗ ਤਾਂ ਅਨਿਤ ਹਨ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ 
ਇਸਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ। ਅਰਜੁਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੈ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੁਖ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ 
ਹੀ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ। ਕੁਲਧਰਮ, ਕੁਲ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਨੀਕਤਾ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਲਗਾਵ ਦੇ 
ਤਹਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਝੂਠੇ ਹਨ, ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ 
ਸੰਜੋਗ ਨਾ ਸਦਾ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਸਦਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥਾ ਹੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ 







































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





26 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਅਰਜੁਨ ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ, ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ। ਕਿਉਂ ? ਕੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿਚ ਲੜਾਈ 
ਸੀ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਸਰਦੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ? ਜਾਂ ਕੀ ਇਹ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ, ਜੋ 
ਅਰਜੁਨ ਗਰਮੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰੇ? 'ਕੁਰੂਖੇਤਰ' ਹੈ। ਕੁਲ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਐਨ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਸਰਦੀ-ਗਰਮੀ ਬੀਤ ਗਈ? ਦਰਅਸਲ ਸਰਦੀ-ਗਰਮੀ, ਦੁਖ-ਸੁਖ, ਮਾਨ- 
ਅਪਮਾਨ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਇਕ ਯੋਗੀ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗੀਤਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਖੇਤਰ-ਖੇਤ੍ਰਗਿਅ 
ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਪੂਰਣ ਸ਼ਮਨ ਕਰਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ 
ਦਿਵਾਕੇ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭੀਤਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ 
ਕਿਸ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਣਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ। ਗੀਤਾ ਅੰਤਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗਾ ਕੀ ? 
ਇਸਤੋਂ ਲਾਭ ਕੀ ਹੈ? ਇਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਧੰ ਵਿ ਜ ਟਧਬਖਧਟਧੇਰੇ ਧ੍ਰਲਥ ਧੁਲਬਬੰਮ । 

ਸਰੂ: ਕਜੂਥ ਬੀਕ ਕਜੇਠਸ਼ਰਜ਼ਧ ਗਨਧਜੇ ।।੧੧।। 

ਕਿਉਕਿ ਪੁਰਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੁਖ-ਸੁਖ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਜਿਸ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ 
ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਤੱਤ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਕ ਉਪਲਬਧੀ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਦੀ ਚਰਚਾ 
ਕੀਤੀ। ਅਰਜੁਨ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇਗਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀਂ; ਪਰ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਬਲਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇਗਾ। 
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੀ ਹੈ? 

ਜਚਗੀ ਕਿਢਜੇ 'ਅਧੀ ਜਮਗੇ ਰਿਫਰੇ ਜ਼ਜ: । 

ਰਮਧੀਕਧਿ ਰੂਕਟੇ5=ਜਵਵਰਜਗਵਜਦਬਕਗਿੰਮਿ: ।।੧੨।। 


ਅਰਜੁਨ! ਝੂਠੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਭਕੇ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਤਿਨੋਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ 
ਸਕਦਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ-ਕੀ ਭਗਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਦਸਿਆ ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੀ ਹਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਸਾਡੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ 
ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਹੀ ਸੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜੋ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਦੇ 
ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਣ ਵੀ ਇਕ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਸਨ। ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ 
ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਕਹਾਉਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਕੀ 
ਹਨ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 


ਯਰਿਜਗਿ ਰੂ ਜਫ੍ਿੜਿਿ ਪੇਜ ਜਥੰਸਿਕੁ ਜਜਸ੍। 

ਕਿਜਵਸਠਧਧਵਧਕਧ ਜ ਯਝਿਟਕਨੂੰਸਫੰਗਿ ।।੧੪।। 

ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਪੂਰਣ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਇਸ 
“ਗਠਧਧਵਧ' _ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ 
'ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ” 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ ? ਉਹ ਹੈ ਕੌਣ? 






















































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 27 


ਯਦਜਕਦਜ ਝੁਸੇ ਕੇਫ ਜਿਟਧਕਧੀਕਗ: ਅਕੀਕਿਗ: । 
ਯਜਵਿਜੇ5ਸ਼ਸੇਧਟਧ ਜਵਸਵ੍ਰਏਧਵਧ ਮਕਰ ।।੧ਟ।। 





ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਪਾਰ, ਨਿਤ ਸਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਕਹੇ ਗਏ 
ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰ! ਆਤਮਾ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹੀ 
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਰੀਰ 
ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। 














“ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰ' ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕੇਵਲ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ। ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਕੀ ਪਾਂਡਵਾਂ 
ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਨ? ਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਿਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ 
ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ? ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਕੋਈ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਸੀ? ਸਰੀਰ ਜੋ ਅਸਤਿ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਤਿੱਤਵ 
ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ 
ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ? ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਵਿਵੇਕੀ ਅਤੇ ਮੂੜ ਹਨ; ਕਿਉਕਿ ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (੩/੧੩), ਉਹ 
ਅਵਿਵੇਕੀ ਅਤੇ ਮੂੜਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪ-ਆਯੂ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜੀਉਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ 
ਅਰਜੁਨ ਕੌਣ ਸੀ? 






































ਦਰਅਸਲ ਅਨੁਰਾਗ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਜਿਗਿਆਸਾ) ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। ਜਿਗਿਆਸੂ ਦੇ 
ਲਈ ਇਸ਼ਟ ਸਦਾ ਰਥੀ ਬਣਕੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਖਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਤੁਸੀਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਆਵਰਣ ਹੈ। ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਕਾਨ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲੇ ਅਨੁਰਾਗ ਭਰੇ ਆਤਮਾ ਹੋ। ਭੌਤਿਕ ਯੁੱਧ ਨਾਲ, ਮਾਰਨ-ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੁੱਟੇਗਾ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲਏਗਾ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿ ਚੁਕੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਯੁਵਾ ਜਾਂ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਕਟਾਂਗੇ ਤਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨਵਾਂ ਵਸਤਰ ਬਦਲ ਲਏਗਾ। 


























ਸਰੀਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮਨ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। “ਸਜ ਦ੍ਕ 
ਸਜੂੂਠਧਗ ਕਗਕਗੇ ਕਵਬਗੇਯਗੇ:।' ਮਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣਾ, ਅਚਲ-ਸਥਿਰ ਠਹਿਰਣਾ ਅਤੇ 
ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣਾ ਇਕ ਹੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਤਹ ਦਾ ਟੁਟ ਜਾਣਾ 
ਹੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੇ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ “ਕਰਮ” ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ 
ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿਤੀ, ਪਰ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਮਾਰ-ਕਾਟ 
ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਭੀਤਰੀ-ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਅੰਤਰਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਹੈ। 

ਧ ਦਰਜ ਕੇਜਿ ਛੁਦਜਕੰ ਧਵਬੇਜੰ ਸਦਧਜੇ ਫੁਰਸ੍‌ । 

ਰਾਮ ਗੇ ਜ ਕਿਚਜੀਗੇ ਜਧੇ ਛੁਦਿਜੈ ਜ ਛੁਧਹੇ ।1੧੧।। 


ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਰਿਆ 
ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੌਨੋਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ 



































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





28 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਅਤੇ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਇਸੇ ਗੱਲ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ 
ਜ ਯਧਜੇ ਸ਼ਿਧਰੇ ਧ ਕਕਬਿਕ੍‌ ਜਧੰ ਪ੍ਰਕ ਮਕਿਗ ਗ ਜ ਪ੍ਰਧ: । 
ਭਾਗੇ ਜਿਕਧ: ॥#ਰਗੇ5ਗੇ ਧੂਗਹਗੇ ਜ ਛੁਧਜੇ ਛੁਧਸਜੇ ਵਕੀਕੋ।।੨੦।। 


ਇਹ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਵਸਤਰ 
ਹੀ ਤਾਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹੋਕੇ ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਨਿਤ 
ਹੈ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚ 
ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ (ਸਦਾ 
ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ। 
ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਾਸਕ। ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਕੌਣ ਹੈ? ਆਤਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਅਸੀਂ-ਤੁਸੀਂ 
ਆਤਮਾ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਸ਼ਾਸਵਤ- 
ਸਨਾਤਨ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਤੁਜੀਂ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਪਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਰਟ 
ਹੋ: ਪਰ ਤਜੀਂ ਸਨਤਗਰ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਕੁਰੀਤਿ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ। 















































ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਮਾਨਵ ਮਾਤਰ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ 
ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉਤੇ 
ਚੱਲਣ ਦੇ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਨਾਤਨਧਰਮੀ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਈਸਾਈ, 
ਮੁਸਲਮਾਨ, ਯਹੂਦੀ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। 











ਰੇਕਰਕਿਜਰਗਿਜੰ ਜਿਕਧੰ ਧ ਦੁਜਸਯਸਟਧਧਸ੍‌ । 
ਗੇ ਚ ਧਰਲਥ: ਯਪੰ ਲ ਬਜਧਰਿ ਲੁਜਿਜੈ ਲਸ੍।।੨੧।। 





ਪਾਰਥਿਵ (ਭੌਤਿਕ) ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ ਬਣਾਕੇ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪੀ ਲੱਖਸ਼ ਉਤੇ ਅਚੂਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ 
ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿਥਾਪੁੱਤਰ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਪੁੱਤਰ) ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਰਹਿਤ, 
ਨਿਤ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉ 'ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਕਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ? ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। 
ਇਸ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ 
ਕਰਦੇ ਹਨ 

ਕਕਗੰਜਿ ਯੀਗਜਿ ਧਘ ਰਿਛਧ ਜਧਜਿ ਗੂਛੁਜਰਿ ਜਗੇਠਧਗਗਿ। 

ਜਗ ਐਕੀਵਗਿ ਕਿਲਧ ਯੀਗਦਿਧਯਜਿ ਜਯਰਿ ਜਗਜਿ ਕੇਈ ।।੨੨।। 


ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ “ਗੀਗਜਿ ਗਜੰਜਿ' _ ਜੀਰਣ-ਸ਼ੀਰਣ (ਘਸੇ-ਫਟੇ) ਪੁਰਾਣੇ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ 
ਤਿਆਗਕੇ ਨਵੇਂ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰਹਾਂ ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ 
ਤਿਆਗਕੇ ਦੂਜੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ 
ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਕਿਉ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ? ਇਹ ਵਸਤਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸਰੀਰ 
ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਸੁਆਸ ਵੀ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਦਾ। ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਸਰੀਰ 
ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ “ਅਬ ਯਗੂ ਗ਼ਜ੍ਹਸਧ: ਧ੍ਰਲਬ:। 
ਧਦ ਵ੍ਲੇਕ, ਜਪੈਥ ਸੇਕ ਮਕਰਿ। ਰਜ ਗੇ ਧ੍ਰਲਐ5ਮਿਯਧਜੇ।' (ਗੰਗਐਧਜਿਥਕ੍ਰ 3/੧੪) ਅਰਥਾਤ 









































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 29 








ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਸਚਮੁੱਚ ਸੰਕਲਪਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਜੈਸੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 
ਤੈਸਾ ਹੀ ਇਥੋਂ ਮਰਕੇ ਜਾਣ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਪੈਦਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੌਤ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮਾਤਰ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਫੇਰ ਤੋਂ 
ਇਸਦੀ ਅਜਰਤਾ-ਅਮਰਤਾ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। 


ਜੈਜੋ ਇਿਫ੍ਜਿਜੈ ਅਕਗ਼ਗਿ ਜੋਜੇ ਕ੍ਛਜਿ ਧਕਕ: । 
ਜ ਬੋਜੰ ਕਲੇਕਸਰਗਧੇ ਜ ਵਗੋਬਧਜਿ ਸਦਜ: ।।੨੩।। 

















ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅਗਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਾ ਨਹੀਂ 
ਸਕਦੀ, ਪਾਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਇਸਨੂੰ ਸੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। 


ਯਝਲੇ ਵਜੇ5ਧਸਕਛੀ6ਧਸਕਲੇਵੀ6$₹ਧ ਦਰ ਬ । 
ਜਿਠਧ: ਜਧੰਗਜ: ₹੯ਗਗੂਵਬਲੀ6ਗ ਜਜਜਜ: ।।੨੪।। 


ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਛੇਦਿਅ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਛੇਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਦਾਹਿਅ ਹੈ 
ਇਸਨੂੰ ਜਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਕਲੇਦਿਅ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ। ਆਕਾਸ਼ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। । ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਿਰਸੰਦੇਹ 
ਅਸ਼ੋਸ਼ਿਅ (ਜੋ ਸੁਕਾਇਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ), ਸਰਬਵਿਆਪਕ, ਅਚਲ, ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ 
ਸਨਾਤਨ ਹੈ। 























ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਐਸਾ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ 
ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮਾ' ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ 
ਦਸਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ। ਸਨਾਤਨ ਕੌਣ ਹੈ? ਆਤਮਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ 
ਆਤਮਾ ਤਕ 
ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। 
ਇਸਦਾ ਬੁਰਾ ਨਤੀਜਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਧਰਮ ਦਾ ਭੈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਤਰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ। ਅੱਜ 
ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧਕੇ ਲੱਖਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰੋੜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, 
ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਇਹ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਭ ਹਿੰਦੂ ਹੀ ਤਾਂ 
ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਕੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਜੋ ਛੋਹਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਏ 
ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਜਦ ਪਦਾਰਥ (#੩੧%) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਸਨਾਤਨ 
ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਛੋਹਣ-ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ 
ਹੈ? ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਕੁਰੀਤਿ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ 
ਭੇਦਭਾਵ ਵੱਧਿਆ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੋਈ 
ਹੈ। 



























































ਇਹਨਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ 
ਪੰਜਾਹ-ਸੱਠ ਪਰਿਵਾਰ ਕੁਲੀਨ ਖਤ੍ਰੀ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਹ ਸਭ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ। ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਤੋਪ 





5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





30 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਤਲਵਾਰ ਦਾ। ਹੋਇਆ ਕੀ ? ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੋ-ਇਕ ਮੌਲਵੀ ਉਸ ਪਿੰਡ 
ਦੇ ਇਕ ਮਾਤਰ ਖੂਹ ਦੇ ਪਾਸ ਛੁਪ ਗਏ ਕਿ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ 
ਕਰਨ ਆਏਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। 
ਉਸਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੂਹ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ, ਮੂੰਹ ਲਗਾਕੇ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ 
ਪਾਣੀ ਖੂਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਤਾ, ਰੋਟੀ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਪਾ ਦਿਤਾ। ਪੰਡਿਤਜੀ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਰਹੇ ਗਏ, 
ਮਜਬੂਰ ਸਨ। ਫੇਰ ਪੰਡਿਤਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤਜੀ 
ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। 




















ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਪੰਡਿਤਜੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪੰਡਿਤਜੀ 
ਕੋੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ “ਓਏ, ਤੁਸੀਂ ਯਵਨ ਹੋ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?'' ਉਹਨਾਂ 
ਕਿਹਾ ''ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਖਿਮਾ ਕਰੋ।”” 
ਪੰਡਿਤਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 

ਪੰਡਿਤਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆਏ। ਵੇਖਿਆ, ਲੋਕੀਂ ਖੂਹ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ 
ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਨਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਬੋਲੇ '“ਯਵਨ ਇਸ 
ਖੂਹ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੂਹ ਨੂੰ ਜੂਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ 
ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਪਾ ਦਿਤਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਪੁਛਿਆ '' ਹੁਣ ਕੀ 
ਹੋਏਗਾ?'” ਪੰਡਿਤਜੀ ਨੇ ਦਸਿਆ, ''ਹੁਣ ਕੀ, ਧਰਮ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।"' 


ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਵੈਸ਼ (ਬਾਣੀਆ) ਲੋਕੀਂ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ ਹੀ 
ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੰਨ ਬੈਠੇ ਨੇ ਸਨ। ਖੱਤ੍ਰੀ ਲੋਕੀਂ ਭਾਟ- ਚਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਉਸਤਤ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੁਣਨ 
ਵਿਚ ਰੁਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਤਦੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਚਮਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਣ ਲਗੀ, 
ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਡਗਮਗਾਉਣ ਲਗਾ। ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਵੈਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਏ ਕਿਉ? 
ਧਰਮ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਲੈਣਾ- ਦੇਣਾ? ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ 
ਸੀ। ਉਹ ਹੀ ਧਰਮ ਸੂਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ, ਉਹ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹੀ 
ਉਸਦੇ ਝੂਠ-ਸੱਚ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਨ। ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦ੍ਾਂ, ਵੈਸ਼ਾਂ, 
ਖੱਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਸਭਨੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੈਦਿਕ 
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ-ਨਿਰਣਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 
ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ ਆਡੰਬਰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿਤਾ, ਧਰਮ ਪਰਾਇਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ 
ਕੀਤਾ ਸੀ। 


ਪਰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ 
ਉਪਰੋਕਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਭੇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਕਿ ਧਰਮ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ; ਪਰ 
ਸਾਰੇ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ। ਅਟੁਟ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋਕੇ ਦੂਜਾ ਹੱਲ ਢੂੰਡਣਾ 
ਪਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਬਾਂਸ ਗੱਡਕੇ, ਸੋਟਾ ਰੱਖਕੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਤਰਹਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਕ ਮੌਲਵੀ ਨਿਕਾਹ ਪੜ੍ਹਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਹਿੰਦੂ ਹਨ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਏ। 






















































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 31 


ਹੋਇਆ ਕੀ ਸੀ ? ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਸੀ, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਛੋਹਿਆ ਖਾ 
ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਛੂਈ-ਮੂਈ। ਇਹ 
(ਲਾਜਵੰਤੀ) ਇਕ ਬੂਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਛੋਹ ਲਉ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਥ ਹਟਾਉਦਿਆਂ ਹੀ ਫੇਰ ਖਿੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੌਦਾ ਹੱਥ ਹਟਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ 
ਖਿੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਮ ਤਾਂ ਐਸਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਮੁੜ ਖਿੜੇਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਰ ਗਏ, 
ਸਦਾ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਰ ਗਏ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਵਤ ਸਨ, ਉਹ ਮਰ 
ਗਏ। ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ ਕੋਈ ਕੁਰੀਤਿ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਧਰਮ ਮੰਨ ਬੈਠੇ 
ਸਨ। 























ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਸੀਂ ਕਿਉ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਉਕਿ ਅਸੀਂ ਮਰਣਧਰਮਾ (ਮਰਣ ਵਾਲੇ) ਹਾਂ ਅਤੇ 
ਧਰਮ ਕੋਈ ਠੋਸ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਈਏ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰਨ ਨਾਲ 
ਮਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਹਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀ 
ਕਰੇਗਾ? ਧਰਮ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ 
ਮਰੋਗੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ? ਉਹ ਛੋਹਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੈਸਾ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ ਧਰਮ ? ਕੁਰੀਤੀਆਂ 
ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਨਾਤਨ। 























ਸਨਾਤਨ ਤਾਂ ਐਸੀ ਠੋਸ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਕਟਦੇ, ਅਗਨੀ ਜਲਾ ਨਹੀਂ 
ਸਕਦੀ, ਜਲ ਜਿਸਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ 
ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਉਸਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਨਸ਼ਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? 


ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਕੁਝ ਇਕ ਕੁਰਤੀਆਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ 
ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਿੜਗਿੜਾਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਸਨਾਤਨ 
ਹੈ। ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਕੁਲ-ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਅਨੌਤ 
ਕਾਲ ਤਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ''ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਕਿਥੋਂ 
ਹੋ ਗਿਆ ?”” ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਕੁਰੀਤਿ ਸੀ; ਤਦੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਿਵਾਰਨ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਾਂ 
ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅਜੇ ਤਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। 






































ਜਦ ਇਹ ਸਨਾਤਨ-ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਆਤਮਾ ਸਭਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੋਜਿਆ ਕਿਸਨੂੰ 
ਜਾਵੇ? ਇਸ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਯਟਧਰਗੀ5ਧਸਜਿਟਧੀ5ਧਸਰਿਕਗਧਂ5ਧਸੂਦਗਜੇ । 

ਰਦਸਕੋਕੇ ਕਿਕਿਜੇਜ ਜਜ੍ਹੂਵਗੇਰਿਜ੍ਰਸਫੰਜਿ _1।੨੧।। 

ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ 
ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੈ, 
ਤਦ ਤਕ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਅਚਿੰਤਿਅ (ਚਿੰਤਨ 
ਤੋਂ ਪਰੇ) ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ 
ਸਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਉਪਭੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੱਤ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰੋ। 


ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਸ ਚੁਕੇ ਹਨ ਕਿ ਝੂਠੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਤਿੰਨੋ 





























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





32 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਆਤਮਾ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, 
ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ। ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮਾ' ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਧਰਮਾਂ ਨਾਲ 
ਯੁਕਤ ਵੇਖਿਆ। ਨਾ ਦਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, 
ਬਲਕਿ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਤੱਤ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਮਨ ਦੇ 
ਨਿਰੋਧਕਾਲ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਉਸਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤੀਕਾਲ ਵਿਚ 
ਭਗਵਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰੀ ਗੁਣਧਰਮਾਂ ਨਾਲ 
ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚ, ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਪੂਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ 
ਅਚਿੰਤਿਅ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਰਹਿਤ ਅਰਥਾਤ ਨਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਅਰਜੁਨ! ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਕੇ ਤੂੰ ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਰਜੁਨ ਦੇ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ-ਸਹਿਜ ਤਰਕ ਹੈ 


ਯਪ ਬੋਜੰ ਜਿਕਧਯਜ ਜਿਠਧੰ ਕ ਸਦਧਜੇ ਸ੍ਰਸ੍‌ । 

ਰਦਗਧਿ ਕਕੰ ਸਗ਼ਥਭੇ ਜੇਧ ਵਗੇਰਿਰ੍ਰਸਫੰਜਿ ।।੨੧ ।। 

ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਦਾ ਜੰਮਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ 
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ- 












































ਗਜਦਧ ਵਿ ਬ੍ਰਥੇ ਸ੍ਰਬ੍ਰਬੁੱਥ ਯਦਸ ਸੁਰਵਧ ਬ। 

ਰਦਸ਼ਕਧਕਿਲਧੋਂ5ਪੈਂ ਜ ਜੰ ਵਗੇਬਿਰ੍ਰਸਫੰਜਿ ।।੨੪।। 

ਐਸਾ ਮੰਨ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ ਜੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੌਤ ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਜਨਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਉਪਾਅ ਵਾਲੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਤੇਰਾ ਸੋਗ ਕਰਨਾ 
ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਇਕ ਹੋਰ ਦੁਖ ਨੂੰ 
ਬੁਲਾਉਣਾ ਹੈ। 


ਯਟਧਕਗਕੀਜਿ ਪ੍ਰਜਜਿ ਟਧਕਜਸਏਧਜਿ ਵਜ । 
ਯਟਧਕਜਜਿਬਜਾਧੇਕ ਜਕ ਕਗ ਬਕਿਠੇਕਜ _ 113੪1। 


ਅਰਜੁਨ! ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ 
ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ। ਕੇਵਲ 
ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦੇਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ 
ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਕੌਣ ਹੈ? 
ਇਸਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਅਖ਼ਧੰਕਟਧ੬ਧਜਿ ਕਖਿਕੇਜਸਖ਼ਧੰਕਫੁਕਰਿ ਜਧੈਥ ਬਦਧ; | 

ਭਗਖ਼ਧੰਧਧੋਜਸਦਧ: ਘੁਹਗੇਰਿ ਯ੍ਰਕਦਧੇਜ ਧੇਕ ਜ ਬੋਧ ਲਵਿੰਬਜ੍‌ ।।੨੧।। 


ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ 
ਤੱਤਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਇਸ 
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਸਚਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰਹਾਂ 
ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਅਸਚਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, 















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 33 








ਉਹੋ ਯਥਾਰਥ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਸਾਧਕ ਇਸਨੂੰ ਅਸਚਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਦਾ 
ਹੈ ਸਭ ਸੁਣਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਅਰਜੁਨ। ਕੋਈ- ਕੋਈ ਤਾਂ 
ਸੁਣਕੇ ਵੀ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਪਾਉਦੇ; ਕਿਉਕਿ ਸਾਧਨਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਲੱਖ 
ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੋ, ਸਮਝੋ, ਵਾਲ ਦੀ ਖੱਲ ਕੱਢਕੇ ਸਮਝੋ, ਉਤਸੁਕ ਵੀ ਰਹੋ; ਪਰ ਮੋਹ 
ਬੜਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ 
ਨਜ਼ਰ ਆਉਗੇ। 


ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਿਰਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ 


ਕੇਫੀ ਜਿਕਸਕਏਧੀ6ਗ ਠੇਛੇ ਜਧੰਦਧ ਮਕਜ _ । 
ਰਦਸ਼ਕਜ਼ਗੰਗਿ ਪ੍ਰਗਜਿ ਜ ਕਬ ਵਗੇਰਿਜ੍ਰਸਫੱਜਿ ।।3੦।। 


ਅਰਜੁਨ! ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਭ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਾ ਮਾਰਨਯੋਗ, ਨਾ ਕੱਟਣਯੋਗ ਹੈ। 
ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। 


“ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।” ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਕੇ, ਇਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ 
ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ ? ਸੰਪੂਰਣ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਲਈ ਦੋ ਹੀ ਮਾਰਗ ਹਨ ਪਹਿਲਾ ਮਾਰਗ ਨਿਸ਼ਕਾਮ 
ਕਰਮਯੋਗ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗਿਆਨਯੋਗ। ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ 
ਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗਿਆਨਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 


ਵਕਬਸੰਸਧਿ ਬਧੇਕਧ ਜ ਰਿਲਜਿਧਿਰੂਸਛੁੰਜਿ 
ਬਾਧੰਛਿ ਧ੍ਰਫਾਵੇਐ5=ਧਜ੍‌ ਅਕਿਧਦਧ ਜ ਰਿਵਰੇ ।13੧11 


ਅਰਜੁਨ! ਸ੍ੈਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਭੈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਕਿ ਧਰਮ ਦੇ 
ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਮਾਰਗ ਖੱਤ੍ਰੀ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜੇ ਤਕ ਤਾਂ 
'ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ”, “ਆਤਮਾ ਸਨਾਤਨ ਹੈ”, “ਉਹੀਂ ਇਕਮਾਤਰ ਧਰਮ ਹੈ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ 
ਰੇ ੨੧ ਰੇ ੩ ਰੇ 
ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਸ੍ੈਧਰਮ ਕਿਹਾ ? ਧਰਮ ਤਾਂ ਇਕਮਾਤਰ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਅਚਲ, 
ਸਥਿਰ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਮ-ਆਚਰਣ ਕੀ ? ਪਰ ਇਸ ਆਤਮ-ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦੀ 
ਸਮਰੱਥਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸੈਧਰਮ 
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। 






























































ਇਸੇ ਇਕ ਸਨਾਤਨ ਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਸੁਭਾਅ 
ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ-ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਵੈਸ਼, ਖੱਤ੍ਰੀ ਅਤੇ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਆਰੰਭਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਧਕ ਸ਼ੂਦਰ ਅਰਥਾਤ ਅਲਪਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਘੰਟਿਆਂ ਤਕ ਭਜਨ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਤੇ ਉਹ ਦਸ ਮਿਨਟ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਦਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਾਇਆਜਾਲ ਨੂੰ ਕਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਦਾ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੈਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਾਧਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਹੀ ਸਥਿਰ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਹ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ 
ਗਊਪਾਲਨ ਅਰਥਾਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ 
ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





34 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਬੀਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਉਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੂਮਵਾਰ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦੇ- 
ਕਰਦੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿਚ ਤਿਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਰਥਾਤ ਖੱਤ੍ਰਿਤਵ ਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਲਈ ਯੁੱਧ ਇਥੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੱਤਵ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ 
ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨ ਦਾ ਸ਼ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ, ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਚਿੰਤਨ, 
ਸਰਲਤਾ, ਅਨੁਭਵ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਕ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ 
ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। 

ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਯਾਗਿਅਵਲਕਿਅ ਨੇ ਚਾਕ੍ਰਾਇਣ ਉਸ਼ਸਿਤ, 
ਕਹੋਲ, ਆਰੁਣੀ, ਉਂਦਾਲਕ ਅਤੇ ਗਾਰਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਸਿਆ ਕਿ ਆਤਮ 
ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਲੋਕ- 
ਪਰਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, 
ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਤਾਰੇ, ਅੰਤਰਿਖਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ 
ਹਨ। ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਵੱਖ ਸਭ ਨਾਸ਼ਵਾਨ 
ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਕੇ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, 
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਅੱਖਰ 
ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮਰਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਇਆ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੈ, ਕੰਜੂਸ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ 
ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮਰਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। (ਵਹਿਦਾਰਣਿਅਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 
੩/੪-੫-੭-੮) 

ਅਰਜੁਨ ਖੌਂ੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਾਧਕ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੱਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਾਧਕ 
ਲਈ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਰਸਤਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੱਤ੍ਰੀ ਹੈ 
ਕੀ? ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤ੍ਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ 
ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਣ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕਾਰ ਨੇ 
ਆਪ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੱਤ੍ਰੀ ਕੀ ਹੈ, ਵਰਣ ਕੀ ਹੈ? ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਖੱਤ੍ਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਤਕ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਰਅਸਲ ਇਹ 
ਵਰਣ ਕੀ ਹਨ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? 

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਯਰ੍ਰਕੰਹਧੰ ਸਗ ਜੂਏ' ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਕੀਤੀ। ਤਾਂ 
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ, 'ਗ੍ਰਗ-ਲਸੰ ਕਿਅਗਵ:' ਗੁਣਾਂ ਦੇ 
ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਕੀ 
ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ? ਗੁਣ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ 
ਤਾਮਸੀ ਤੋਂ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤੋਂ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਭਾਅ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 
ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਉਸ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇ 
ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ _“ਐੋਧਦਵਕਬਗੋ ਕਿਗ੍ਹਗ: ਧਵਖਸਜਿਕਰਜੂਬਿਗਜ੍' ਸੁਭਾਅ 





























































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 35 





ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਿਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ 
ਗੁਣਰਹਿਤ ਸ਼ੂਦਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
ਉਥੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਹੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਅਰਜੁਨ ਖੱਤ੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਾਧਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ-ਅਰਜੁਨ! ਆਪਣੇ 
ਭੈ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਧਕੇ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਖੱਤ੍ਰੀ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫੇਰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 























ਧਫੂਦਲਧ ਬੀਧਧਬੰ ਕਰਗੰਫੁਕਸਧਥ੍ਜਸ੍‌ | 

ਜੂਕਿਜ: ਅਕਿਧ: ਧਖੇ ਲੱਮਾਰੇ ਧੂੜ੍ਸੀਫੂਕਸ੍।।੩੨।। 

ਪਾਰਥਿਵ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਥ ਬਣਾਕੇ ਅਚੂਕ ਲੱਖਸ਼ਭੇਦੀ ਅਰਜੁਨ! ਖ਼ੁਦ ਬਖ਼ੁਦ ਮਿਲੇ, 
ਸਵਰਗ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਾਰਰੂਪੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂਵਾਲੇ ਖੱਤ੍ਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੱਤ੍ਰੀ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਵਰਗ 
ਦਾ ਦ੍ਰਾਰ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੈ; ਕਿਉਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰਹਾਂ ਅਰਜਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ੂਰ 
(ਧੁਨੀ) ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਖੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ ਦਾ 
ਦਾਰ ਹੈ। ਖੇਤਰ-ਖੇਤ੍ਰਗਿਅ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂਵਾਲੇ ਖੱਤ੍ਰੀ ਹੀ ਪਾਉਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਕਿ ਉਹਨਾਂ 
ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। 

ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਮਟਕੇ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਜਾਤੀ ਲੜਦੀ 
ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਜਿੱਤ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਿਸਨੂੰ 
ਜਿੰਨਾ ਦਬਾਉਦਾ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਉੱਨਾ ਹੀ ਦਬਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੈਸੀ ਜਿੱਤ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੋਗ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਵੀ 
ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਤਾਂ ਖੇਤਰ-ਖੇਤ੍ਰਗਿਅ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜਿੱਤ 
ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਪੁਰਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਐਸੀ ਜਿੱਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


















































ਅਪ ਬੇਦਰਸਿਸੰ ਬਟਧੰ ਜੰਗਸੰ ਜ ਯਕਿਠਧਗਿ । 
ਜਜ: ਕਕਬਸੰ ਕੰਜੇਰਿੰ ਥ ਇਕ ਧਧਸਥਯਧਚਿ।।33 ।1 


ਅਤੇ ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ 'ਧਰਮਯੁਕਤ ਸੰਗ੍ਰਾਮ' ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਧਰਮ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗਾ ਤਾਂ 'ਸ੍ਰੈਧਰਮ” ਅਰਥਾਤ 
ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ 
ਗੁਆਕੇ ਪਾਪ ਅਰਥਾਤ ਆਵਾਗਮਨ ਅਤੇ ਅਪਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਅਪਕੀਰਤੀ ਉਤੇ ਉਹ 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ 
ਯਕਨੇਰਿੰ ਬਧਿ ਪ੍ਰਗਜਿ ਭਬਧਿਠਧਦਿਜ ਰੇ5ਟਧਧਸ੍‌ । 
ਯਟਮਅਰਿਜਕਧ ਬਰਕੰਨੇਜਿੰਸੰਕਹਗਕੁਜਿਕਿਠਧਜੇ _ 1139 1। 


ਸਭ ਲੋਕੀਂ ਬਹੁਤ ਕਾਲ ਤਕ ਤੇਰੀ ਅਪਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਗੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ 
ਵਿਚਲਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ, ਨਿਮਿ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





36 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕੀ 
ਕਹਿਣਗੇ ? ਐਸਾ ਭਾਵ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿਣ 
ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤਕ ਇਹ ਭਾਵ ਵੀ ਸਾਥ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ 
ਅਪਕੀਰਤੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 














ਮਧਕੁਗਫੁਧਕਜੇ ਸੱਵਧਦਜੇ ਕੰ ਸਛਕਖ: _ । 
ਧੇਥੀ ਬ ਕੰ ਥਲੂਸਗੇ ਪ੍ਰਕ ਧਵਧਜਿ ਲਬਕਸ੍।।੩੧।। 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿਚ ਤੂੰ ਬੜਾ ਮਾਨਯੋਗ ਹੋਕੇ ਹੁਣ ਤੁੱਛਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ, 
ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਭੈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਗੇ। ਮਹਾਰਥੀ ਕੌਣ ? ਇਸ 
ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਮਹਾਨ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਮਹਾਰਥੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਐਨ੍ਹੀ 
ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਅਵਿਦਿਆ ਵਲ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਵੀ ਮਹਾਰਥੀ ਹਨ। 
ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਣ ਦੇਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਉਗੇ। 


























ਯਧਦਧਧਕਖ ਥਲੂਜ੍‌ ਧਕਿਠਧਦਿਜ ਜਥਵਿਜ: । 

ਜਿਦਕ੍ਜਵਜਥ ਕਗਸਦਕ ਜਗੇ ਫ੍ਰ:ਕਜਕੇ ਜੂ ਕਿਸ ।।੩੧।। 

ਵੈਰੀ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਪਰਾਕਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾ ਕਹਿਣਯੋਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਚਨ 
ਕਹਿਣਗੇ। ਇਕ ਦੋਸ਼ ਆਉਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਉਂ ਨਿੰਦਿਆ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੀ ਝੜੀ 
ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਕਹਿਣਯੋਗ ਵਚਨ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਕੀ ਹੋਏਗਾ? 
ਇਸ ਲਈ- 

ਫਗੇ ਗ ਯ਼ਦਰਧਜਿ ਵਰਗ ਗਿਕਕ ਗ 'ਐਧਜੇ ਸਈਸ੍। 

ਰਦਸਰ੍ਹਰਿਕਰ ਕਗਾਜੇਧ ਧ੍ਰਲ੍ਹਧ ਗਰਜਜਿਅਧ: ।।3੪।। 

ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਰੋਗੇ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਸੂਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 
ਰਹੇਗੀ। ਸੁਆਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। 
ਪਰਮਦੇਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ 


ਰਹੇਗੀ। ਅਥਵਾ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਤੇ ਮਹਾ ਮਹਿਮ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ। ਇਸ ਲਈ 
ਅਰਜੁਨ! ਯੁੱਧ ਦੇ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ। 



































ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਰੋਗੇ 
ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਜਾਉਗੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤੋਗੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਭੋਗ ਭੋਗੋਗੇ। ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਰਜੁਨ 
ਕਹਿ ਚੁਕਾ ਹੈ ''ਭਗਵਨ! ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਦੇ ਸਮਰਾਜ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ 
ਰਾਜਪਦ ਅਰਥਾਤ ਇੰਦ੍ਰਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ 
ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਜੇ ਐਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੋਵਿੰਦ! ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਕਦੇ 
ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।”” ਜੇ ਐਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ''ਅਰਜੁਨ ਲੜੋ! ਜਿੱਤੋਗੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ 
ਪਾ ਲਉਗੇ, ਹਾਰੋਗੇ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਜਾਉਗੇ”', ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇਂਦੇ ਹੀ ਕੀ ਹਨ? 
ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਸੱਚ, ਸ਼੍ਰੇਅ (ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ) ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ 





























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 37 





ਸਤਿਗੁਰੂਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਖੇਤਰ-ਖੇਤ੍ਰਗਿਅ ਦੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਜੇ ਸਰੀਰ ਦਾ 
ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਸ਼ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਅਰਥਾਤ 
ਸ਼ੂਰ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਉਗੇ, ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਢਲ ਜਾਏਗੀ 
ਅਤੇ ਜੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ-ਰਹਿੰਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ -'ਮਹੀਮ'-ਸਭ 
ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਪਭੋਗ ਕਰੋਗੇ, ਮਹਾ ਮਹਿਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਉਗੇ। 
ਜਿੱਤੋਗੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਉਗੇ ਕਿਉਕਿ ਮਹਾਮਹਿਮੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ ਅਤੇ ਹਾਰੋਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵੱਤਵ 
ਪਾਉਗੇ-ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੱਡੂ ਰਹਿਣਗੇ। ਲਾਭ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਵਿਚ ਵੀ ਲਾਭ ਹੀ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਫੇਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ 

ਜ੍ਰਥਫ੍ਹ-ਥੇ ਜਸੇ ਕ੍ਰਾਕ ਲਅਲਾਮੈ ਯਯਯਧੀ । 

ਰਗੇ ਧ੍ਰ੍ਫ਼੍ਧ ਧ੍ਰਰਧਵਰ ਜੈਕ ਧਧਸਗਦਵਧਚਿ।।3੪।। 


ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਜੈ-ਪਰਾਜੈ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸਮਝਕੇ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ 
ਤਿਆਰ ਹੋ। ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਾਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਰਥਾਤ ਸੁਖ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ 
ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵੱਤਵ ਹੈ। ਜੈ ਵਿਚ ਮਹਾਮਹਿਮ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਜੈ ਵਿਚ ਵੀ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ 
ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਸਮਝਕੇ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਲਈ 
ਤਿਆਰ ਹੋ। ਲੜਨ ਵਿਚ ਹੀ ਦੋਨੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਲੜੇਂਗਾ ਤਾਂ ਪਾਪ ਅਰਥਾਤ ਆਵਾਗਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ। 


ਦਬ ਰੇਠਮਿਫਿਗ ਦਜੰਲਧੇ ਫ੍ਰ੍ੜ੍ਿਧੰਗਿ ਜਿਕੋਸੇ ਘੁਗੂ । 
ਰ੍ਰ੍ੜ੍ਧ ਧ੍ਰਕਗੇ ਧਧ ਧਪੰ ਕਸੰਥਾਬ ਜਲਵਧਜਿ।।3੧।। 


ਪਾਰਥ! ਇਹ ਮਤ ਤੇਰੇ ਲਈ ਗਿਆਨਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਹੜੀ 
ਮਤ? ਇਹੋ ਕਿ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਚ ਏਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅੱਗੇ 
ਵਧਣਾ ਹੈ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿ ਜਿੱਤਾਂਗੇ ਤਾਂ ਮਹਾ ਮਹਿਮ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ 
ਹਾਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵੱਤਵ, ਜੈ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਅਤੇ ਪਰਾਜੈ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵੱਤਵ-ਦੋਨੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਭ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਨਾ 
ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਬੁਰਾ ਕਹਿਣਗੇ, ਭੈ ਨਾਲ ਉਪਰਾਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਗੇ, ਅਪਕੀਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖਕੇ ਆਪੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣਾ ਹੀ 
ਗਿਆਨਯੋਗ ਹੈ। 

ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਕਰਮ (ਯੁੱਧ) ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ 
ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ 'ਸ਼ੁੱਧ ਹਾਂ, 'ਚੈਤੰਨਿਆ 
ਹਾਂ”, 'ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਮਿ'। 'ਗੁਣ ਹੀ ਗੁਣ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਕੇ ਹੱਥ ਤੇ ਹੱਥ ਧਰਕੇ 
ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਆਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਿਆਨਯੋਗ 
ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ “ਕਰਮ” ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 
ਬੁੱਧੀ ਦਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਮਾਰਗੀ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਕੇ, ਆਪਣੇ ਉਤੇ 
ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀ ਇਸ਼ਟ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ ਕਰਮ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਨਾ ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮ ਵੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ 
ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੋ ਹਨ। 

ਅਰਜੁਨ! ਇਸੇ ਮਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੂਕਤ 


































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





38 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰਹਾਂ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ “ਕਰਮ” ਦਾ 

ਨਾਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਹੁਣ ਕਰਮ ਨਾ ਦਸਕੇ 

ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ 
ਜੇਫਮਿਯਸਜ੬ਗੇ5ਕਿੰਜ ਜਰਧਗਗੇ ਜ ਰਿਵਜੇ। 
₹ਕਠਧਸਦਧਵਧ ਬਸੰਧ ਗ਼ਧਹੇ ਸਲੁਗੇ ਮਧਜ੍‌।।੪੦।। 


ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਦਾ ਅਰਥਾਤ ਬੀਜ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 
ਸੀਮਿਤ ਫਲ ਵਰਗਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੀ, ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ 
ਧਰਮ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਰੂਪੀ ਮਹਾਨ ਭੈ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕਰਮ 
ਨੂੰ ਸਮੰਝੇ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਦਮ ਬਸ ਚਲ ਦਿਉ (ਜੋ ਸਤਿਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਵੀ 
ਚਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਧਕ ਤਾਂ ਚਲਦੇ ਹੀ ਹਨ) ਬਸ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿਉ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ! ਬੀਜ ਦਾ 
ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਐਸੀ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਕੋਈ ਅਸਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਸੱਚ 
ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੇਵਲ ਆਵਰਣ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਧਨਾ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। 

ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪਾਪੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੀ ਕਿਉ` ਨਾ ਹੋਵੇ, 
ਗਿਆਨਰੂਪੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਠੀਕ ਉਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਕਿ ''ਅਰਜੁਨ! ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦਾ ਬੀਜਾਰੋਪਣ ਮਾਤਰ ਕਰ ਦਿਉ, ਤਾਂ ਉਸ ਬੀਜ ਦਾ ਕਦੇ 
ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਪਰੀਤ ਫਲਰੂਪੀ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਰਗ, 
ਰਿੱਧੀਆਂ, ਜਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਕੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਭਾਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿਉ, ਪਰ ਇਹ 
ਸਾਧਨਾ ਤੁਹਾਡਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਛੱਡੇਗੀ। ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਸਾਧਨਾ 
ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭੈ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। “ਅਜੇਭ ਯਦਸ ਯਜਿੜ੍ਵਜਗੇ ਧਰਿ ਬਚ 
ਗਰਿਸ੍।' ਕਰਮ ਦਾ ਇਹ ਬੀਜਾਰੋਪਣ ਅਨੇਕ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, 
ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਧਾਮ ਹੈ, ਪਰਮਗਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 




































































ਟਧਕਦਜਧਰਜਿਸਕ ਕ੍ਰਫ੍ਿਕੇਕੋਟੁ ਯੂ ਝਜਦਰ੍ਜ __। 
ਕਲੂਕਕ ਛਜਾਜਖ ਕ੍ਰ੍ਰਧੈਠਠਧਧਜਧਿਜਸ੍।।੪੧।। 


ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਮਤ ਇਹੋ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਆ ਇਕ ਹੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਣਾਮ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਹੀ ਸਥਿਰ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਅਰਜਿਤ ਕਰਨਾ ਵਿਵਸਾਇ (ਵਿਆਪਾਰ) ਹੈ। ਇਹ 
ਵਿਵਸਾਇ ਅਥਵਾ ਨਿਸ਼ਚੈਰੂਪੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਜੋ ਲੋਕੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ 
ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ''ਹਾਂ ਉਹ ਭਜਨ 
ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਤ 
ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।'” 
































5।15੩0੫0130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧੦॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 39 
ਧਸਿਸੀ ਧੁਰਕਿੰਧਿਜ ਧਬੇ ਜ਼ਕਣ੍ਟਧਕਿਧਥਿਜ: । 
ਰੇਕਕਫਵਗ: ਧਪੰ ਜਦਧਕਕਜੀਰਿ ਗਫਿਜ: ।।੪੨।। 


ਕਗਸਕਸਜ: ਕਧਗੰਧਵ ਯਦਸਯਸੰਯਲਜਕਸ੍‌ । 
ਜਿਧਰਿਵੈਥਥਲੂਲੀ 'ਐਗੇਘਧੰਗਜਿ ਜਰਿ।183 ।। 





ਪਾਰਥ! “ਕਜਸਕਗਜ:' ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, 'ਕੇਕਕਕਵਗ:'- ਵੇਦ ਦੇ ਵਾਕਾਂ 
ਵਿਚ ਅਨੁਰਾਗ (ਜਿਗਿਆਸਾ) ਵਾਲੇ, “ਵਕਗੰਧਵ:'- ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਲੱਖ਼ਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ 
ਕਿ ਇਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਜਨਮ- ਮਰਨ ਰੂਪੀ ਫਲ 
ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਅ (ਠਾਠਬਾਠ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ 
ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਸ਼ੋਭਾਮਈ ਬਾਣੀ-ਬਚਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਵੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਥਾਤ ਅਵਿਵੇਕੀਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੰਤ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਲ ਵਾਲੇ 
ਵਾਕ ਵਿਚ ਹੀ ਅਨੁਰਾਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਵੇਦ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇ਼ਨ 
ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾਮ ਤਾਂ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਅਨੌਤ 
ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਕੀ ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ''ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਕੀ 
ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਜੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਦੇ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਏਨ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਵੇਕੀਆਂ 
ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ 
ਹਨ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਅਲੰਕਾਰਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਵੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? 


















































ਗੇ ਭਧੰਜਜਰਜਜ/ਂ ਜਧਧਫੁਜਬੇਜਚਸ੍੍‌ _। 
ਟਧਰਦਗ਼ਗਜਿਜੋਕਨ ਭਰਿ ਜਸਬੀ ਜ ਰਿਬੀਧਹੇ ।।੪9 ।। 


ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਜਿਸ-ਜਿਸਦੇ ਚਿੱਤ ਉਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਰਜੁਨ! ਉਸਦੀ 
ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣ 
ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਬਿਲਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ 
ਜ੍ਰਿਆਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਇਸ਼ਟ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀਮਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਆਤਮਕ 
ਕ੍ਰਿਆ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 























ਐਸੇ ਅਵਿਵੇਕੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਭੋਗ ਅਤੇ ਵਿਲਾਸ ਵਿਚ ਲਗਾਉ ਵਾਲੇ 
ਹੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਐਸੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਮ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਆਤਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । 


ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਰੇਕਗਕਵਗ:', ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਰਾਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕੀ 
ਉਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





40 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਕੇਗੁਹਧਰਿਥਧ ਧੇਕ ਜਿਕਕੇਗੁਹਧੀ ਮਧਯੂੰਜ 
ਜਿਫੁੰਦਹੀ ਜਿਕਜਦਬਵ&ੇ ਜਿਧੱਗਯੋਸ ਯਕਸਥਧਜ੍‌ ।।੪੧।। 


ਅਰਜੁਨ! 'ਭੈਗ੍ਰਹਧਕਿਥਧ ਧੇਗ'- ਵੇਦ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤਕ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉ 'ਦੇ ਹਨ, 
ਇਸਦੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਹਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸ ਲਈ “ਜਿਕੈਗ੍ਰਹਗੇ ਮਗਯੂੰਜ'- ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ 
ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਅਰਥਾਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ। ਕਿਵੇਂ ਵਧਿਆ ਜਾਏ? 
ਇਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਜਿਰ੍ਹੀਫ਼ੂ:' ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ (ਕਸ਼ਮਕਸ਼ਾਂ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ, 
ਨਿਤ ਸੱਚ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਖੇਮ (ਕਲਿਆਨ) ਨੂੰ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਤਮ 
ਪਰਾਇਣ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਉਠ। ਸੁਆਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੀ ਉਠੀਏ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ 
ਉਂਪਰ ਉਠਿਆ ਵੀ ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਸਦੇ ਹਨ ਅੱਗੇ ਜੋ ਵੀ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਹੈ 























ਧਧਜਬੰ ਚਰ੍ਧਜੇ ਜ਼ਥੰਜ: ਜੰਦਲ੍ਜੀਕਕੋ। 
ਗਥਦਜ਼ਰੌਬ੍ ਧੇਕੇਬ੍ਹ ਗੜਹਗਵਧ ਰਿਯਜਜ: ।।੪੧ ।। 


ਸਭ ਪਾਸਿਉਂ ` ਪਰਿਪੂਰਣ ਤਾਲਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਛੋਟੇ ਤਾਲਾਬ ਨਾਲ 
ਜਿੰਨਾ ਮਤਲਬ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਉਨਾ 
ਹੀ ਮਤਲਬ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, 
ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ। 

















ਅਰਜੁਨ ਖੱਤ੍ਰੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖੱਤ੍ਰੀ ਆਦਿ 
ਵਰਣ-ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ 
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਰੂੜ੍ਹੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੁੱਛ ਤਾਲਾਬ ਨਾਲ 
ਕੀ ਮਤਲਬ ? ਕੋਈ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨੂਹਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ 
ਵੱਧ ਉਪਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦਾ, 
ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਉੱਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਰਹਿੰਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। 
ਵੇਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਚਰਚਾ 
ਆਰੰਭ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸਤੋਂ ਉਪਰਾਂਤ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ “ਕਰਮ” ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ 

ਕਸੰਹਧੇਗਥਿਕਗਕਵਰੇ ਸੀ ਯਲੇਬੂ ਠਕਥਜ । 

ਸ ਕਸੰਲਵੇ੍ਹਪ੍ਰੰਸੰ ਹੇ ਜੰਗੇਠਵਕਲਸੰਗਿ ।।੪9।। 


ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਤੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਫਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਐਸਾ ਸਮਝ ਕਿ 
ਫਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਲ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਅਸ਼ਰਧਾ 
ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। 









































ਹੁਣ ਤਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਨਤਾਲੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਰਮ ਦਾ 
ਨਾਮ ਲਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਕੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਰੀਏ ਕਿਵੇਂ? ਉਸ 
ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਕਿ 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 41 








1) ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਤੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁੱਟ ਜਾਏਂਗਾ। 





2) ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਦਾ ਅਰਥਾਤ ਬੀਜ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਕਰ 

ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ। 

3) ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ ਫਲਰੂਪੀ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਗ, ਰਿੱਧੀਆਂ- 
ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸਾਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। 

















4) ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਕਰਮ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ 
ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਪਰ ਅਜੇ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਕੀ ? ਕੀਤਾ ਕਿਵੇਂ 
ਜਾਵੇ? ਇਸੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ- 

5) ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਆਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਆ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਤਾਂ 
ਕੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 
ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ - 
ਅਵਿਵੇਕੀਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਨੰਤ 
ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਿਖਾਵਟੀ ਸ਼ੋਭਾਮਈ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ 
ਇਹਨਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾ ਦੀ ਛਾਪ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਚਿੱਤ ਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਨਿਸ਼ਚਿਆਤਮ ਕ੍ਰਿਆ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਆ 
ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 


ਸੈਂਤਾਲੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਰਜੁਨ! ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਤੇਰਾ 
ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਫਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਫਲ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ 
ਵਿਚ ਵੀ ਤੇਰੀ ਅਸ਼ਰਧਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਰਥਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਕੇ 
ਕਰੀਏ; ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਕਸਰ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ 
ਦੇਕੇ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੋ, ਕੇਵਲ ਫਲ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੋ ਗਿਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮ 
ਕਰਮ ਯੋਗ; ਪਰ ਅਜੇ ਤਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਰਮ ਹੈ ਕਿਹੜਾ, ਜਿਸਨੂੰ 
ਕਰੀਏ? ਇਥੇ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਕਿ ਕਰਮ ਦੇਂਦਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਕੀ ਹਨ ?- ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਪਾਇਆ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਿਉ` ਦਾ ਤਿਉ` ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ- 
ਚਾਰ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਗੇ। 




































































ਉਹ ਫੇਰ ਇਸੇ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ 

ਧੀਗਕਪ: ਯੂਦ ਕਸਗਿ ਚੜੂਂ ਕਧਥਟਕ ਬਜੰਯਧ । 

ਜਿ੍ਏਧਜਿਕ੍ਰਵਗੇ: ਗੇ ਪ੍ਰਰਕ ਜਸਰੰ ਯੋਗ ਚਦਗਜੇ ।।੪੬ ।। 

ਧਨੰਜਯ! ਆਸਕਤੀ (ਸਨੇਹ) ਅਤੇ ਸੰਗਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਵਿਚ 
ਸਮਾਨ ਭਾਵ ਰੱਖਕੇ, ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਕੇ ਕਰਮ ਕਰ। ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ? ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ 
ਕਰ। “ਸਗ ਗੇਗ ਚਦਧਰੇ'- ਇਹ ਸਮੱਤਵ ਭਾਵ ਹੀ ਯੋਗ ਕਹਾਉ `ਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਜਿਸ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





42 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੋਵੇ ਐਸਾ ਭਾਵ ਹੀ ਸਮਾਨ ਭਾਵ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਸ਼ਮ 
(ਅਸਮਤਾ) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਸਕਤੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ 
ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਫਲ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ 
ਅਸ਼ਰਧਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੇਖੀਆਂ-ਸੁਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, 


ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਨਾ ਸੋਚਕੇ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਰਮ 
ਕਰ। ਯੋਗ ਤੋਂ ਚਿੱਤ ਵਿਚਲਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। 


ਯੋਗ ਇਕ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਆਰੰਭ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁਕਾਮ ਉਤੇ ਹੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਉਤੇ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੱਤਵ ਭਾਵ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਧੀ 
ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਵਿਚ ਸਮਭਾਵ ਹੀ ਯੋਗ ਕਹਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਵਿਚਲਿਤ 
ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ, ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਐਸਾ ਭਾਵ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ 
ਸਮੱਤਵ ਯੋਗ ਕਹਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ਼ਟ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਦਿਵਾਉ ਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 
ਸਮੱਤਵ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ 
ਕਰਮਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕਰਮਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਯੋਗ ਅਰਥਾਤ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਵਿਚ ਸਮਭਾਵ ਰਹੇ, 
ਆਸਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫਲ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾ ਆ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਹੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ 
ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਫ੍ਰਕੇਗ ਛੁਰਕੰ ਕਸੰ ਕ੍ਰਫਿਧੇ ਗੜੁਜੰਯਧ । 

ਰ੍ਰ੍ਫ਼ੀ ਗਜਗ਼ਸਜਿਧੈਲ ਗਰਾਧਹਗ: ਯਲਲੇਜਕ: ।।੪੧।। 

ਧਨੰਜਯ ! “ਯਥਵ ਕਸੰ'- ਤੁੱਛ ਕਰਮ, ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ। ਫਲ 
ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਕੰਜੂਸ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਸਮੱਤਵ 
ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਜੈਸੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ ਤੈਸੀ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੇ 
ਲਈ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਆਵਾਗਮਨ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਲਿਆਨ ਕਿਹਾ? ਸਾਧਕ ਨੂੰ 
ਤਾਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਿਉਕਿ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਤਾਂ 
ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੈ। ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਫਲ ਵਿਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸਾਧਨਾ ਸਮਾਪਤ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਉਹ ਭਜਨ ਕਿਉਂ ਕਰੇ ? ਉਥੋਂ ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸਮਾਨ 
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰੋ। 

ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ “ਅਰਜੁਨ! ਇਹ ਬੁੱਧੀ 
ਤੇਰੇ ਲਈ ਗਿਆਨਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਕਹੀ ਗਈ” ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ 
ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਹੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਉਸ 
ਵਿਚ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂਚਕੇ ਚਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਬੌਧਿਕ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਮਾਨ ਭਾਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀਯੋਗ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਨੰਜਯ! ਤੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ, 
ਕਿਉਕਿ ਫਲ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਕੰਜੂਸ ਹਨ। 














































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 43 


ਰ੍ਰਫਿਧ੍ਰਕਜੀ ਯਛ/ਜੀਲੁ ਚਮੇ ਜਗ ਰਫ੍ਰਚਕ੍ਹ ਹੇ । 
ਰਦਸਵਗੇਗਧ ਯ੍ਰਰਧਵਰ ਗੇਗ: ਗਸੰਜੂ ਕਗੈਵਲਸ੍‌ ।।੧੦।। 


ਇਕੋ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ 
ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਕੋ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ। 
“ਗੀਗ: ਕਸੰਜੂ ਕਗੈਵਯਸ੍'-ਇਕੋ ਸਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੂਰਬਕ ਆਚਰਣ 
ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। 

















ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੇ ਦੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 
ਉਸਦਾ ਫਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ; 
ਪਰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਦਸਦੇ ਹੋਏ “ਆਰਾਧਨਾ” 
ਇਕਮਾਤਰ ਕਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ 
ਲਿਆ। ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ 
ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਉਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹਟਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਦਸੀ ਕਿ ਕਰਮ ਤਾਂ ਕਰੋ, ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਬਕ 
ਕਰੋ; ਪਰ ਫਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿਉ। ਫਲ ਜਾਏਗਾ ਕਿੱਥੇ ? ਇਹੋ 
ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੌਸ਼ਲ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਵਿਚ 
ਲਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਕਿ 
ਕੀ ਸਦਾ ਕਰਮ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਕੁਝ ਪਰਿਣਾਮ ਵੀ ਨਿਕਲੇਗਾ? ਇਸਨੂੰ ਵੇਖੀਏ 














025 < 



































ਗਸੰਯੰ ਕ੍ਰਫ੍ਿਧੁਕਜ ਵਿ ਯਲ ਕਧਥਠਕ ਸਜੀਥਿਗ: । 

ਯਸਥਦਬਕਿਜਿਸੂੰਕਜ: ਬਕ ਗਠਝਕਧਜਸਧਸ੍‌ ।।੧੧।1 

ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਜਨਮ ਅਤੇ 
ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਪਰਮਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਬੁਧੀਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ 
(ਸਲੋਕ ੩੯) ਸਾਂਖਯ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਫਲ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠਤਾ (ਸਲੋਕ ੫੧)। 
ਕਰਮਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਫਲ ਹੈ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ 
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਬਸ ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਯੋਗ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੁੱਧੀ 
ਅਵਿਵੇਕੀ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਖਾ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਫਲ ਕਰਮ ਭੋਗ ਲਈ ਬਾਰ ਬਾਰ ਜੰਮਣਾ ਤੇ 

3੩੩ 
ਮਰਨਾ ਹੈ। 









































ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦੇ ਸਮਰਾਜ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਪਦ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ 
ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਸਨੂੰ ਨਵੇਂ 
ਤੱਥ ਸਮਾਝਾਉਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਨੇਹ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਅਨਾਮ (ਬੇਨਾਮ) ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਪਰਮਪਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਵਿਚ 


ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਦੋਂ ਹੋਵੇਗੀ ? 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





44. ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਧਰ ਰੇ ਸੇਛੁਲਲਿਲ ਕ੍ਰਫ੍ਰਿਟਧੰਰਿਜਕਿਠਧਰਿ । 
ਰਗ ਗਜਗ਼ਜਿ ਜਿਕੌਕ ਅਜਠਧਦਧ ਘਜਵਧ ਬ ।।੧੨।। 


ਜਿਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਤੇਰੀ (ਹਰ ਸਾਧਕ ਦੀ) ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਰੂਪੀ ਦਲਦਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਕਰ 
ਲਏਗੀ, ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਮੋਹ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ, ਨਾ ਧਨ ਵਿਚ, ਨਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ 
ਵਿਚ- ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲਗਾਉ ਟੁੱਟ ਜਾਏਗਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੂੰ ਸੁਣ ਸਕੇਗਾ 
ਅਤੇ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇਂਗਾ ਅਰਥਾਤ ਉਸਨੂੰ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਢਾਲ 
ਸਕੇਂਗਾ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਣਨ ਲਾਇਕ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸੁਣ ਸਕਿਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਦਾ 
ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ। ਇਸੇ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ 


ਘੁਜਿਕਿਜਰਿਧਯ ਜੇ ਧਕ ₹ਵਗ₹ਧਰਿ ਜਿਖਲ। 
ਚਸਬਕਬਲਾ ਕ੍ਰਫ੍ਹਿਜਕ ਗੇਗਸਧਦਵਧਜਿ।।੧੩।। 


ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੇਦ-ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋਈ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮ 
ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀਮਈ ਹੋਕੇ ਅਚਲ, ਸਥਿਰ, ਠਹਿਰ ਜਾਏਗੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਮੱਤਵ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੋਵੇਗਾ। ਪੂਰਣ ਸਮ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ “ਅਨਾਮਇ ਪਰਮਪਦ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ 
ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਿਖਿਆ ਹੀ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 'ਘ੍ੂਰਿਕਿਯ਼ਰਿਧਜ' ਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ 
ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁਣੇ, ਪਰ ਜੋ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸਤੋਂ 
ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਵਿਚਲਿਤ ਬੁੱਧੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਏਗੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਯੋਗ ਦੀ 
ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਇਸਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਉਤਕੰਠਾ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕੈਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਨਾਮਇ ਪਰਮਪਦ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ 
ਸਥਿਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ 

ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਰ 
ਵਿੰਪਜਜਭਵਧ ਕਰ ਥੀ ਚਸਥਿਦਧਵਧ ਕੋ ਵਧ । 
ਿੰਧਜਬੀ: ਗਿ ਜਮਥੇਜ ਕਿਸਜੀਜ ਜ਼ਗੇਜ ਕਿਸ ।।੧੪।। 


“ਜਸਬੀਧਜੇ ਬਿਜਸ੍‌ ਧਦਿਸਜ੍‌ ਜ ਅਗ ਦੁਕ ਜਸਬਿ:' -ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਦਾ 
ਸਮਾਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਅਨਾਦਿ ਤੱਤ ਵਿਚ ਜੋ ਸਮੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ 
ਲਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਧਿਸਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ-ਕੇਸ਼ਵ! ਸਮਾਧਿਸਥ, ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ 
ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹਨ? ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ (ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ ਵਿਚ ਸਥਿਤ) ਪੁਰਸ਼ ਕਿਵੇ 
ਬੋਲਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦਾ ਹੈ? ਚਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੀਤੇ। 
ਇਸਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ 

























































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 45 


ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ 


ਜਯਛੁਰਿ ਧਕ ਕਰਸਦਜ਼ਕਦਿਧਪੰ ਸਜੇਗਜਗਜ । 
ਭਰਸਾਧੇਧਜਗ ਰ੍ਰਵਟ: ਦਿੱਧਜਸਭਦਜਗੇਦਗਰੇ ।।੧੧ ।। 


ਪਾਰਥ! ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੰਪੂਰਣ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 
ਉਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਾਨਾਵਾਂ 
ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾਰਾਮ, ਆਤਮਤ੍ਰਿਪਤ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਹੈ। 


ਫ੍ਰਬੇਠਰਜ੍ਰ੍ਰਿਸਸਜ/: ਯੂਰਥੇਬੂ ਧਿਗਜਵਧੂਠ: । 

ਰੀਜਵਗਮਧਜ਼ਗੇਬ: ਦਿੰਪਜਬੀਸੂੰਜਿਲਟਧਜੇ ।।੧੧ 11 

ਦੇਹਕ, ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੁਖਾਂ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਰਾਗ, ਭੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, 
ਮਨਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਚਰਮਸੀਮਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁਨੀ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ 
































ਧ: ਚਕੰਕਜਮਿਕਜੇ ਲੁਫਜਜਟਯਟਧ ਵ'ਮਵਮਸ੍‌ । 
ਜਖਿਜਰਰਿ ਜ ਡੇਢ ਜਦਧ ਜਗ ਜਰਿਬਿਠਗ ।।੧੦।। 


ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਸਨੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੁਭ ਅਥਵਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਕੇ ਨਾ ਤਾਂ 
2. 2. ੨੩ ੨੦ ਕਪ ੨੩ << ੨੩ ੨੩ -੨ 

ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮ- 
ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੁਭ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ 
ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਪੁਰਸ਼ ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ 
ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਦ੍ੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਵਸਤੂ ਨਾ ਉਸਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ 
ਪਤਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਰ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਹੁਣ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ 
ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


























ਧਠ/ ਚੱਛੁਕਰੇ ਬਧ ਯੂਸ6ੜੁਾਜੀਕ ਜਥੰਗ: । 
ਝੁਕਿਧਗੀਕਿਕਿਯਪੋਂਬ਼ਦਜਵਧ ਜਗ ਜਰਿਓਿਠੋਗ ।।੧੪।। 


ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਜਦ 
ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੇ 
ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਕਛੂਆ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
` ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਜੀਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਸਿਉਂ ਸਮੇਟਕੇ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਨਿਰੋਧ (ਸਥਿਰ) ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ 
ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮਿਟਦਿਆਂ ਹੀ ਕਛੂਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ 
ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਫੈਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰਸ 
ਲੈਣ ਲਗਦਾ ਹੈ? ਇਸਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 





























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





46 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਧਿਥਧੀ ਕਿਜਿਕਜੰਦਰੇ ਜਿਕਛਕਵਧ ਕੇਫਿਜ: । 
ਕਜਥਯੰ ਕਜੀ5ਦਧਵਧ ਬਕ ਫੂਕਣ ਜਿਧਜੰਗੇ ।।੧੧।। 
੍‌ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ, ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ, ਆਸਕਤੀ 
ਲਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਣ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਦਾ ਰਾਗ 
ਵੀ- 'ਧਚੰ ਫ੍ਰਣ੍ਗ'- ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਛੂਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਦਾ। 
ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਿਮਟ ਗਈਆਂ ਤਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਨਹੀਂ 
ਨਿਕਲਦੇ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ 
ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਗ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਚਿੰਤਨ-ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਹੱਠ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਠ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਨ 
ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਰਾਗ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਕਤੀ 'ਬਚੇ ਫ੍ਰਟਗ'- ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦਾ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ। 


'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਘਰ- -ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ 
ਪੁੱਛਿਆ-''ਮਹਾਰਾਜਜੀ! ਆਪਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਕਿਉ ` ਹੋਈ ? ਅਸਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ 
ਹੋਈ।'' ਤਾਂ ਇਸਤੇ ਮਹਾਰਾਜਜੀ ਬੋਲੇ - ''ਓਏ! ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਾਂ ਅਨੁਭਵ 
ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਧੂ ਹਾਂ। ਚਾਰ ਜਨਮ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ 
ਭੇਸ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ, ਤਿਲਕ ਲਗਾਕੇ, ਕਿਧਰੇ ਭਬੂਤ (ਸੁਆਹ) ਮਲਕੇ, ਕਿਧਰੇ ਕਮੰਡਲ ਲੈਕੇ 
ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਯੋਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਾਧੂ 
ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਯੋਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਪਾਰ 
ਲੱਗ ਚਲਿਆ ਸਾਂ, ਨਿਰਵਿਰਤੀ (ਨਿਬੇੜਾ) ਹੋ ਚਲੀ ਸੀ; ਪਰ ਦੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ 
- ਇਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗਾਂਜਾ। ਅੰਤਰਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਅਸੀਂ 
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਰੱਖਿਆ। ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਲਗੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਜਨਮ 
ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਭ ਦਿਖਾ-ਸੁਣਾਕੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਦਿਵਾ ਦਿਤੀ, ਦੋ 
ਤਿੰਨ ਝਟਕੇ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਬਣਾ ਦਿਤਾ।”” 

ਠੀਕ ਇਹੋ ਗੱਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ - ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ 
ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਤਾਂ ਨਿਰਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਾਧਨਾ ਦੁਆਰਾ 
ਪਰਮਪੁਰਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਖਿਆਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਵੀ 
ਨਿਰਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤਕ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। 


ਚਕ ਕਲ੍ਹ ਜ਼ਪਸ ਗਚਜਜ ਕਈ । ਬਖ੍ਰਧਕ ਜੀਰਿ ਜਕਿਜ ਕਹੇ ਥਈ। 
(ਚਸਬਕਿਜ ਸਜਜ਼ ੧/੪ਟ,/੧) 


ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੇਟਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉ 'ਦੇ ਹਨ 


































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 47 


ਧਰਗੇ ਛੁਗੰਧਿ ਕਗੇਜਰੇਧ ਧ੍ਰਲਬਵਧ ਰਿਧਥਿਜ: । 

ਫੁਜ੍ਰ੍ਰਿਧਗਿ ਜਸਪੀਜਿ ਛੁਕਦਿਜੈ ਯਜਮ ਸਜ: ।1੧੦।। 

ਕੌਤੇਯ! (ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ) ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੋਹਮਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 
ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਚਲਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 


ਗਜਿ ਚਥਿ ਜੱਧਟਧ ਧੂਕਜ ਕਜ਼ੀਜ ਸਟਧਕ₹: । 

ਵੈ ਵਿ ਧਵਧੇਕਿਧਗਿ ਜਦਧ ਜਚ ਜਰਿਦਿਠਗ ।।੧੧।। 

ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ 
ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੋ; ਕਿਉਕਿ ਜਿਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਦੀ 
ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਯੋਗੇਵਸ਼ਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧਾਤਮਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ 
ਸਵੀਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਟ-ਚਿੰਤਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਟ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ 
ਵਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਤਨ ਹੋਏਗਾ, ਜਿਸਦੇ ਕੁਪਰਿਣਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੀਏ 


ਏਗਰਧਜੀ _ਰਿਥਧਦਯੂੰਜ: _ਜੱਗਵਰੇਬ੍ਰਧਯਧਜੇ । 
ਯੰਗਰਜੰਗਧਜੇ ਕਗਸ: ਕਗਸਕਗੇਬੇਠਮਿਗਧਹੇ ।5&੨।। 


ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਆਸਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਅੜਚਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਕਿਸਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ? 

ਜ਼ੇਬਕ੍੍‌ ਮਕਰਿ ਜਸ: ਜਸਜੇਛਜ੍‌ ₹ਸ਼ੂਜਿਕਿਖਸ: । 

₹ਸੁਜਿਖਕਗਰ੍ਕ੍ਰਕ੍ਰਿਜਵਗੇ ਫ੍ਰੜ੍ਰਿਜਹਜ਼ਗਵਧਰਿ ।15੩।। 


ਕੋਧ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੂੜਤਾ ਅਰਥਾਤ ਅਵਿਵੇਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਤ-ਅਨਿਤ ਵਸਤੂ ਦਾ 
ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਅਰਜੁਨ 
ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ _“ਖ਼ਸਰੀਕ ਬ ਸੇ ਸਜ: ਗੀਤਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ _ “ਜਣੇ ਗੇ: 
ਕਸ਼੍ਹਰਿਲੰਵਪ'। ਕੀ ਕਰੀਏ-ਕੀ ਨਾ ਕਰੀਏ'- ਇਸਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) 
ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਭਰਮਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਪਰਾਇਣ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਨਾਸ਼ ਹੋਣ 
ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ-ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਬਲ ਦਿਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। 
ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਧਾਮ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਧਰੇ ਲਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਜਨ ਵਿਚ 
ਢਿੱਲ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਏਗਾ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਕਾਮਨਾ 
ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਅੜਚਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਅਵਿਵੇਕ, ਅਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਯਾਦਾਸ਼ਤ-ਭਰਮ 
ਅਤੇ ਯਾਦਾਸ਼ਤ-ਭਰਮ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ-ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾ ਆ 
ਸਕਣ, ਫਲ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਾਮਨਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ “ਗ਼ਬਜ 
ਕਕਿਧ ਕਿਯਕਈੀਜ ਸਜ ਗੂਟ ਗੇਧ ਜਣਿੰ ਜੇਚੇ' (ਕਿਜਧਧਕਿਕਜ, ਧਕ੍‌ ਜੰਠਧ ੧੧੧/3) ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ 













































































5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





48 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਹੈ। ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼੍ਰੇ਼ਨ-ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਗਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਟੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਪੂਰਣ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ _ ਹੁੰਦਾ। ਭੋਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਾਧਨਾ ਉਥੋਂ ਹੀਂ ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਟੁਟ 
ਗਈ ਸੀ। 


ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਾਧਕ ਦੀ ਗਤਿ ਹੈ। ਸਵਾਧੀਨ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ 
ਕਿਸ ਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 











ਕਰਗਫ਼ੇ ਥਕਿਸੂ ਕਰੇਵਰ੍੍‌ ਕਿਬਧਜਿਦਿਲਧੇ #਼ਵਜ । 
ਅਕਸਕ੬ਧੈਰਿੰਪੇਧਨਗ ਯਚਕੁਸਥਿਗਦਲਜਿ ।।੨੪ ।। 


ਆਤਮਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਤੱਖਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਰਾਗ-ਦ੍ਰੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ 
ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 'ਰਿਥਗਜ੍‌ ਬਕਜ' ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ 
ਹੋਇਆਂ ਵੀ “ਜਜਕੁਸਬਿਗਵਲਰਿ'- ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ 
ਭਾਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ । ਉਸਦੇ ਲਈ 
ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਸਤੋਂ ਉਹ ਬਚਾਅ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਬਾਕੀ 
ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਕਰੇ। 

ਜਦਾਕੇ ਜਧੰਫੂ-ਬਜੀ ਛਜਿਕਦਧੀਬਗਧਜੇ । 

ਜਜਯਬੇਜਕੇ ਛੁਗਪ੍ ਰ੍ਰਕ੍ਿ: ਧਧੰਕਰਿਠਰਜੇ ।।5੧।। 

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੂਰਣ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦਿ 'ਭਗਵੱਤਤਾ” ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ 
ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ (ਲੋਪ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਫ੍ਰਕਜਧਸ੍‌ ਕ$ਗਵਕਰਸ੍' ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ 
ਜੋ ਯੋਗਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ 
































ਜਬਿੰਜ ਕ੍ਰਕਿਕਧ੍ੁਕਜਵਧ ਜ ਬਧੁਕਜਵਧ ਮਕਜ। 
ਜ ਬਾਅਥਧਜ: $ਗਦਿਜੋਕਵਗਜਜਵਧ ਕੂਜ: ਜੂਥਸ੍।।੧5।। 





ਯੋਗਸਾਧਨਾ ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 
ਉਸ ਅਯੁਕਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਭਾਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵਨਾ ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿੱਥੇ? 
ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ ਯੋਗ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਵ 
ਬਣਦਾ ਹੈ _“ਗਜੇ ਕਿਜ੍ਹ ਜ ਲੇਝੁ ਧਵਜੀਰਿ' ਭਾਵਨਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ 
ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਾਸਵਤ, ਸਨਾਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 


ਫੁਦਿਕਿਧਗੰ ਵਿ ਬਕਗੰ ਧਦਸਗੀਠਜੁਰਿਬੀਧਰੇ । 

ਰਕ੍ਵਧ ਝੁਕਜਿ ਜਗ ਗਧੂੂਜਕਿਸਿਧਟਮਜਿ।।੧੪।। 

ਜਲ ਵਿਚ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਖਿੱਚਕੇ ਮੰਜ਼ਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
` ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਇੰਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਇੰਦਰੀ ਉਸ ਅਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ 
ਆਚਰਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਆਚਰਣ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਫੇਰ ਬਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ 


























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 49 


ਜਵਸਵਵਧ ਸਠਥਫੀ ਜਿਗੁਫੀਗਜਿ ਜਥੰਵ: । 
ਢੁਕ੍ਕਿਧਗੀਜਿੜ੍ਧਮੋਂ-ਧਵਜਕਧ ਜਭ ਜਰਿਬਿਰਗ ।।੧੪।। 


ਤਾਂ ਤੇ ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ! ਜਿਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਣ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ 
ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “ਬਾਹੂ” ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਦਾ 
ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ 'ਮਹਾਬਾਹੂ' ਅਤੇ 'ਅਜਾਨੁਬਾਹੂ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਦੇ 
ਸਭ ਥਾਂਈ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉ'ਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਉਸੇ ਭਗਵੱਤਤਾ ਦੇ ਵਲ 
ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਬਾਹੂ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਬਾਹੂ ਕਿਹਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। 




















ਧੀ ਜਿਵੀ ਚਥੰਮ੍ਰਗਜੀ ਜਵਧੰ ਯਗਰਿੰ ਜੱਧਸੀ। 

ਧਦਧੀ ਚਗਧਰਿ ਮ੍ਰਗ਼ਜਿ ਜ ਜਿਵਗ ਧਵਧਗੇ ਸੂਜੇ: ।।੧੧।। 

ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ (ਪੰਚ ਤੱਤ ਦੇ ਬਣੇ ਜੀਵਾਂ) ਲਈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਾਤ ਦੇ 
ਸਮਾਨ ਹੈ; ਕਿਉਕਿ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਵਰਗਾ ਹੈ। 
ਉਸ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਪਰਮਾਤਮਾਂ ਵਿਚ ਸੰਜਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੈ; 
ਕਿਉਕਿ ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਪਕੜ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਜਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖਾਂ-ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ 
ਹਨ, ਯੋਗੀ ਦੇ ਲਈ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਾ(ਰਾਤ) ਹੈ। 


ਕਸ ਰਿਗਜੂ ਜਸ ਯਜੂਜਗੀ। ਜਯਜ ਥਸਜ ਯਿਸਿ ਯਜ ਥਝੁਮਗੀ।। 
(ਚਸਬਕਿਜਸਜਜ ੨/ ੩੨੩੪੪) 



































ਜੋ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਰਥ-ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸਜਗ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ 
ਉਦਾਸੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਇਸ਼ਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ 
ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਸ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਇਸੇ ਰਹਿਣੀ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ 
੮ ਮਏ 











ਅਧ੍ਰਧੰਸਗਸਬਲਜ਼ਜਿਦਰ __ਸੂਜ਼ੁਸਧ: __ਬਜਰਿਚਦਿਜ __ਧਫੂਰ੍‌ । 
ਜਫ਼ੂਕਗਸ ਧੇ ਰਿਐਦਿਜ ਜ਼ਕੌ ਜ ਫਜਿਨਿਗ਼ਦਗੇਜਿ ਜ ਕਰਸਕਗਸੀ ।।੪੦।। 





ਜਿਵੇਂ ਅਥਾਹ-ਅਚਲ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸਭ ਪਾਸਿਉ ` ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ 
ਉਸਨੂੰ ਵਿਚਲਿਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ। 














ਭਿਅੰਕਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ 
ਹੋਏ, ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਡੋਬਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾਉਦੇ ਹੋਏ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ 
ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡਿਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਾ ਇਕ ਇੰਚ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ 
ਹੀ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਸੇ ਵਿਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





50 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਵਲ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਉਸੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਉਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਾ ਸ਼ੁਭ ਸੰਸਕਾਰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭ। ਯੋਗੀ ਦੇ 
ਕਰਮ 'ਅਸ਼ੁਕਲ' (ਅਸਫ਼ੈਦ) ਅਤੇ 'ਅਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' (ਅਕਾਲੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਕਿ ਜਿਸ ਚਿੱਤ ਉਤੇ 
ਸੰਸਕਾਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਵੱਤਤਾ 
ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆ ਗਈ। ਹੁਣ ਸੰਸਕਾਰ ਪੈਣ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਥੇ? ਇਸ ਇੱਕੋ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੀ ਕਿ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਚਲਦਾ ਹੈ? 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਕੋ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ 





























ਧਿਛਧ ਕਰਸਦਧ: ਚਯਕਜਿ੍‌ ਧੂਸੰਘਕਰਿ ਜਿ:ਵਧੂਲੁ: । 

ਜਿਸੰਗ਼ੇ ਜਿਕਲੁਝਹਕ: ਜ ਗਜਿਜਿਸਬਿਗਦਲਜਿ ।16੧1। 

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ “ਜਿਸੰਸ:' ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ 
ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। 


ਦਬ ਕਛੁ ਦਿੰਧਰਿ: ਧਪੰ ਜੋਗ ਜਦਧ ਰਿਸੂਹਛਰਿ । 
ਦਿੰਧਕਦਧਸਾਜ-ਕਗਲੇ5ਧਿ ਕੜਜਿਕਗਿਸ਼ਰਵਰਰਿ ।।9੨।। 


ਪਾਰਥ! ਉਪਰੋਕਤ ਸਥਿਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ 
ਸਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਣ ਸੰਜਮੀ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਰਸ਼ੀ ਹਨ। “ਘਛੁੰ ਕਛ੍ਗਜਿਸਿ' ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਰਟ ਲੈਣ ਨਾਲ 
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤਕਾਲ ਨੂੰ 
ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਸਾਰ : 

ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ 
ਜੇ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤਾਂ ਗੀਤਾ ਦੀ 
ਸਮਾਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਹੋ ਦਸਿਆ 
ਕਿ - ਅਰਜੁਨ! ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਸੁਣ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ 
ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਏਂਗਾ। ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਫਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਕਰਨ 
ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਅਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਜਾ। ਇਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮ 
ਵਿਚ ਤੂੰ 'ਧਦ ਫ੍ਰ੍ਰਗ' ਪਰਮਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਬਣੇਗਾ, ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ 
ਪਾਏਂਗਾ; ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ “ਕਰਮ ਹੈ ਕੀ ?' 

ਇਹ 'ਸਾਂਖਿਅ ਯੋਗ” ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ, 




































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ-2 51 








ਸਗੋਂ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਤਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ 
ਤਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀ ਹੈ? 

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ, ਇਸਨੂੰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 
ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤਪ੍ਰਗਿਅ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਸਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਮ 
ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ _ਉਤਕੰਠਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਿਤੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ 
ਹੈ, ਸਨਾਤਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਬਣੋ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਸਾਧਨ ਹਨ 'ਗਿਆਨਯੋਗ 
ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ।” 

ਅਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ, ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਦਾ ਆਪ ਨਿਰਣਾ ਲੈਕੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣਾ 
ਗਿਆਨਮਾਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ 
ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਮਾਰਗ ਜਾਂ ਭਗਤੀਮਾਰਗ ਹੈ। ਗੋਸੁਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ: 

ਸੇਕੋ ਜੈਫ ਜਜਧ ਜਸ ਗਜੀ। ਥਯਕ ਜੂਜ ਜਸ ਕੁਜ ਯਸਜੀ।। 

ਯਜਵਿ ਗੇ ਥਯ ਜਿਯ ਥਲ ਗਈ । ਫ੍ਰਲੂ ਕਫ਼ੋਂ ਕਗਸ-ਜਗੇਬ ਕਿਧੂ ਯਈੀ।। 

(ਵਸਬਕਿਜ ਸ਼ਜਜ 3/੪੨/੪-੧) 


ਮੇਰੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਇਕ ਗਿਆਨਮਾਰਗੀ, ਦੂਜੇ ਭਗਤੀਮਾਰਗੀ। 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਮਾਰਗੀ ਜਾਂ ਭਗਤੀਮਾਰਗੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋਕੇ, ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, 
ਗਿਆਨਯੋਗੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ 
ਭਰੋਸੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਤਰੂ ਇਕੋ ਹਨ। ਗਿਆਨਮਾਰਗੀ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ 
ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ। 
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਵੀ ਇਕੋ 
ਹੈ। “ਇਸ ਕਰਮ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਉਗੇ।' ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ 
ਦਸਿਆ ਕਿ ਕਰਮ ਹੈ ਕੀ? ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਵੀ ਸਾਮ੍ਹਣੇ “ਕਰਮ” ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ 
ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੋਈ। ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਕਰਮ 
ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ 


66 ਜਰਜਕਿਰਿ ਭੀਸਕ੍ਰਮਗਰਰ੍ਰਗੀਗਜ੍ਰਧਜਿਥਰਜੂ ਜਛੁਕਿਵਗਯੰ ਗੋਗਠਗਵਕੇ ਗੀਰੂਲਗਗਯੂੰਜ ਜੰਗਕੇ 
“ਲਸੰਗਿਗਕ" ਜਸ ਫ੍ਰਿਰੀਐਏਧਧ: ।।੨।। 


ਸ਼ਰੀਮਦਭਗਵਦਗੀਤਾ ਰੂਪੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿਅਕ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ “ਕਰਮ-ਜਿਗਿਆਸਾ” ਨਾਮਕ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ 
ਹੋਇਆ। 
ਫੁਰਿ ਮੀਸਕਧਵਸਲੁਜ ਬਵਸਜਨਕੁਵਧ ਵਿਠਧ ਵਧਸੀ ਯਝੁਗਫਜਾਕ੍ਕੂੁਜੇ ਮੀਸਕ੍ਰਾਮਗਕਠ੍ਰਗੀਗਧ: 
“ਧਏਗਬੈਂ ਗੀਗ' ਮਧੇ “ਲਸੰਯਿਭਜ' ਜਸ ਫ੍ਰਿਰੀਗੇ5ਏਧਧ: 11੨11 
।। ਹਰੀ ਓਮ ਤਤਸਤਿ ।। 

































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓਮ 
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ 
ਆਰੰਭ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ 

ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ 
ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਕਹੀ ਗਈ। ਕਿਹੜੀ ਬੁੱਧੀ ? ਇਹੋ ਕਿ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜਿੱਤੋਗੇ ਤਾਂ ਮਹਾਮਹਿਮ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਉਗੇ ਅਤੇ ਹਾਰੋਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵੱਤਵ ਹੈ। ਜਿਤ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਰ 
ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵੱਤਵ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਦੋਨਾਂ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ ਕਿਹਾ, ਹੁਣ ਇਸੇ ਨੂੰ ਤੂੰ 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਤੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਭਲੀ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਛੁੱਟ ਜਾਏਂਗਾ। ਫੇਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ। ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਫਲ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ 
ਹੋਕੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਅਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਤੂੰ ਕਰਮ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ। ਮੁਕਤ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ, ਪਰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ 
ਸਥਿਤੀ ਤੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ। 

ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਸਰਲ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਨਾਰਦਨ! ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੇ ਬਜਾਇ 
ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਤੁਹਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭਿਅੰਕਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉ` ਲਗਾਉ ਦੇ 
ਹੋ? ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ। ਮੰਨ ਲਉ ਕਿ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ 
ਜਾਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛੋਗੇ ਕਿ ਆਸਾਨ ਰਾਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਹੀਂ 
ਨਹੀਂ ਹੋ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ - 


ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਰ 


ਚਧਰਧਚੀ _ਬੇਕਲਸੰਗਵਰੇ ਸਗ ਕੁਫ਼੍ਿਯੰਜਰੰਜ । 
ਰਜਕਿਨ ਕਸੰਗਿ ਬੇਕੋ ਸੰ ਜਿਐਯਧਜਿ ਕੋਫਧ।।੧।। 







































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 53 





ਜਨ-ਜਨ ਉਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਜੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਬਜਾਇ 
ਗਿਆਨਯੋਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਭਿਅੰਕਰ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿਚ 
ਕਿਉ ਲਗਾਉ 'ਦੇ ਹੋ? ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਭਿਅੰਕਰਤਾ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ; 


ਕਿਉ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਫਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਯੋਗ ਉਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ 
ਹੋਏ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। 




















ਜਦਕਿ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਹਾਰੋਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵੱਤਵ ਹੈ, ਜਿੱਤਣ ਤੇ ਮਹਾਮਹਿਮ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। 
ਆਪਣੀ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਆਪ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ 
ਦੇ ਬਜਾਇ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਬੜਾ ਆਸਾਨ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ- 


ਟਗਸਿਐੇਗੇਕ ਗਕਯੇਜ ਭ੍ਰਫ੍ਿ ਗੇਲੁਧਜੀਕ ਸੇ। 

ਜਕੇਕ ਕਰ ਜਿਵਿੰਬਧ ਧੇਜ ਜੋਗ5ਲੁਸਾਜ੍ਹਧਸ੍‌ ।।੨।। 

ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇਜੁਲੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ 
ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸੋ, ਜਿਸ 

ਮੈਂ 'ਸ਼੍ਰੇਜ਼ਠਤਾ'- ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਇਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ 
ਕਿਹਾ - 

















ਸ਼ਰੀਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ 


ਲੀਕੇ5ਜਿਸਵਿਫ੍ਰਿਕਿਬ ਜਿਕਗ ਧ੍ਰਗ ਐੋਕਜ ਸਧਜਬ। 
ਭਰਜਧੇਗੇਜ ਕਗੰਠਧਜੀ ਕਸੰਘੇਗੇਜ ਗੇਗਿਜਸ੍।।੩ 11 


ਪਾਪਰਹਿਤ ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ 
ਪਹਿਲੇ ਦਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਮਤਲਬ ਸਤਿਯੁਗ ਜਾਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੁਣੇ, ਇਸੇ ਸਮੇਂ 
ਵਿਚ ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕਹਿ ਆਏ ਹਾਂ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਅਤੇ 
ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਦਸਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ 
ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। “ਕਰਮ” ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਜ ਕਸੰਗਸਜਕਟਮਬੋਠਕਗਗੰ ਧੂਲਥੀ5ਵਜ੍ਰਹੇ । 
ਜ ਥ ਜੰਬਚਯਰੋਕ ਜਿਛਿਿ ਜਸਬਿਗਦਲਜਿ ।।੪।। 


ਅਰਜੁਨ! ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸਥਿਤੀ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਭਗਵੱਤ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੂਪੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਚੰਗਾ ਲਗੇ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ 
ਮਾਰਗ, ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। 






































ਅਕਸਰ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਲੋਕੀਂ ਭਗਵੱਤਮਾਰਗ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਲੱਭਣ ਲਗਦੇ 
ਹਨ। '' ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਹੋ ਗਏ ਨਿਸ਼ਕਰਮੀ”” ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਭਰਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ। 
ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕਰਮ-ਭਾਵ 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





54 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੂਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਉਸ 
ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 
"ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗੀ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਕਰਮ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।'' ਇਹ ਮੰਨਕੇ ਕਰਮਾਂ 
ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਕੋਈ 
ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਰੂਪੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉ ਕਿ 


ਜ ਵਿ ਲਵਿੰਬਕਗਸਧਿ ਹਜਜੂਹ ਰਿਕਰਰਧਕਸੰਕਰਜ। 
ਰਜਗੰਜੇ ਫੁਰਏ: ਕਸੰ ਜਧੰ: ਜ਼ਰ੍ਹਜਿਗੇਗੂੰਗੇ: ।।੧।। 


ਕੋਈ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, 
ਕਿਉ 'ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਵੱਸ਼ ਹੋਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਣ ਜਦ ਤਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ, ਤਦ ਤਕ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕੀਤੇ 
ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। 


ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਦੇ ਤੈਂਤੀਵੇਂ ਅਤੇ ਸੈਂਤੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ 
ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਅਗਨੀ ਸਾਰਿਆਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ 
ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ 
ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੱਗ ਕਰਦਿਆਂ- 
ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਕੇ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਯੱਗ 
ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲ ਆਉਣ ਤੇ ਕਰਮ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਪੂਰਣਤਾ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਰੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। 


ਕਸੌਜ੍ਰਿਧਗਿ ਜੰਧਟਧ ਧ ਅਵਰੇ ਸਜਜ ₹ਸਕਜ੍‌। 
ਢੁਕ੍ਰਿਧਪਜਿਰੋਸਗਨਜ ਸਿਟਗਬਕ: ਚ ਚਦਧਰੇ ।।੧ ।। 


ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮੂੜਮਤਿ ਲੋਕੀਂ, ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਠ ਨਾਲ ਰੋਕਕੇ, 
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਥਿਆਚਾਰੀ ਹਨ, ਪਾਖੰਡੀ 
ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਐਸੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕੀਂ ਕਰਨ 
ਯੋਗ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਠ ਨਾਲ ਰੋਕਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲਗਦੇ ਸਨ ਕਿ 'ਮੈਂ 
ਗਿਆਨੀ ਹਾਂ”, 'ਪੂਰਣ ਹਾਂ”। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਕਾਰ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ 
ਚੰਗਾਂ ਲਗੇ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ, ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। 


ਧਕਿਸਕ੍ਰਰਿਧਗਿ ਸਜਦ ਜਿਧਟਧਕਮਜੇਠਯੂੰਜ। 
ਕਸੌਦਿਗ੍ਰਧੋ: ਭਸੰਧੇਗਸਜਕਜ: ਚ ਰਿਗਿਠਗਰੇ ।161। 


ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ 
ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਣ ਅਨਾਸਕਤ ਹੋਕੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਮਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੈ, ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰੀਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਉਠਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰੀਏ ? ਇਸਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 






















































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 55 


ਜਿਧਜ ਕ੍ਰਲ ਲਸੰ ਹਕ ਠਸੰ ਚਗਗੇ ਲੁਕਸੰਗ: । 
ਵਕੀਕਧਗ਼ਧਿ ਬ ਜੇ ਜ ਜਜਿੜ੍ਰਧੇਕੁਲਸੰਗ: ।।੬।। 


ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰ। ਅਰਥਾਤ ਕਰਮ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਚੁਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰ। ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ 
ਬਜਾਇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਜੇ ਕਰਦੇ ਰਹੋਗੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰ 
ਲਉਗੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਰਮ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਮਹਾ ਭੈ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ 
ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸਰੀਰ-ਯਾਤ੍ਰਾ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ 
ਹੋਵੇਗੀ। ਸਰੀਰ-ਯਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - “ਸਰੀਰ-ਨਿਰਬਾਹ”। ਕਿਹਾ ਸਰੀਰ- 
ਨਿਰਬਾਹ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਰੀਰ ਹੋ? ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ, ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ 
ਸਰੀਰ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਹੀ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਉ` ਹੀ ਵਸਤਰ ਘੱਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ-ਤੀਜਾ 
ਵਸਤਰ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਟ-ਪਤੰਗ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਯੋਨੀ-ਮਾਤਰ 
(ਜੂਨਾਂ ਵਾਲੇ) ਜਗਤ ਤਕ, ਸਭ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ (ਜੂਨਾਂ) ਵਿਚ 
ਨਿਰੰਤਰ ਇਹ ਜੀਵ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਯਾਤ੍ਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। “ਕਰਮ” ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ 
ਇਸ ਯਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਪੂਰਣ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਹੀ ਚਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਤ੍ਰਾ ਪੂਰੀ 
ਤਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ 'ਮੰਜ਼ਿਲ' ਆ ਜਾਏ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਆਤਮਾ 
ਨੂੰ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ, ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ 
ਸਿਲਸਿਲਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ 
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਰਬਾਰ ਸਰੀਰ-ਯਾਤ੍ਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। 'ਐਥਧਚੇ5ਗ੍ਰਾਮਜ' (੪/ ੧੩) ਅਰਜੁਨ! 
ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ 'ਅਸ਼ੂਭ” ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਏਂਗਾ। ਕਰਮ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਹੈ 
ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕੀ 
ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਧਭਹਪਕਿਕਸੀਗੇ5ਦਧਕ ਲੇਰਗੇ5ਧੇ ਠਸੰਥੰਬਜ: । 
ਜਰ੍ਪੰ ਲਸੰ ਕਗੈਜਜੇਧ ਸੂਕਜਚਕੁਗ: ਜਸਬਕ।।੧।। 




































































ਅਰਜੁਨ! ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਹਰਕਤ ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੱਗ ਪੂਰਾ 
ਹੋਵੇ। ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਇਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਜੋ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੀ 
ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। “ਯਜਧੜ 
ਗੇਕਗੇ5ਧ ਗਸੰਕਾਬਜ:'- ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰੁਝਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਦਾ ਇਕ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਕਰਮ ਨਹੀਂ। 
ਕਰਮ ਤਾਂ 'ਗੇਧਜੇ5ਗ੍ਰਾਮਰ੍'- ਅਸ਼ੁਭ ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 
ਕੇਵਲ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਹਰਕਤ ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਉਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਕੇ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਮ 
ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ। ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। 
































ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ 'ਯੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਆ ਹੀ ਕਰਮ” ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਕ ਨਵਾਂ 
ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ? ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਯੱਗ ਦੇ 
ਬਾਰੇ ਨਾ ਦਸਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੱਗ ਆਇਆ ਕਿਥੋਂ? ਇਹ ਦੇਂਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





56 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉ 'ਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ 
ਕੀਤਾ ਕਿ ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਾਰਜਰੂਪ ਦੇਈਏ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕਰਮ ਹੋਣ ਲਗੇ। 
ਯੋਗੇਵਸ਼ਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ 
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗੇ। ਇਸ ਦੇ 
ਝੱਟ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 

















ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੰਗ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਕਿ ਕਰਮ 
ਇਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ 
ਬਲ ਦਿਤਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ; ਪਰ ਇਹ 
ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ 
ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜੋ ਲੋਕੀਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਠ ਨਾਲ ਰੋਕਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, 
ਉਹ ਫਰੇਬੀ ਹਨ, ਫਰੇਬ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਸਮੇਟਕੇ ਤੂੰ ਕਰਮ ਕਰ। ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਿਉ` ਦਾ ਤਿਉ` ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰੀਏ? ਇਸ ਬਾਰੇ 
ਯੋਗੇਵਸ਼ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰ। 



































ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਰੀਏ? 
ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਯੱਗ ਨੂੰ ਕਾਰਜਰੂਪ ਦੇਣਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯੱਗ 
ਕੀ ਹੈ? ਇਥੇ ਯੱਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਸਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ 
ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਵਿਚ ਯੱਗ ਦਾ ਨਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਮਿਲੇਗਾ ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਨਾ “ਕਰਮ” ਹੈ 

ਕਰਮ ਦੀ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। ਯੱਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁਨੀਆਂ 
ਵਿਚ ਲੋਕੀਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਪਾਰ। ਕੋਈ 
ਕਿਸੇ ਪਦ ਤੇ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੇਵਕ। ਕੋਈ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰ। ਕੋਈ 
ਸਮਾਜਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸਕਾਮ 
ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਣਾਕੇ ਬੈਂਠੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਕਰਮ 
ਨਹੀਂ ਹਨ। 'ਯਜਧੜ ਗੇਕਗੇ5ਧੇ ਲਸੰਥਦਬਜ:'- ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਦਾ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ ਯੱਗ 
ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਯੱਗ ਨਾ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੱਗ ਆਇਆ 
ਕਿਥੋਂ । 

ਚਝੁਧਭ: ਜਗ: ਜਰਟ੍ਗ ਧ੍ਰਹੇਗਬ ਜਗਧਜਿ:। 

ਯਜੇਜ ਜਜਕਿਠਧਏਕਸੇਥ ਗੇ5ਜਿਨੈਕਕਟਕਗਸਬੂਰ।। ੧੦।। 

ਪਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਲਪ (ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਯੁਗ) ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਯੱਗ ਸਹਿਤ ਪਰਜਾ ਨੂੰ 
ਰਚਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਯੱਗ ਦੁਆਰਾ ਫੁਲੋ ਫਲੋ। ਇਹ ਯੱਗ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 'ਭ੍ਰਟਕਗਸਬੂਕ੍' - 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਇਸ਼ਟ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। 






























































ਯੱਗ ਸਹਿਤ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਰਚਿਆ? ਪਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੌਣ? ਕੀ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 57 





ਚਾਰ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਨਹੀਂ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਵਖਰੀ ਸੱਤਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ ਪਰਜਾਪਤੀ ਕੌਣ 
ਹੈ? ਦਰਅਸਲ ਜਿਸਨੇ ਪਰਜਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਪਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ “ਘਛੁਕਗਕ ਗਿਥ ਰ੍ਰਕ੍ਿ ਕਯ, ਸਜ ਅਗਿ ਧਿਚ 
ਸਫਜ।'(ਗਸਬਕਿਜ ਸਜਜ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਯੰਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਵਚਨਾਂ 
ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। 














ਭਜਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਣ 'ਬ੍ਰਹਮਵਿਤ" ਕਹੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ (ਸ਼ੁਧੀਕਰਣ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ) ਹੋਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ 
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ 'ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ 
ਅਵਸਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰੀਯਰਾਨ' ਕਹਾਉ'ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 
ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ੍ਹੇਤਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ 
ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ - 'ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰਿਸ਼ਟ' ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਵਿਤ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ, 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਪਰਜਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਯੰਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਉਹ ਹੀ ਪਰਜਾਪਤੀ ਕਹਾਉ'ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦਵੰਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ 'ਆਰਾਧਨਾ- 
ਕ੍ਰਿਆ” ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੱਗ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। 
ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਜ ਅਚੇਤ ਅਵਿਵਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨਾਦਿ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ 
ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ; ਪਰ ਬੇਤਰਤੀਬ, ਵਿਕਰਤ ਹਨ। ਯੱਗ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਜਾਂ 
ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ। 

ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਯੱਗ ਸਹਿਤ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 
ਕਲਪ ਨਿਰੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦ ਕਲਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਲ 
ਵਿੱਚ ਨਸਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਕਲਪ ਹੈ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਲਪ ਤਾਂ ਤਦ ਹੈ ਜਦ ਭਵ ਰੋਗ ਤੋਂ 
ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਏ। ਆਰਾਧਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇਸ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਰਾਧਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ 
ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਲਪ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। 







































































ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਭਜਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਯੱਗ 
ਸਹਿਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਯੱਗ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਫੁਲੋ ਫਲੋ। 
ਫੁਲਣਾ-ਫਲਣਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ? ਕੀ ਮਕਾਨ ਕੱਚੇ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਬਣ ਜਾਏਗਾ? ਆਮਦਨੀ ਵੱਧ ਹੋਣ 
ਲਗੇਗੀ? ਨਹੀ; ਯੱਗ 'ਭ੍ਰਟਕਜਸਬੂਰਕ੍ਰ'- ਇਸ਼ਟ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ।ਇਸ਼ਟ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ, 
ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਕਿ ਯੱਗ ਸਿੱਧੇ ਉਸ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦੇ ਹੋਏ 


ਕੇਕਜ੍‌ 'ਥਧਗਜੇਜ ਰੇ ਕੋਧ ਅਕਧਾਜੂ ਕ:। 
ਧਕਵਧਕੇ ਮਕਧਦਜ: ਯੋਧ: ਧਰਸਗਦਧਧ ।1੧੧।। 
ਇਸ ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰੋ ਅਰਥਾਤ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ (ਗੁਣਾਂ) ਦੀ ਫ੍ਰਿਧੀ 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





58 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਕਰੋ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ 
ਵ੍ਰਿਧੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਵੀ ਪਾਉਣਾ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਐਸੇ ਪਰਮ 
ਕਲਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਉ। ਜਿਉ'-ਤਿਉ` ਅਸੀਂ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ, (ਅੱਗੇ ਯੱਗ 
ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ) ਤਿਉ `-ਤਿਉ ` ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ 
ਅਰਜਿਤ ਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਏਗੀ। 'ਪਰਮਦੇਵ' ਇਕ ਮਾਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮਦੇਵ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜੋ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ, ਅੰਤਰਮਨ ਦੀ ਜੋ ਭੀਤਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੈਵੀ 
ਸੰਪੱਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰਾਉ 'ਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਕਹੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰੀ ਦੇਵਤਾ-ਪੱਥਰ-ਪਾਣੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ 
ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਭੁਠਗਦਅਐਗਜ੍‌ ਵਿ ਗੇ ਕੇਧ ਕਵਧਾਜੇ ਧਗਾਅਕਿਗ: । 
ਰੈਕੰਗਜਯਕਧੇਝਗੇ ਗੇ ਖੂਰ੍ਵ੍ਕੇ ਵਜੇਜ ਦੁਕ ਚ: ।1੧੨।। 


ਯੱਗ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਏ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ (ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ) ਤੁਹਾਨੂੰ 'ਭੁਵਗਜ੍‌ ਐਗਜ੍‌ ਫਿ ਗਵਧਾਜੇ 
ਇਸ਼ਟ ਅਰਥਾਤ ਆਰਾਧ ਸੰਬੰਧੀ ਭੋਗ ਦੇਣਗੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। 'ਰੋ: ਕਗਜ'- ਉਹ ਹੀ ਇਕ 
ਮਾਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ 
ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਧਾਏ, ਜੋ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਚੋਰ ਹੈ। ਜਦ ਉਸਨੇ 
ਪਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭੋਗੇਗਾ ਕੀ ? ਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਹਾਂ, ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ 
ਹਾਂ। ਇਹ ਡੀਂਗ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛੁਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਚੋਰ ਹੈ, 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਕੀ ਪਾਉ ਦੇ ਹਨ? 















































ਧਭਗਿਠਟਗਿਜ: ਚਦਗੇ ਸੂਦਧਾਹੇ ਜਧੰਕਿਸੰਨੇਬਥੋ: । 
ਬ੍ਰਤਕਜੇ ਰੇ ਕਬੰ ਧਧ ਧੇ ਧਬਰਗਰਸਕਗਕਹਗਜ੍‌ ।19੩1। 





ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤਜਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੈਵੀ 
ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਫ੍ਰਿਧੀ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਕਾਲ ਹੀ ਪੂਰਤੀਕਾਲ (ਪੂਰਨਤਾ) ਹੈ। ਜਦ 
ਯੱਗ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਅੰਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਸ਼ਨ (ਬ੍ਰਹਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਆਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤਜਨ ਤਾਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਮੋਹ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਸਰੀਰਾਂ ਲਈ 
ਪਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਪ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਜਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ, ਅੱਗੇ 
ਵੀ ਵੱਧੇ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿੱਠੀ ਜਿਹੀ ਚਾਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਕਿ 'ਅਕਕਸਕਹਗਰ੍' ਸਰੀਰ ਲਈ 
ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਕੁਝ ਮਿਲੇ। ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਤਾਂ ਜਾਏਗਾ, ਪਰ ਉੱਨੇ ਭੋਗ ਦੇ ਬਾਅਦ 
ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਪਾਏਗਾ, ਜਿਥੋਂ ਚਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀ 
ਹੋਵੇਗਾ? ਜਦ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਕਦ ਤਕ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ? ਉਹ 
ਆਰਾਧਨਾ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਪਾਪ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ 















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 59 





“ਧਲਟਿ ਗ੍ਰਥ ਜੇ ਜ਼ਰ ਕਿਥ ਲੇਈਂ।' ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗਾ। 
ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਮ (ਭਜਨ) ਕਰਨ ਉਤੇ ਬਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਕ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਯੱਗ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਕਿਉ` ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਸ 
ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 


ਯਯਰਕ੍ਰਮਕਜਿਰੈ ਮ੍ਰਗ਼ਜਿ ਬਯੰਧਰ੍ਯਜਨਮਕ:। 
ਧਭਰ੍ਰਮਕਰਿ ਧਯੰਗੇ ਧਗ: ਕਸੰਜਸ੍ਰਕ੍ਰਾਮਧ: ।।੧੪।। 


ਕਾਸੰ ਕਲ੍ਗੇਕ੍ਮਥੇ ਕਿਛ੍ਿ ਕਕੁਗਯਵਜਸੂਰ੍ਮਕਸ੍। 

ਰਦਸਵਜਕੰਗਜੇ ਕਹ ਜਿਕਧੰ ਧਗੇ ਜਰਿਦਿਰੈਜਸ ।।੧੧।। 

ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅੰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਯਜਜੌ ਕਛੁ ਧਗਜਜ੍- ਅੰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। 
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਦੇਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਯੱਗ ਵਲ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ 
ਬਾਰਸ਼ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਿਰਪਾ-ਬਾਰਸ਼। ਪੂਰਬ- 
ਸੰਚਿਤ ਯੱਗ ਦਾ ਕਰਮ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੱਲ੍ਹ 
ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਰਸ਼ ਯੱਗ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਾ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਤਿਲ- 
ਜੌਂ ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਰਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਭੂਮੀ ਬੰਜਰ ਕਿਉ ` 
ਰਹਿੰਦੀ? ਉਪਜਾਊ ਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ? ਇੱਥੇ ਕਿਰਪਾ-ਬਾਰਸ਼ ਯੱਗ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਯੱਗ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ 
ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 












































ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਣ। ਵੇਦ ਬ੍ਰਹਮ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ 
ਵਾਣੀ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ ਵਿਦਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੇਦ ਹੈ, ਕੁਝ ਸ਼ਲੋਕਾਂ 
ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੇਦ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣ। ਕਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ 
ਨੇ, ਪਰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ-ਏਕਾਕਾਰ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ 
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ ਅਪੌਰੁਸ਼ੇਅ (ਅਮਨੁਖੀ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਕਿਥੋਂ ਮਿਲ ਗਿਆ? ਤਾਂ ਵੇਦ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। 
ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਾਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਤਰ ਯੰਤਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ 
ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਯੱਗ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਨਿਰੋਧਕਾਲ 
ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪੀ ਪਰਮ ਅੱਖਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਯੱਗ ਵਿਚ 
ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯੱਗ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਉਹ ਇਸੇ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ 
ਹਨ 





























ਦ੍ਕੌ ਜ਼ਕਜਿੰਜੋ ਥੜ ਜਜੂੂਕਜੰਧਜੀਲੁ ਧ: । 

ਯਬਧ੍ਰਕਿਕਿਿਧਵਸੇ ਸੇਬ ਧਪੰ ਜ ਯੀਕਰਿ।।੧੩।। 

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ-ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਏ 
ਹੋਏ ਸਾਧਨ-ਚੱਜੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਰਥਾਤ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼, 
ਦੇਵਤਿਆਂ (ਗੁਣਾਂ) ਦੀ ਫ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਵ੍ਰਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਇਸ ਕ੍ਰਮ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





60 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਆਰਾਮ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਉਹ 'ਪਾਪ-ਆਯੂ ਪੁਰਸ਼” ਵਿਅਰਥ 
ਹੀ ਜਿਉ ਦਾ ਹੈ। 

ਸੱਜਣੋ! ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਅਤੇ 
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਦਸਿਆ ਕਿ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ। ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ 
ਕਰਮ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ 
ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਕੇ ਉਸ ਯੱਗ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੱਗ 
ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਯੱਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹੈ। 
ਪਰਜਾ ਅੰਨ ਨੂੰ ਉੱਦੇਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਯੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੱਗ ਕਰਮ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਰਮ 
ਅਪੌਰੁਸ਼ੇਅ ਵੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਸਨ। 
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। 
ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਯੱਗ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਨਾ-ਚੱਜਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਨਹੀਂ 
ਚਲਦਾ, ਉਹ ਪਾਪ-ਆਯੂ ਪੁਰਸ਼, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁੱਖ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜਿਉ ਦਾ ਹੈ। 
ਅਰਥਾਤ ਯੱਗ ਐਸੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਪਾਰ 
ਸੁਖ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਯੱਗ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਆਰਾਮ 
ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪ-ਆਯੂ ਹਨ। ਅਜੇ ਤਕ ਸ਼੍ਰੀਕਿਸ਼ਣ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ? ਪਰ ਕੀ 
ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗੇ ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਯੋਗੇਵਸ਼ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 


















































ਧਵਕਕਕਸਕਰਿਕੋਕ ਵਧਕਗਰ੍ਰਜਵਯ ਸਜਰ:। 
ਗਸਾਧੇਥ ਬ ਜਦਜ੍ਰਟਵਜਵਧ ਕਗਗੰ ਜ ਰਿਵਜੇ ।।੧੪।। 





ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਤ, ਆਤਮ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, 
ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਤੱਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਇਹੋ ਤਾਂ ਲੱਖਸ਼ ਸੀ। ਜਦ ਅਵਿਅਕਤ, ਸਨਾਤਨ, 
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਆਤਮਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੈ? ਐਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਨਾ 
ਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ। ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ 
ਪਰਿਆਇ ਜਾਂ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ। ਉਹ ਫੇਰ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ 


ਜੈਕ ਜਦਧ ਛੂਜੇਗ਼ਦਨੇਂ ਜੂਜੇਜੇਲ ਠ$ਯਜ। 
ਜ ਬਵਧ ਚਕੰਮ੍ਰਰੇਬ੍ਹ ਕਕਿੰਬਰ੍ਪੰਟਟਧਯਧ: ।।੧ਟ।। 


ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਛੱਡ 
ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ 
ਸੁਆਰਥ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਸਨਾਤਨ, ਅਵਿਅਕਤ, 
ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਸ਼ੈ (ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ) ਹੈ। ਜਦ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, 
ਉਸੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਸਥਿਤ ਹਾਂ, ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਸੱਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਿਸਨੂੰ 
ਲੱਭੀਏ? ਮਿਲੇਗਾ ਕੀ? ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉ 
`ਕਿ ਵਿਕਾਰ ਜਿਸ ਉਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਸਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਾਂ 






































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 61 





(ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ) ਵਿਚ, ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿਚ ਰੱਤੀ ਭਰ 
ਵੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਰਥ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ 
ਹੋਰਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਕੀ? 








ਜਕਸਕ੍ਜਕਜ: ਜਜਜੌ ਕਗਧੰ ਕਸ ਜਸਥਕ। 
ਯਚਜ਼ਕਗੇ ਛੁਗਬਕਜ੍‌ ਲਸੰ ਧਸਟਗੇਰਿ ਧ੍ਰਲਬ: ।।੧੧।। 


ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਅਨਾਸਕਤ ਹੋਕੇ ਨਿਰੰਤਰ _ਥਸਧੰਕਸੰ'- ਜੋ 











< 


ਕਰਨ ਯੋਗ ਕਰਮ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ। ਕਿਉਕਿ ਅਨਾਸਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਕਰਮ ਦੇ 
ਆਚਰਣ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਨਿਯਤ ਕਰਮ”, 'ਕਾਰਯੰ ਕਰਮ” ਇਕੋ ਹਨ। 
ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 

ਕਸੰਗੈਕ ਵਿ ਯੋਜਿਲ੍ਰਿਸ਼ਦਿਗ ਗਜਕਗਕ੍ਧ:। 

ਲੀਗਚੰਗਛੁਸੇਗਧਿ ਜੰਧ5ਧਦਗਜੂਰੰਸਫੁੰਜਿ ।1੨੦।। 


ਜਨਕ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨਹੀਂ। ਜਨਕ ਜਨਮਦਾਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਹੀ ਜਨਕ 
ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹਰੇਕ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਜਨਕ ਹੈ। ਐਸੇ ਯੋਗ-ਸੰਯੁਕਤ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀ “ਜਜਕਜਕ੍ਥ:'- ਜਨਕ ਆਦਿ ਗਿਆਨੀਜਨ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਵੀ 'ਕਸੀਗ ਧ੍ਥ ਜੌਜਿਛ੍ਰਿਸ'- ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਯਾਨੀ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਜਨਕ ਆਦਿ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਹੋਏ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਇਸ 'ਕਾਰਯੰ ਕਰਮ' ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਕੇ 
ਹੀ “ਗੌਜਿਛ੍ਰਿਸ'- ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵੀ ਲੋਕ- 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਹਿਤ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 
ਤੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ-ਨਾਯਕ ਬਣਨ ਦੇ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਕਿਉ` ? 









































ਹੁਣੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ - ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨ 
ਨਾਲ ਨਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਲੋਕਹਿਤ- 
ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦਾ ਹੀ ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ - 

ਧਵਗਥਕਰਿ ਐਠਰਵਜਜਕੋਕੇਜਗੇ ਯਜ:। 

ਯ ਧਟਜ਼ਸਗੇ ਕੂਲਹੇ ਲੀਗਵਜਕ੍ਜ੍ਰਕਜੰਜੇ ।੨੧।। 


ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ ਜੋ-ਜੋ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। 























ਪਹਿਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਆਤਮ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਰਹਿਣੀ 
ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ 
ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਜਨਕਾਦਿ ਕਰਮ ਵਿਚ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ 
ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਹਿਜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹਾਂ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





62 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਜ ਸੇ ਧਪੀਦਵਿੰਜ ਭਜੰਟਧੰ ਕਿਬ੍ਰ ਲੀਕੋਬ੍ਰ ਕਿ ਬਜ । 
ਜਜਗਜਸਧਸਟਧੰ ਧਜੰ ਦੁਕ ਬ ਭਸੰਗਿ _ 1੨੨11 





ਹੇ ਪਾਰਥ! ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਰਤੱਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਕਹਿ ਆਏ ਹਨ 
ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ (ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ) ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਰਤੱਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ- ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਤੱਵ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਰਾ ਜਿਹੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ 
ਯੋਗ ਵਸਤੂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰਮ ਵਿਚ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ। 
ਕਿਉ ? 

ਧਕਿ ਛਫ ਜ ਕਜੇਂਧ ਗਰ ਠਸੰਹਧਜਜਿਕੇਜ:। 

ਸਸ ਕਗਜ੍ਰਿਕਜਾਜੇ ਸਜੂੂਠਗ: ਧਪੰ ਜਰੰਗ: ।।੨੩।। 


ਕਿਉ 'ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਕੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਵਰਤਾਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਵਰਤਾਉ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਲਗ ਜਾਣਗੇ। ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅਨੁਕਰਣ ਵੀ ਬੁਰਾ ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 























ਹਾਂ। 

ਚਰਜੀਕੇਧ੍ਰਕਿਸੇ ਲੀਕ ਜ ਗ੍ਰਧੀ ਕਸੰ ਧੇਕ੍ਛੁਸ੍। 

ਯੰਠਕਵਧ ਬ ਭਜ ਵਧਸੂਧਠੁ-ਧਸਿਸ: ਜਗ: ।।੨੪।। 

ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਕੇ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਭਟਕ ਜਾਣ, 
ਅਤੇ ਮੈਂ 'ਜੋਲਕਵਧ' ਵਰਣ ਸੰਕਰ (ਵਰਣ ਭੇਦ) ਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੀ 





ਪਰਜਾ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਕੇ ਜੇ ਆਰਾਧਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਲਗੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਭਟਕ 
ਜਾਏਗਾ। ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਤਾਂ ਆਰਾਧਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾਇਆ 
ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਾਜ ਨੇ ਤਾਂ ਅਜੇ ਆਰਾਧਨਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਨਹੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਦੇ 
ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਬੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਕੋਈ 
ਖ਼ਾਸ ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ 
ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਨਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਬੈਠਣਗੇ। 
































ਮਨ ਬੜਾ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜੇ 
ਸਵਰੂਪ-ਸਥਿਤ ਮਰਾਪੁਰਸ਼ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਦੇਖਾਦੇਖੀ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ ਛੱਡ 
ਦੇਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ ਕਿ ਇਹ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਾਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਤਰ 
ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਉਹ 
ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ 
ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਸਭ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮੈਂ “ਵਰਣ ਸੰਕਰ” ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। 

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਰਣ ਸੰਕਰ (ਨਸਲੀ ਮਿਲਾਵਟ) ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ-ਸੁਣਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਇਸੇ ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਵਰਣ 
ਸੰਕਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ; ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਕੇ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲਗਿਆ 
ਨਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਵਰਣ ਸੰਕਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ_ਜਾਵਾਂ। ਦਰਅਸਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਣ ਹੈ 









































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 63 
ਪਰਮਾਤਮਾ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਣਾ ਵਰਣ ਸੰਕਰਤਾਈ ਹੈ। ਜੇ 
ਸਵਰੂਪ-ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਰਹਿਤ 
ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਆਤਮ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਣਗੇ, ਵਰਣ ਸੰਕਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਗੁਆਚ 
ਜਾਣਗੇ। 














ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਤੀਤੱਵ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਇਕ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਸਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ 
ਭੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਉਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। “ਆਪਣੀ ਕਰਣੀ ਆਪਣੀ ਭਰਣੀ”। 
ਹਨੁਮਾਨ, ਵਿਆਸ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਨਾਰਦ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਕਬੀਰ, ਈਸਾ ਆਦਿ ਚੰਗੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੋਏ 
ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਮਾਜਕ ਕੁਲੀਨਤਾ (ਕੁਲ ਜਾਂ ਨਾਮ) ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਤਮਾ 
ਆਪਣੇ ਪੂਰਬ ਜਨਮ ਦੇ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਲੈਕੇ ਆਉ 'ਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - “ਸਜ: 
ਥਠਗਜੀਜਿੜ੍‌ਧਗਿ ਜਰ੍ਹਜਿਦਰਜਿ ਕਥੰਜਿ ।(੧੧/6) ਮਨ ਸਹਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕਾਰਜ 
ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈਕੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਨਵੇਂ 
ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਨਮਦਾਤਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਗਿਆ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ 
ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਰਣ 
ਸੰਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਰਣ ਸੰਕਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ 
ਸਵਰੂਪ ਵਲ ਨਾ ਵੱਧਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਵਰਣ ਸੰਕਰ ਹੈ। 












































ਜੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਕੇ ਕ੍ਰਿਆ (ਨਿਯਤ ਕਰਮ) ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ 
ਕਰਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਏ। ਸਾਧਨਾ-ਕਰਮ 
ਵਿਚ ਚਲਕੇ ਉਸ ਮੂਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਖਿੰਡ ਜਾਣਾ, ਭਟਕ 
ਜਾਣਾ ਮੌਤ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਜੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦਾ 
ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਤਿਆਰਾ ਹੈ, ਹਿੰਸਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦੇ ਹੋਏ 
ਜੋ ਚਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਅਹਿੰਸਕ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤ, ਨਸ਼ਵਰ ਕਲੇਵਰਾਂ 
(ਜਾਮਿਆਂ) ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਮਾਤਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ, ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ। 


ਯਥਗ: ਕਸੰਹਧਰਿਲੁੰਜੀ ਧਪ ਲੂਧੰਦਿੇ ਮਕਜ। 

ਕ੍ਰਾਧੰਫ੍ਰਿੁਂਦਜਪਹਜਥਜਵਿੰਬਕੰਗੇਬੂੰਲੀਂਕਜੰਗਲਸ ।।੨੧।। 

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕਰਮ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਹੋਏ ਅਗਿਆਨੀਜਨ ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਅਨਾਸਕਤ ਹੋਇਆ ਵਿਦਵਾਨ, ਪੂਰਣ ਗਿਆਤਾ ਵੀ ਲੋਕ-ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਨ- 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅਗਿਆਨੀ 
ਹਾਂ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਦ ਤਕ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੱਖ ਹਾਂ, ਆਰਾਧ 
ਵੱਖ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਕਰਮ ਵਿਚ ਆਸਕਤੀ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀ ਜਿੰਨੀ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਾਸਕਤ ਵੀ 
ਕਰੇ। ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਆਸਕਤੀ ਕਿਉ ਹੋਏਗੀ ? 
ਐਸਾ ਪੂਰਨ ਗਿਆਤਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ 
ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਉਸ ਉਤੇ ਚਲ ਸਕੇ। 





















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





64 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਜ ਫੂੂੜ੍ਹਿਮੈਕ ਯਜਧੇਕ੍ਗਜੀ ਯਸੰਜੰਗਿਜਸ੍। 

ਦੇਥਧੇਕਜਕੰਲਸਗਗਿ ਰਿਠੂਦਧੂਕਜ: ਜਸਬਕਜ੍।।੨੦।। 

ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਆਸਕਤੀ ਵਾਲੇ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ 
ਵਿਚ ਭਰਮ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਅਰਥਾਤ ਸਵਰੂਪ-ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 
ਕਿਸੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੇ ਲਈ ਅਸ਼ਰਧਾ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਏ। 
ਪਰਮਾਤਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਯਤ ਕਰਮ 
ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ। 

ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਸੀ ਕਿ 'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ" ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੋ ਵਜੇ 
ਹੀ ਉਠਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣ, ਖੰਘਣ ਲੱਗ ਜਾਣ। ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗਣ ''ਉੱਠੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ 
ਪੁਤਲਿਉ!”' ਸਭ ਉਠਕੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਆਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲੇਟ ਜਾਣ। ਕੁਝ ਦੇਰ 
ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਉਠਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣ। ਕਹਿਣ ''ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਸੌ` ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ 
ਮੈਂ ਸੌਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਲਗਿਆ ਹਾਂ। ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਬੈਠਣ ਵਿਚ ਕਸ਼ਟ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠਕੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ 
ਲੱਗਣਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਤੇਲ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਸੁਆਸ ਦੀ ਡੋਰ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਏ, ਕ੍ਰਮ ਨਾ ਟੁੱਟੇ, ਦੂਜੇ 
ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਆਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣ ਸੱਕਣ, ਤਦ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲਗੇ ਰਹਿਣਾ ਸਾਧਕ ਦਾ ਧਰਮ 
ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸੁਆਸ ਤਾਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।'" ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਤੋਂ 
ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਰਮ ਵਿਚ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। 'ਜਿਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ, 
ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਏ।' 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰੂਪ-ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 
ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲਗਾਈ ਰੱਖੇ। ਸਾਧਕ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲੱਗਣ; ਪਰ 
ਚਾਹੇ ਗਿਆਨਯੋਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ 
ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਰਮ ਕਿਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕੌਣ 
ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਦੇ ਹਨ 


ਜਕ੍ਹਜੇ: ਜ਼ਿਧਸਹਗਜਿ ਗੂਗੇ: ਭਸਗਿ ਜਧੰਵ:। 
ਯਵਕਗਕਰਿਸ੍ਰਫਠਸ ਕਜਇਿਸਿਜਿ ਸਜਧਹੇ ।੨੪।। 


ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪੂਰਤੀ(ਪੂਰਣਤਾ) ਤਕ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਫੇਰ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੂਰਖ ਪੁਰਸ਼ ''ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ-ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਆਰਾਧਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਨੇ 
ਵੇਖਿਆ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਰਦਬਰਿਜ੍ਰ ਸਗ਼ਥਲੇ ਗ੍ਰਗਲਸੰ ਕਿਂਮਗਧੇ:। 

ਗੂਗਗ ਗ੍ਰਗੇਬੂ ਕਜਾਜ ਭੁਜਿ ਸਕ ਜ ਚਯਜੇ 11੨੬ 11 

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ! ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ “ਜਦਬਕਿਰ੍' ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਕੇ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਪਣੇ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 

























































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 65 





ਇੱਥੇ ਤੱਤ ਦਾ ਅਰਥ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਤੱਤ ਜਾਂ ਪੰਜੀ ਤੱਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਲੋਕੀਂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਤੱਤ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ 
ਤੱਤ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਗੁਣ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ (ਵੰਡ) ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਾਮਸੀ ਗੁਣ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕੰਮ 
ਹੋਏਗਾ - ਆਲਸ, ਨੀਂਦ, ਗਫ਼ਲਤ, ਕਰਮ, ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਅ। ਰਾਜਸੀ ਗੁਣ 
ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਆਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ, ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਸੁਆਮੀਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਮ 
ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ, ਅਨੁਭਵੀ ਉਪਲਬਧੀ, ਨਿਰੰਤਰਤਾਪੂਰਨ 
ਚਿੰਤਨ, ਸਰਲਤਾ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ ਹੋਇਗਾ। ਗੁਣ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨੀ 
ਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ ਜਾਂ ਘਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣ ਆਪਣਾ 
ਕਾਰਜ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਸਮਝਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ 
ਕਰਮ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਅਜੇ ਰਾਹ 
ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਰਮ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 


ਜਰਹਾਜੇਗ੍ਹੰਗਗਚੰਸ੍ਰਗ: ਜਾਚੇ ਗੁਗਗਸੰਜੂ। 
ਗਜਕੂਕਕਜਕਿਗੇ ਸਾਕਨਕਰਨਵਜਕਿਯ ਕਿਬਲਧੇਜ ।।੨੧।1 


ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਪੁਰਸ਼ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਰਮਲ ਗੁਣਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਉੱਨਤੀ ਵੇਖਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝਣ 
ਵਾਲੇ 'ਸਜ'- ਅਰਥਾਤ ਢਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ 
ਵਿਚਲਿਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਉਤਸਾਹ ਨਾ ਕਰੇ। ਸਗੋਂ ਉਤਸਾਹ ਦੇਵੇ; ਕਿਉਕਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ 
ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪਾਉਣੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ 
ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਕੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗੀ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ 
ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਮੰਨਣ, ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਮੰਨਕੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਨਾ ਬਣ ਜਾਣ, ਨਿਰਮਲ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀ ਨੂੰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ 
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਬਸ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮ 
ਕਰਦੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਗੁਣ ਆ-ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਨਤੀ ਉਹ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਕਰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਦੇਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾਪੁਣੇ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ 
ਵਿਚ ਆਸਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ 
ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ 




























































































ਸਧਿ ਜਧਗਿ ਭਸਗਿ ਚਧਕਧਏਗਕਸਬੇਜਗ। 
ਜਿਵਵਜਜਿੰਸੰਗੇ ਪ੍ਰਜ ਧ੍ਰਏਧਟਰ ਰਿਗਜਹਕਕ: ।।੩੦।। 


ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ “ਯਛਯਕਬੇਰਵ' ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰਕੇ, 
ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਕੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਆਸ਼ਾ ਰਹਿਤ, ਮਮਤਾ 
ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਜਦ ਚਿੱਤ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਰੱਤੀਭਰ ਵੀ ਕਿਧਰੇ 


ਆਸ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਵਿਚ ਮੇਰਾਪਣ ਨਹੀਂ, ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਹੜਾ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





66 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਯੁੱਧ ਕਰੇਗਾ? ਜਦ ਸਭ ਪਾਸਿਉ` ਚਿੱਤ ਸਿਮਟਕੇ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, 
ਤਾਂ ਉਹ ਲੜੇਗਾ ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੈ ਕੌਣ? ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੋਗੇ, ਤਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਹੀ ਸਵਰੂਪ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਰਾਗ-ਦੂ੍‌ਸ਼, 
ਆਸ਼ਾ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਵਿਜਾਤੀ (ਬਾਹਰੀ) ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਜੋ 'ਕੁਰੂ” ਕਹਾਉ 
`ਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਕੇ ਭਿਅੰਕਰ 
ਹਮਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਸ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਦੇ ਹੋਏ 
ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਿਮਟਦੇ ਜਾਣਾ, ਧਿਆਨੌਸਥ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਯਥਾਰਥ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਉਹ 
ਫੇਰ ਬਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ - 


ਧੇ ਸੇ ਸਜਸਿਕੋ ਜਿਕਧਸਜੂਰਿਕਰਜਿਜ ਸਜਗ:। 
ਅਟਕਦਗੇਠਜਜ੍ਰਧਾਗੇ ਸ੍ਰਠਧਾਰੇ ਜੇਠਧਿ ਲਸੰਮਿ:।।੩੧।। 


ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ, ਸ਼ਰਧਾਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ 
ਹੋਕੇ, ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਯੁੱਧ ਕਰ", ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ 
ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਦੇ ਲਈ 
ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵ ਮਾਤਰ ਲਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ 'ਯੁੱਧ ਕਰ! ਇਸਤੋਂ ਇਹ ਲਗਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਯੁੱਧ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੀ 
ਸੰਰਚਨਾ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉ` ਪਏ ਹੋ, ਕਿਉਕਿ 
ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਅੰਤਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਖੇਤਰ (ਸਰੀਰ) ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਗਿਅ (ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ 
ਵਾਲੇ) ਦਾ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ, ਧਰਮਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਉ 
`-ਜਿਉ' ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰੋਗੇ, ਵਿਜਾਤੀ (ਬਾਹਰੀ) ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ 
ਹੋਵੇਗੀ, ਭਿਅੰਕਰ ਹਮਲਾ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਯੁੱਧ 
ਹੈ। ਜੋ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ 
ਤੋਂ, ਆਵਾਗਮਨ ਤੋਂ, ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, 
ਉਸਦੀ ਕੀ ਗਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 


ਧੇ ਬੇਜਕਧਗ੍ਰਧਜਗੇ ਜਜੂਰਿਕਰਜਿਜੈ ਸੇ ਸਜਸ੍। 
ਚਧੰਗਜਰਿਸ੍ਰਗੰਦਗਚਿਰੋੜਿ ਜਵਟਜਬੇਜਜ: ।।3੨।। 


ਜੋ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ 'ਯਬੇਜਜ:'- ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਅਚੇਤ ਲੋਕੀਂ, ਮੇਰੀ ਇਸ 
ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ, ਅਰਥਾਤ ਧਿਆਨ ਸਥ ਹੋਕੇ ਆਸ਼ਾ, ਮਮਤਾ, ਸੰਤਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ 
ਹੋਕੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, “ਜਥੰਭਜਰਿਸ੍ਰਗਜ੍'- ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਪੂਰਨ 
ਮੋਹਿਤ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਲਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਜਾਣ। ਜਦ ਇਹੋ ਸਹੀ 
ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕੀਂ ਇਹ ਕਿਉ` ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਹੈ 


ਯੂ ਬੇਕਟਜੇ ਵਧਵਧ: ਜਯੁਜੇਜਜਿਧਜਧਿ। 
ਜਗ੍ਰਾਜਿ ਗਿਰ ਮ੍ਰਗਜਿ ਜਿਗਟੁ: ਕਿੰ ਕਕਿਠਧਹਿ।133।। 































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 67 





ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਸੁਭਾਅ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਵੱਸ਼ ਹੋਕੇ 
ਕਰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੱਖਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ। ਜਿਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੂਯਮ ਸਿੱਧ 
ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਾਕਰਣ ਕੋਈ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਸਭੋ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਦੇ। ਉਹ ਆਸ਼ਾ, ਮਮਤਾ, ਸੰਤਾਪ ਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਰਾਗ-ਦ੍ਹੇਸ਼ 
ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਦਾ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। 
ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੂਜਾ ਕਾਰਣ ਦਸਦੇ ਹਨ - 


ਫੁਕ੍ਰਿਧਕਧੇਕ੍ਿਧਕਧਪੋਂ ਕਗਫ਼ੂੇਬੋ ਠਧਥਕਿੰਪਗੇ । 

ਜਗੇਜੰ ਕਵਸਗਵਲੇਗੋ ਛਵਧ ਧਕਿਧਦਿਿਜੀ ।।3੪।। 

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗ ਅਤੇ ਦ੍ਹੇਸ਼ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਕਿ ਇਸ ਕਲਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਵਿਚ, ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੀ 
ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਗ ਅਤੇ ਦ੍ਹੇਸ਼ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਤਰੂ ਹਨ, ਇਹ ਆਰਾਧਨਾ ਦਾ ਅਪਹਰਣ ਕਰ 
ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸ਼ਤਰੂ ਅੰਦਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਿਉ` ਲੜੇਗਾ? ਸ਼ਤਰੂ ਤਾਂ 
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਅੰਤਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯੁੱਧ ਵੀ ਅੰਤਰਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਯੁੱਧ ਹੈ; ਕਿਉਕਿ ਸਰੀਰ ਹੀ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਜਾਤੀ (ਭੀਤਰੀ)-ਵਿਜਾਤੀ (ਬਾਹਰੀ) ਦੋਨੋਂ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਦੋ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ 
ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਾਉਣਾ, ਸਜਾਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਕੇ ਵਿਜਾਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਯੁੱਧ 
ਹੈ। ਵਿਜਾਤੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸਜਾਤੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ 
ਕਰਕੇ ਸਜਾਤੀ ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾਉਣਾ ਯੁੱਧ ਹੈ, ਜੋ 
ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। 

ਰਾਗ-ਦ੍ਹੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਧਕ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ 
ਛੱਡਕੇ ਇਕਦਮ ਹੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਸਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ 
ਕਰਦੇ ਹਨ- 

ਐਧਦਵਰਬਗੌਂ ਰਿਗੂਗ: ਧਕਬਸਜਿਰਜ੍ਰਧਿਿਜਜ੍‌। 

ਕਰਬਸੋਂ ਜਿਬਜੇ ਮਧ: ਬਕਬਸੋ ਮਧਕਫੁ: ।13੧।। 


ਇਕ ਸਾਧਕ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਜ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਜੇ 
ਉਸਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਚੰਗੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣਾ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਤਮ 
ਹੈ।' ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸ੍ੈਸਰਮ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ 
ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਇਕ ਨਾ ਇਕ ਦਿਨ ਪਾਰ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਸ੍ਰੈਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਮਰਨਾ ਵੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਧਕ ਛੁੱਟੇਗਾ, ਸਰੀਰ 
ਮਿਲਣ ਤੇ ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਵਸਤਰ (ਸਰੀਰ) ਬਦਲਣ ਨਾਲ 











































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





68 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਤੁਹਾਡੇ ਬੁੱਧੀ-ਵਿਚਾਰ ਬਦਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ? ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਭੈ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਭੈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਵਰਣ ਹੋਰ 
ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। 

ਇਸ ਭਗਵਤ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਨਕਲ ਬਹੁਤ ਹੈ। 'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ 
ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ 'ਅਨੁਸੁਈਆ” ਜਾਕੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੱਮੂ ਤੋਂ ਚਿਤਕੂਟ ਆਏ ਅਤੇ 
ਅਨੁਸੁਈਆ ਦੇ ਘੋਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਉਥੋਂ ਆਉਦੇ-ਜਾਂਦੇ 
ਸਨ। ਇਕ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪਰਮਹੰਸਜੀ ਦਿਗੰਬਰ (ਵਸਤਰ ਰਹਿਤ) ਨੰਗ-ਧੜੰਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, 
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਕੌਪੀਨ (ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਢੱਕਣ ਦਾ ਕਪੜਾ) 
ਸੁਟਿਆ, ਦੰਡ-ਕਮੰਡਲ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਿਗੰਬਰ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ 
ਬਾਅਦ ਉਹ ਫੇਰ ਆਏ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰਮਹੰਸਜੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਾਲਾਂ ਵੀ 
ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਜੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਨ ਲਈ ਕੁਝ ਤਾੜਨਾ 
(ਡਾਂਟ-ਫਟਕਾਰ) ਦਿਆ ਕਰਨ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ। ਮਹਾਰਾਜਜੀ 
ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀ ਗਾਲਾਂ ਦੇਣ ਲਗੇ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਲੋਕ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਹਿ 
ਬਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ਉਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਜੁਆਬ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। 


















































ਦੋ-ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫੇਰ ਆਏ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰਮਹੰਸਜੀ ਗੱਦੇ ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, 
ਲੋਕ ਪੱਖਾ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਚੰਵਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੀ ਇਕ ਖੰਡਹਰ ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ 
ਮੰਗਾਇਆ, ਗੱਦੇ ਵਿਛਵਾਏ, ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਵਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਹਰ 
ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਭੀੜ ਵੀ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਗੇ ਕਿ ਲੜਕਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ, ਲੜਕੀ ਚਾਹੀਦੀ 
ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜੀ ਰੁਪਏ। ਪਰ 'ਨਕਲ ਕਦ ਤਕ ਅਸਲ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ", ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕੌਡੀ ਦੇ 
ਦੋ ਹੋਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਭਗਵਤ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਨਕਲ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸ਼ਰੈਧਰਮ ਦਾ ਹੀ 
ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਸ੍ਰੈਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਰੈਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ 
ਸ੍ਰੈਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਕੇ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਖੱਤ੍ਰੀ ਦੇ ਲਈ ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਮਾਰਗ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੈਧਰਮ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਖੱਤ੍ਰੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਜੁਨ! 
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਤਾਲਾਬ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ 
ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ, ਅਰਥਾਤ ਸ੍ੈਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ 
ਫੇਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਗ-ਦ੍ਰੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ। ਸ੍ਰੈਧਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾਮਈ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ 
ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਰਗੀ ਵੇਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਬਣਾ 
ਲਵੇ। 





















































ਇਕੋ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿਤਾ ਨੀਚ, ਮੱਧਮ, 
ਉੱਤਮ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਵੈਸ਼, ਖੱਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ 
ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵਾਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਕਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ 
ਉਹੀ ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਜਦ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ _“ਜ ਕ਼ਏਸਾਗੇ ਜ ਐਕਿਧ: ਜ ਰੋਵਗੇ ਜ ੂ੍ਫ: ਬਿਕਜਨਕਲਧ: ਗਿਕ: ਕੋਕਗੇ5ਲੁਸ੍'- ਉਹ 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 69 





ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਗਰ੍ਹਕੰਹਧੰ ਸਗ ਚ੍ਰਾਟ'- 
ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੈਂ ਕੀਤੀ। ਤਾਂ ਕੀ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ? ਨਹੀਂ, 'ਗ੍ਰਗ 
ਗਸੰ ਰਿਗਗ&:'- ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਰਮ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ? ਕੀ ਸੰਸਾਰ 
ਕਰਮ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਨਹੀਂ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ! ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਹੈ 
ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਹਵਨ, ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਸੁਆਸ 
ਵਿਚ ਹਵਨ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਜਮ ਆਦਿ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ ਹੈ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ, ਆਰਾਧਨਾ। ਆਰਾਧ 
ਦੇਵ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੀ ਆਰਾਧਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਰਾਧਨਾ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਰ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ 
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਸਭ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਸ੍ੈਧਰਮ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਕਲ 
ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਡਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏਗਾ। ਪੂਰਨ ਨਸ਼ਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ; ਕਿਉਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਬੀਜ ਦਾ 
ਨਾਸ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਾਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ, ਦੀਨ-ਹੀਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਾਏਗਾ। 
ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਬਹਿਣ ਲਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀ.ਏ. 
ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਉਹ ਆਰੰਭਕ ਵਰਣਮਾਲਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ। ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੈਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ? 
ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਰ 

ਕਬ ਗੇਜ ਜਧੂਕਗੇ5ਧੰ ਧਧੰ ਬਕਰਿ ਧ੍ਰਲਥ: । 

ਅਜਿਦਲਯਧਿ ਧਠਗੌਧ ਥਲਫਿਕ ਜਿਧੇਗਿਜ: ।।3੧।। 

ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਫਿਰ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਬਦੋਬਦੀ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ, ਨਾ 
ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਿਸਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਆਪਦੇ ਮਤ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਉ ਨਹੀਂ ਚਲ ਪਾਉਦਾ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ 


ਰਗਸ ਦ੍ਥ ਜ਼ਗੇਬ ਦ੍ਥ ਵਹਗੇਗ੍ਰਗਜਸ੍ਰਕਾਮਧ: । 
ਸਛਵਜੇ ਸਛਧਦਸ਼ ਰਿੜ੍ਰਧੇਜਸਿਲੁ ਕੇਕਿਗਸ੍।।੩੪।। 


ਅਰਜੁਨ! ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਇਹ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ, ਭੋਗ ਭੋਗਣ 
ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੜੇ ਪਾਪੀ ਹਨ। ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਰਾਗ-ਦ੍ਹੇਸ਼ ਦੇ ਹੀ ਪੂਰਕ ਹਨ, 
ਹੁਣੇ ਜਿਸਦੀ ਮੈਂ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਤਰੂ ਜਾਣ। ਇਹਨਾਂ 
ਦਾ ਅਸਰ ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ 

ਬ੍ਰਸੇਜ਼ਜ਼ਿਧਰੇ ਕਛਿਧੰਘਕ੍ਵਗੋਂ ਸਲੇਜ ਬ। 

ਧਏਗੇਨਕੇਜਕੂਗੇ ਗਮੰਦਜਘ ਰੇਜੇਕੁਸਕੂਜਸ।1੩੪।। 

ਜਿਵੇਂ ਧੂਏਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਦਰਪਣ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝਿੱਲੀ ਨਾਲ 
ਗਰਭ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗਿਆਨ 
ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿੱਲੀ ਲਕੜੀ ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਧੂਆਂ ਹੀ ਧੂਆਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣ 
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਪਟ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ। ਮੈਲ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਦਰਪਣ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ 

























































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





70 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਝਿੱਲੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾ 
ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 

ਅਰਜ਼ ਭਜਸੇਹੇਜ ਭਜਿਗੇ ਜਿਕਧਥੇਕਿਗ। 

ਰਗਸਦਧੇਗ ਕਗੇਦਗੇਧ ਣ੍ਰਬ੍ਰਕੋਗਜਲੇਜ ਬ।।3੧।। 

ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ! ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਤ੍ਰਿਪੱਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ 
ਵੈਰੀ, ਇਸ ਕਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ 
ਦੋ ਸ਼ਤਰੂ ਦੱਸੇ। ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸ਼ਤਰੂ ਕਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ 
ਕਾਮ ਵਿਚ ਕ੍ਰੋਧ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਮਨਾ 
ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਅੜਚਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਫੇਰ ਉਭਰ ਆਉਦਾ 
ਹੈ। ਕਾਮ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਲੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ 
ਲੱਭੀਏ ਕਿੱਥੇ? ਨਿਵਾਸ ਜਾਣ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸੁਵਿਧਾ ਰਹੇਗੀ। 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 


ਫੁੰਕਿਧਗਿ ਸਗੇ ਕੂਹਿਕਕਧਧਿਕਗਜਸੂਟਧਗੇ। 

ਦ੍ਰੋਕਿੰਸੇਲੁਧਧੇਥ ਭਜਸਰ੍ਰਕਧ ਕੇਫਿਜਸ।।੪੦।। 

ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਇਸਦੇ ਵਾਸਸਥਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਮ ਇਹਨਾਂ ਮਨ- 
ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕਕੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। 


ਰਦਸਜ਼ਸਿਜਿਰਿਧਹਗਕੀ ਜਿਧਸਧ ਮਕਜਥੰਮ। 
ਧਧਗਜੇ ਜਯਵਿ ਛੇਜੇ ਭਜਕਿਭਜਜਗਜਸ੍।।੪੧।। 


ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ 'ਜਿਧਸ'- ਸੰਯੁਕਤ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ 
ਸ਼ਤਰੂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਲਭਣ ਨਾਲ 
ਉਹ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ, ਅੰਤਰਜਗਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। 
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਾਪੀ ਕਾਮ 
ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ। ਕਾਮ ਸਿੱਧੇ ਪਕੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ 
ਉਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਉ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਕਰ ਲਉ। 

ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਬੜਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ? 
ਇਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਉਤਸਾਹ ਦੇਂਦੇ ਹਨ 


ਭੁਜਿਰਿਧਗਿ ਧਗਹਧਰੂਕਿੰਕ੍ਰਿਧੇ=ਧ: ਧਕੰ ਸਜ:। 

ਸਜਚਜਵਜੂ ਧਚ ਕੂਫ੍ਿਯ ਫ੍ਰ੍ਠੇ: ਬਰਜਵਜੂਰ ਜ: ।।੪੨।। 

ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇ ਅਰਥਾਤ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਮਝ। 
ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀ 
ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਹੋ ਤੁਸੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ 
ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ। 

























































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 3 7] 


ਦ੍ਰਥਪਤ੍ਰਯ: ਬਯੇ ਥਪਰ੍ਇਤਸ ਕੰਲ੍ਗਤਧਥਰਸਬਜਸਬਠਸਜਧ । 

ਯਵਿ ਵੜਤ੍ਰ ਸਗ਼ਥਲੇ ਕਗਸਲਧ ਟਰ ਜਜਕਸ੍।।੪੩ ।। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਰਥਾਤ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਕੇ, 
ਆਤਮਬਲ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਕਾਮ 
ਰੂਪੀ ਅਜੈ ਸ਼ੱਤਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ ਇਸ ਅਜੈ ਸ਼ੱਤਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰ! ਕਾਮ ਇਕ 
ਦੁਰਜੈ ਸ਼ੱਤਰੂ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਸਮਝਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਸਮਝਕੇ ਕਾਮਰੂਪੀ ਸ਼ੱਤਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰ। ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ 
ਇਹ ਸ਼ੱਤਰੂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵੀ ਅੰਤਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੈ। 




















ਸਾਰ 


ਅਕਸਰ ਗੀਤਾਪ੍ਰੇਮੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ 'ਕਰਮਯੋਗ' ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਹੈ, 
ਪਰ ਇਹ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 
ਕਰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਗਾਈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਜ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਸਿੱਧ 
ਹੈ ਕਿ ਯੱਗ ਕੋਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ 
ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜਿਹੜਾ ਦਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ 'ਗੇ&ਧਜੇ5੍ਰਾਅਜ੍'- ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ 
ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਹੈ। 


ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਯੱਗ ਦੀ ਉਤੱਪਤੀ ਦੱਸੀ। ਇਹ ਕੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ 
ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਯੱਗ ਕਰਨ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ 
ਕਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਪਾਪ-ਆਯੂ (ਪਾਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਖੋਣ ਵਾਲੇ) ਆਰਾਮ 
ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਰਥ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਕਰਕੇ 
ਹੀ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ। ਉਹ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਕਰਮ 
ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਕਰਮ ਵਿਚ ਭਲੀ 
ਭਾਂਤ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ 
ਮੇਰਾ ਵੀ ਹੁਣ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ 
ਕਰਮ ਵਿਚ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਆਪਣਾ ਪਰਿਚੈ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਯੋਗੀ 
ਸਨ। 







































































ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਲਿਤ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ; ਕਿਉਕਿ ਕਰਮ 
ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਨਾ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ 
ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਕਰਮ ਲਈ ਧਿਆਨੌਸਥ (ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰ) ਹੋਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ 
ਬੰਦ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਿਮਟਕੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਕਿਹੜਾ? ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਰਾਗ-ਦ੍ਰੇਸ਼ ਬਾਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਜਾਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਅ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਛੱਡਦੇ 
ਹੋਏ ਧਿਆਨੌਂਸਥ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਇਹੋ ਇਸ 
ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾ ਕਰਮ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਨਾ ਯੱਗ। ਜੇ ਯੱਗ ਸਮਝ ਵਿਚ 
ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਰਮ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਏ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਸਮਝਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। 


























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





1 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸਥਿਤ-ਪ੍ਰੰਗਿਅ (ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ) ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ 
ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਉਤੇ ਬਲ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ, 
ਹਿਦਾਇਤ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਵੀ ਕਰਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ 
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਗਤਿ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ 
ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਕਰਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਵੀ 
ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ; ਕਿਉਕਿ 'ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ” ਹੁਣ ਤਕ 
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਏਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਸਿਆ, ਯੱਗ ਤਾਂ ਦਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ! ਕਰਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਥੇ 
ਹੋਇਆ? ਹਾਂ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਚਿਤ੍ਰਣ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਸੰਪੂਰਨ ਗੀਤਾ ਉਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਮਿਲੇਗਾ ਕਿ ਸਰੀਰ 
ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇਹੋ ਠੇਸ ਕਾਰਣ ਦਸਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ 
ਗਿਆਨਯੋਗ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਖੱਤ੍ਰੀ ਦੇ ਲਈ ਯੁੱਧ ਹੀ ਕਲਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਸਾਧਨ ਦਸਿਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਗਿਆਨਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਹੜੀ 
ਬੁੱਧੀ? ਇਹੋ ਕਿ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ ਦੋਨਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਲਾਭ ਹੀ ਹੈ - ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। 
ਫੇਰ ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਆਪਣੀ ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨਰੂਪੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕਟ। ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਯੋਗ ਵਿਚ ਹੈ। 
ਅਧਿਆਇ ਪੰਜ ਤੋਂ ਦਸ ਤਕ ਯੁੱਧ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 
ਏਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ - ਇਹ ਸ਼ਤਰੂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਨਿਮਿੱਤ 
(ਸਾਧਨ) ਮਾਤਰ ਹੋਕੇਬਸ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾ। ਜਸ ਨੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, 
ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਤਾ ਆਪੇ ਕਰਵਾ ਲਏਗਾ। ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ। 


ਅਧਿਆਇ ਪੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਮੂਲ (ਜੜ) ਵਾਲਾ ਪਿਪਲ ਬਿਰਛ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ 
ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੰਗਤਾ (ਵੈਰਾਗ) ਰੂਪੀ ਸ਼ੱਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਟਕੇ ਉਸ ਪਰਮਪਦ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ 
ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਂ, ਅਧਿਆਇ ਸੋਲਾਂ 
ਵਿਚ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਕ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਯੁੱਧ 
ਦਾ ਵਿਸਤਾਰਕ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼ਲੋਕ 30 ਤੋਂ ਸ਼ਲੋਕ 43 ਤਕ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਵਰੂਪ, ਉਸਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ, 
ਯੁੱਧ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਨ ਯੋਗ ਸ਼ੱਤਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 
ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਪੂਰਬਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਟਕੇ ਸੁਟਣ ਉਤੇ ਜੋਰ 
ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸ਼ੱਤਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ੱਤਰੂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਵਾਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 


36 ਜਰਜਕਿਜਿ ਮੀਸਕ੍ਰਮਗਕਕ੍ਰਗੀਗਜ੍ਰਧਜਿਥਕਜੂ ਜਠੁਰਕਿਵਗਯੰ ਗੇਗਕਗਵਕੇ ਯੀਰ੍ਹਲਗਗਯੂੰਜ ਜੰਧਕੇ 
“ਫਤਹ ਕਿਜਵ ਜੇਕਗ' ਜਸ ਜੁਰੀਗੇ5੪ਧਧ: ।।੩ 11 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰੀਮਦਭਗਵਦਗੀਤਾ ਰੂਪੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤ੍ਰ 
ਵਿਸ਼ਿਅਕ ਸ਼੍ਰੀਕਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ 'ਸ਼ੱਤਰੂ-ਵਿਨਾਸ਼ ਪ੍ਰੇਰਣਾ” ਨਾਮਕ ਤੀਜਾ 
ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 











































































































।। ਹਰੀ ਓਮ ਤਤਸਤਿ ।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓਮ 


ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ 
ਆਰੰਭ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ 


ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ 
ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਜੋ ਵੀ ਮਾਨਵ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਬਕ ਮੇਰੇ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇਗਾ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ 
ਤੋਂ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਛੁੱਟ ਜਾਏਗਾ। ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਯੋਗ (ਗਿਆਨਯੋਗ 
ਜਾਂ ਕਰਮਯੋਗ ਦੋਨੋ) ਵਿਚ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿਚ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ 
ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਣੇਤਾ (ਸਿਰਜਨਹਾਰ) ਕੌਣ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਕਾਸ 
ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

















ਸ਼ਰੀਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ - 
ਫੁਸ ਰਿਕਵਕਜੇ ਧਗੰ ਜੇਕਜਧਜਛੁਸਟਧਧਸ੍‌ । 
ਕਿਕਵਕਜਸਜਧੇ ਜਲੁ ਸਜੂਕਿਢਗਕਕੇ5ਜਧੀਜ੍‌ ।।੧।। 


ਅਰਜੁਨ! ਮੈਂ ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਕੱਲਪ (ਯੁਗ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ 
ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਦਸਿਆ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਇੱਛਵਾਕੁ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਕਿਸਨੇ 
ਕਿਹਾ ? ਮੈਂ । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕੌਣ ਸਨ? ਇਕ ਯੋਗੀ। ਤੱਤਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ 
ਯੋਗ ਨੂੰ ਕੱਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅਰਥਾਤ ਭਜਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਵਿਵਸ਼ 
ਹਨ, ਐਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ 
ਹੈ, ਕਿਉ ਕਿ ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਹੀ ਯੋਗ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ (ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਹੀ) 
ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾਤਾ (ਸੂਰਜ) ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। 


ਇਹ ਯੋਗ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਦਾ ਨਾਸ਼ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਯੋਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਆਰੰਭ ਵੀ ਕਰ ਦਿਉ ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰਣਤਾ ਦਿਵਾਕੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ 
































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





74 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੱਲਪ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਜਨ 
ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੀ ਆਤਮ-ਕੱਲਪ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧਨਾ-ਭਜਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਦੇਣ 
ਹੈ। ਮੋਹ-ਨਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਚੇਤ ਆਦਿਮ-ਮਾਨਵ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਜਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਯੋਗ 
ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਤਕ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 
ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮੀਪਤਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੇ 
ਸੰਸਕਾਰ ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਸੁਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸਜੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਗੇ 
ਬਿਜਪੇ ਮੂ ਗਿਦਲੁ ਸੂ ਏਜੋ', 'ਜੇ ਜਥ ਮਧੇ ਧਕਸ ਬਕ੍‌ ਗੇਗਰ'। (ਗਸਥਕਿਜਗਜਜ)- ਅਰਥਾਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਪਰਮਪਦ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ। 




















ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯੋਗ ਮੈਂ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। “ਬਐ: ਜ੍ਰਧੋ 
ਭਚਜਧਰ' ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ, ਸੈਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਸੁਆਸ ਦੇ 
ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਨ ਹੀ ਸੂਰਜ 
ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋਏਗਾ। ਇਹੋ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮਨੁ 
ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋਣ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਵਾਕ ਲਈ (ਵਚਨਾਂ ਲਈ) 
ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਉਂਠੇਗੀ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹੋ 
ਮਨੁ ਦਾ ਇੱਛਵਾਕੁ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਲਾਲਸਾ ਹੋਏਗੀ ਕਿ ਉਹ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕਰੀਏ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, 
ਜੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਦਿਵਾਉ'ਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਫੇਰ ਆਰਾਧਨਾ ਗਤੀ ਪਕੜ 
ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗਤੀ ਪਕੜਕੇ ਇਹ ਯੋਗ ਕਿਥੇ ਪਹੁੰਚਾਉ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 


ਦੂਧੰ ਬਵਟਧਵਜ਼ਟਜਸਿਸੰ ਕਯਥੰਧੀ ਰਿਹ: । 
ਚ ਕਗਲੇਜੇਲੁ ਸਲੁਗ ਧੇਗ ਜਝਟ: ਧਕੰਜਧ ।।੨1। 





























ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਆਸ ਵਿਚ, ਸੁਆਸ 
ਯੋਗ ਉਨਤੀ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਕੇ 
ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗ 
ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਲੋਕ (ਸਰੀਰ) ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੀਮਾ ਰੇਖਾ ਨੂੰ 
ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ? ਕੀ ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ- 











ਚ ਦੁਗਧੇ ਸਧ ਜੇਠਵ ਧੀਗ: ਜੀਕਰ: ਧੁਕਜਜ: । 
ਮਰਗੇ5ਜਿ ਸੇ ਜਗ ਬੇਰਿ ਕਫਦਧ ਛੇਜਟ੍ਰਜਸਸ੍।।3।। 


ਉਹੀ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਯੋਗ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉ 'ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ 
ਅਤੇ ਸਖਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਹ ਯੋਗ ਉੱਤਮ, ਰਹੱਸਪੂਰਣ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਖੱਤ੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਾਧਕ ਸੀ, 
ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਥਪੇੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨਸ਼ਟ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਯੋਗ ਕਲਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਸਾਧਕ 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 75 








ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਕੇ ਲੜਖੜਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰ ਰਹੱਸਮਈ ਯੋਗ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ 
ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਕਿ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਸੀ। ਕਿਉ` ਕਿਹਾ? 
ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਤੂੰ (ਅਰਜੁਨ) ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈਂ, ਅਨਿੰਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ 
ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਸਖਾ ਹੈਂ। 


ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਚਾਹ ਹੈ, ਉਹ (ਸਤਿਗੁਰੂ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਕੇ 
ਜਦੋਂ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਦੇਣ ਲਗੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭਜਨ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦੀ 
ਅਵਸਥੈਂਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਸ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ 
ਹਾਂ, ਉਸੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਦ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਤਰ ਆਉਣ, ਰੋਕਥਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਣ, 
ਡਗਮਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸੰਭਾਲਣ, ਤਦੇ ਮਨ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ “'ਸਜ ਕਚ ਲਵ ਰਕਟਿੱ, ਯਥ ਯੋਕਰ 
ਜਬੂ ਕਕਗੇ।' ਜਦ ਤਕ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਰਥੀ ਬਣਕੇ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਕੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਦ ਤਕ ਸਹੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉ ਦਾ। ਉਹ ਸਾਧਕ ਉਮੀਦਵਾਰ 
ਜ਼੍ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਭਜਨ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੱਥੇ ? 
































''ਪੂਜਯ ਗੁਰੂਦੇਵ ਭਗਵਾਨ'' ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ''ਓਏ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ- 
ਹੁੰਦੇ ਬਚ ਗਏ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹੀ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਏਸ ਤਰਾਂ ਸਮਝਿਆ, ਇਹ 
ਕਿਹਾ।! ਅਸੀਂ ਪੁਛਿਆ ''ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ! ਕੀ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਨੇ, ਗਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਨੇ?'” 
ਬੋਲੇ “'ਹਾਂ ਓਏ! ਭਗਵਾਨ ਐਦਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ-ਤੁਸੀਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, 
ਘੰਟਿਆਂ ਬਧੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੀ ਨਈਂ ਮੁੱਕਦਾ।'' ਸਾਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ 
ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਇਹ ਤਾਂ ਬੜੀ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ 
ਮਹਾਰਾਜਜੀ ਬੋਲੇ - ''ਕਾਹਨੂੰ ਘਾਬਰਦਾ ਏਂ! ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਨਗੇ ਗੱਲਾਂ। "ਇਕ-ਇਕ 
ਅੱਖਰ ਸੱਚ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਅਤੇ ਇਹੋ ਸਖਾ-ਭਾਵ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਤਰਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਕਰਣ 
ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ, ਤਦੇ ਇਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸਾਧਕ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
































ਅਜੇ ਤਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਯੋਗ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਇਸ 
ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੜਚਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਸਿਆ। ਇਸਤੇ 
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ - 
ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਚ 
ਘਧਕੰ ਖਥਗੀ ਯਦਸ ਧ₹ ਯਦਸ ਕਿਕਵਕਰ: । 
ਕਬਸੇਰਫ੍ਰਿਜਜੀਧੀ ਕਸਕੇ ਗ਼ੇਕਜਗਜਿਜਿ ।।੪ ।। 
ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਤਾਂ 'ਯਥਕਸ੍'- ਹੁਣ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੁਆਸ ਦਾ 
ਸੰਚਾਰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਲਵਾਂ ਕਿ ਇਸ ਯੋਗ ਨੂੰ ਭਜਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ 
ਕਿਹਾ ਸੀ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮਹਾਰਾਜ ਬੋਲੇ - 
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ 


ਥਛੂਜਿ ਸੇ ਟਧਜੀਗਜਿ ਯਦਸਜਿ ਜਕ ਬਯੂੰਜ । 
ਗਧਛੁ ਧੇਕ ਜਕਗਿ ਜ ਟਕੇ ਰੇਪ ਧਕੰਜਧ ।।੧।। 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





76 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਅਰਜੁਨ! ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ 
ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਧਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਸਵਰੂਪ-ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਵਿਅਕਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ - ''ਕੀ ਆਪ ਸਭ 
ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋ?”' ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - ਨਹੀਂ, ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਰੀਰ- 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਵਖਰੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ, 
ਅਵਿਅਕਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। 




















“ਗਕਬ੍ਰ! ਯੀਕਰ ਸੋਂ ਕਕ ਕਰਜ। 

ਸੂਦ ਸਚਿ ਗੂਦ ਕੇ ਵਗਪੀਂ, ਬ੍ਰਗ ਕੇ ਕਿਵਗਕ।।'' 

ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮਤੱਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ 
ਕਮੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਤਕ ਅਰਜੁਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਦੇਹਧਾਰੀ 
ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਰੰਗ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ - ''ਕੀ ਆਪਦਾ ਜਨਮ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਆਪ ਵੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 














ਭਗੀ6ਧਿ ਜਬਠਗਧਟਸ/ ਪ੍ਰਗਜਸੀਥਵੇ5ਧਿ ਜਜ੍‌ । 
ਬਰ੍ਹਹਿ ਵਧਸਬਿਕਗਧ ਜੱਮਧਗਧਠਸਸਧਧ।।੧।। 


ਮੈਂ ਵਿਨਾਸ਼ਰਹਿਤ, ਮੁੜ-ਜਨਮਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਸਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੂਰ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣ 
ਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਇਕ ਮਾਇਆ 
ਤਾਂ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉ 'ਦੀ ਹੈ, ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਧਮ ਯੋਨੀਆਂ 
ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮਾਇਆ ਹੈ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉ 
`ਦੀ ਹੈ, ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਯੋਗਮਾਇਆ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਤੋਂ 
ਅਸੀਂ ਅਲੱਗ ਹਾਂ, ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਇਹ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਨ ਕਰਾਉ `ਦੀ ਹੈ। ਉਸ 
ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ 
ਹਾਂ। 
































ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਸਵਰੂਪ ਦਾ 
ਜਨਮ ਪਿੰਡਰੂਪ ਵਿਚ (ਸਰੀਰੀ ਤੌਰ ਤੇ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ 
ਦੁਆਰਾ, ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੈਵੱਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ 
ਕਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਲੇਕਿਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ? 


ਧਕ ਧਠ/ ਵਿ ਬਸੰਦਧ ਗਲਜਿਮੰਧਰਿ ਮਕਰ । 

ਯਧ੍ਰਢਗਜਸਧਸੰਦਧ ਜਗਜਗਜੇ ਜੂਯਧਲੁਸ ।।6।। 

ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜਦ-ਜਦ ਪਰਮਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਗਲਾਨੀ (ਪਛਤਾਵੇ) 
ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਧਰਮ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਭਗਤਜਨ ਪਾਰ-ਉਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਪਾਉਦੇ, 
ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰੱਚਣ ਲਗਦਾ ਹਾਂ। ਐਸੀ ਹੀ ਗਲਾਨੀ ਮਨੂ ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ - ਛੁਰ੍ਧ ਕਛੂਜ ਫ੍ਰਥ 
ਲਗ, ਯਜਸ ਗ਼ਧਚ ਲੁਕਿ ਮਗਰਿ ਕਿਜੂ। (ਕਸਥਬਕਿਜਸਜਜ) 


























5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 ”੍ਨ 





ਜਦ ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਰਦਾ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਏ, ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮ ਲਈ 'ਗਕ੍ਗਕ 
ਹਿਕ ਜਧਜਥਛੁਜੀਗ' (ਹਿਰਦਾ ਗਦਗਦ, ਨੇਨਾਂ ਤੋਂ ਨੀਰ ਦੀ ਧਾਰਾ) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆ ਜਾਏ, ਜਦ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 
ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਅਧਰਮ ਦਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉ `ਦਾ, ਐਸੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ 
ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਰੱਚਦਾ ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਆਗਮਨ ਕੇਵਲ ਅਨੁਰਾਗੀ ਲਈ ਹੈ - ਦੇ ਕੋਜਜ 
ਮਗ਼ਜਜ ਫ਼ਿਜ ਗਗੀ। (ਕਸਬਕਿਜਸ਼ਜਜ ੧/ ੧੨੧) 


< 


ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਕਿਸੇ ਭਾਗਾਂਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ 
ਪੁਛਿਆ-'ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਕੇ ਕਰਦੇ ਕੀ ਹੋ?” 














ਬਕਿਭਗਧ ਦਬ੍ਜੇਂ ਰਿਜਵਧ ਬ ਕੂਰਠਰਜਸ । 
ਬਸੰਜੰਗਧਜਖਧਿ ਜੱਮਯਸਿ ਧੂਗੇ ਧੂਗੇ।।£ ।। 


ਅਰਜੁਨ! “ਕਗਬ੍ਰਜ ਧਕਿਕਹਗਧ' ਪਰਮ ਸਾਧਿਅ (ਸਾਧਣਯੋਗ) ਇਕਮਾਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਧ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਧਣਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਸਾਧਿਅ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਵੇਕ, ਵੈਰਾਗ, ਸ਼ਮ-ਦਮ ਇਤਿਆਦਿ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ 
ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ 'ੜ੍ਰਝ੍ਰਜ਼ਸ' ਜਿਸਤੋਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਾਰਜ ਰੂਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਕਾਮ- 
ਕਰੋਧ, ਰਾਗ-ਦ੍ਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਵਿਜਾਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ 
ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਯੁਗ-ਯੁਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। 
































ਯੂਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਤਿਯੁਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਰਾਪਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਯੁਗਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ 
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਉਤੇ ਹੈ। ਯੁਗਧਰਮ ਸਦਾ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਨਸ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਜਿਜ ਯੂਗ 
ਬਸੰ ਗੇਫਿ ਜਥ ਕੋਜੇ । ਫੁਕਧ ਵਸ ਸਧ ਕੋ ਜੇਕੋ।। (ਕਸਥਬਕਿਜਸ਼ਜਜ 6/ ੧੪/4) 


ਯੁਗਧਰਮ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 
ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਤਮ 
ਮਾਇਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਮ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰਾਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਿਵਾ ਦੇਣ 
ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ ਉਹ ਵਿਦਿਆ। ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਯੂਗ ਕੰਮ 
ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤਾਂ _ 'ਜੂ੍ਫ਼ ਜਬ ਜਸਗ ਰਿਕਗਜ। ਦੂਜ ਜਾਅਕ ਜਜ਼ਜ ਸਜ ਦਜਜ।।'” 
(ਵਸਥਕਿਜਸਜਜ਼ 6/ ੧੦੩੨) 


ਜਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਿਗੁਣ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਦੋਨੋ ਗੁਣ ਸ਼ਾਂਤ 
ਹੋ ਜਾਣ, ਵਿਸ਼ਮਤਾਵਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਸਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਨਾ 
ਹੋਵੇ ਅਰਥਾਤ ਇਸ਼ਟ ਤੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲੈਣ ਅਤੇ ਉਸ ਉਤੇ ਟਿਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਪੂਰਣ ਸੰਚਾਰ ਹੋਵੇ - ਜਦੋਂ ਐਸੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਸਤਿਯੁਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲ 
ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ - 

ਗਸਜ ਥਛੂਜ ਦਦਗੇਗੂਗ ਅਦ। 

ਗਲਿ ਜੱਮਕ ਕਿਚੇਬ ਬਛੂਂ ਗੇਵ।। 


ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ, ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੈਰ 
ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਲਿਯੁਗਵਾਸੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਾਮਸੀ ਗੁਣ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ 



































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





78 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਆਲਸ, ਨੀਂਦ, ਅਣਗਹਿਲੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਰਜ਼ ਜਾਣਦੇ 
ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਨਿਖਿੱਧ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸਤੋਂ 
ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯੁਗਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਅ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ 
ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ 
ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਰ ਵਰਣ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।ਜਾਂ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਤਿ ਉੱਤਮ, ਉੱਤਮ ਮੱਧਮ, ਮੱਧਮ 
ਅਤੇ ਨੀਚ, ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇਸ਼ਟ ਸਾਥ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ, 
ਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੀਵੇਂ ਯੂਗਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਘਟ ਪ੍ਰਤੀਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
































ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਵੇਕ, 
ਵੈਰਾਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਕ (ਕਰਨ ਵਾਲੇ) 
ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਰਾਗ-ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦਾ ਪੂਰਣ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਮਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ 
ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਮੈਂ ਯੁਗ-ਯੁਗ ਵਿਚ, ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਪਰਿਸਥਿਤੀ, ਹਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ 
ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ - ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਗਲਾਨੀ (ਪਛਤਾਵਾ) ਹੋਵੇ। ਜਦ ਤਕ ਇਸ਼ਟ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਦੇਣ, ਤਦ 
ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੋਗੇ ਕਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਅਜੇ ਕਿੰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ? 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਤਕ ਇਸ਼ਟ ਹਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ, ਹਰ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ 
ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਅਨੁਰਾਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਦ ਤਾਂ ਸਾਰੇ 
ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ ? ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ - 


ਯਸ ਯਸੰ ਥ ਸੇ ਕਿਠਧਸੇਕੇ ਧੀ ਕੇਜਿ ਜਬਰ: । 
ਕਧਕਦਗ ਕੇਵੁ ਧ੍ਰਜਯੰਦਸ ਜੇਰਿ ਸਸੇਰਿ ਗੇ5ਯੂੰਜ ।।੧।। 


ਅਰਜੁਨ! ਮੇਰਾ ਉਹ ਜਨਮ ਅਰਥਾਤ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕਰਮ 
ਅਰਥਾਤ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼,ਸਾਧੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਦਾ 
ਨਿਰਵਿਘਨ ਸੰਚਾਰ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਇਹ ਕਰਮ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦਿਵਿਅ ਅਰਥਾਤ ਅਲੌਕਿਕ 
ਹਨ, ਲੌਕਿਕ ਨਹੀਂ। ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ (ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ) ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। 
ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਾਪਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਏਨ੍ਹਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ ਤਾਂ 
ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਕੇਵਲ 'ਗੇ ਰੇਰਿ ਜਬਰ:'- ਕੇਵਲ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਇਸ ਜਨਮ 
ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ, 
ਬਲਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 












































ਜਦ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਪਾਉ ਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕੀਂ ਲੱਖਾਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭੀੜ ਲਗਾਕੇ ਕਿਉ` ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ 
ਕਰਾਂਗੇ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਹੋ? ਮਹਾਤਮਾ-ਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸਕਰ 
ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਭੇਸ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਵਤਾਰ 
ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਲਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕੀਂ ਭੇਡਾਂ ਬਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਜੜ 
ਬਣਾਕੇ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਹੀ 
ਵੇਖ ਪਾਉ ਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਕਿਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? 





























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 79 


ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ 
ਸੀ ਕਿ, ਅਰਜੁਨ! ਝੂਠੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਅਭਾਵ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ''ਨਹੀਂ, ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ 
ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।”” ਨਾ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾਵਿਦ (ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ) ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਧੰਨਵਾਨ 
ਨੇ। ਉਹ ਫੇਰ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉ ਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਵਿਰਭਾਵ (ਜਨਮ) ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਉਸਨੂੰ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਹੀ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜ ਤੱਤ 
ਹਨ ਜਾਂ ਪੰਜੀ ਤੱਤ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਖ ਲਈ ਅਤੇ ਹੋ ਗਏ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਅੱਗੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮਤੱਤ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਪਾਉ ਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧ ਹੈ 
ਕਿ ਅਵਤਾਰ ਕਿਸੇ ਅਧੀਰ ਅਨੁਰਾਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਸਮਝ 
ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਕੇਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਰਮਤੱਤ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 
ਤਿਆਗਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 
























































ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਦਿਵਿਅ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 
ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਲਈ, ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਗੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ 
ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲਈ। ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਏਨ੍ਹਾਂ ਸੀ ਕਿ ਜੇ 
ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਵੇਖੋਗੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਦਿਵਿਅ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਂ 
ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਦਿਨ 
ਐਸੀ ਪੂਰਣਤਾ ਪਾ ਲਉਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਵੋਗੇ ਜੋ ਸ਼ੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਸਵਰੂਪ 
ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਵਤਾਰ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਾਂ ਜੇ ਅਨੁਰਾਗਮਈ ਹਿਰਦਾ 
ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਅਨੁਬੂਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਤਸਾਹ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਕੇ ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁਕੇ ਹਨ - 


























ਧੀਜਵਗਮਧਲ)ਬੀ ਸਦਸਧੀ ਸਸੂਧਯਿਜ: । 

ਛੁਗੇ ਭਜਰਧਕਗ ਧ੍ਰਗ ਸਕਰਮਕਸਗਗ: ।।੧੦।। 

ਰਾਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੋਨੋਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀਤਰਾਗ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰ-ਨਿਡਰ, ਕ੍ਰੋਧ-ਸ਼ਾਂਤੀ 
ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਨਿੰਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਰਥਾਤ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਰੇ ਲੋਕ 
ਗਿਆਨ-ਤੱਪ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਕੇ ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ 
ਹੋਵੇ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ 
ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵ੍ਰਿਧੀ 
ਦੇਖਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਗਲਾਨੀ (ਪਛਤਾਵੇ) ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ 
ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਰੱਚਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ 
ਤੱਤਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੁਣ “ਗਿਆਨ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ 
ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਯੋਗਤਾ ਦੇ 























2. 


ਆਧਾਰ ਤੇ ਭਜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


[੭ 





5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





80 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਧੇ ਧਯ ਸੰ ਜਧਬਜੇ ਗੰਢਜਪੈਥ 'ਮਗਟਧਛੁਸ੍‌ । 

ਸਸ ਕਗਜ੍ਰਿਕਜੰਜੇ ਸਜੂਠਗ: ਧਪੰ ਜਧੰਡ:।।੧੧।। 

ਪਾਰਥ! ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਧਕ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ 
ਕਿਰਪਾ ਬਣਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਸੁਧੀਜਨ ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ 
ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਚਲਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹਨ, ਵੈਸਾ ਹੀ 
ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੈਂ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 




















ਭਗਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਰਥੀ ਬਣਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਚੱਲਣ 
ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਕਰਮ (ਦੁਸ਼ਕਰਮ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ 
ਵਾਲੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਰਿਤ੍ਰਾਣ (ਨਿਸਤਾਰਾ) ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ 
ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰਥੀ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਉਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਦ ਤਕ ਕੋਈ 
ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੀ ਭਜਨੀਕ ਕਿਉ` ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲੱਖ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟੇ, ਲੱਖ ਜਤਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ 
ਇਸ ਦਵੰਦ (ਕਸ਼ਮਕਸ਼) ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੀ 
ਤੈ ਕਰ ਚੁਕੇ ਹਾਂ? ਕਿੰਨੀ ਬਾਕੀ ਹੈ? ਇਸ਼ਟ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈਂ, ਇਹ ਕਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪੀ ਦੂਰੀ ਮੁਕਾਉ 'ਦੇ ਹੋਏ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉ 'ਦੇ ਹੋਏ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਭਜਨ ਤਾਂ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਰਾਹ ਵਿਚ ਉਸਦੇ 
ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਦੂਰੀ ਤੈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਕੇ ਸਭੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ? 






































ਰਗਭੁਯਨਜ: ਕਸੰਗ ਜਿਛਿ ਧਯਰ ਭ੍ਛੁ ਕੇਕਗ: । 
ਲਿਯੰ ਵਿ ਸਜੂਥੇ ਲੈਕੇ ਜਿੜ੍ਰਿਮੈਕਰਿ ਕਸੰਗ ।।੧੨।। 


੧ -੨. 


ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। 
ਕਰਮ ਕਿਹੜਾ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ - ''ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਕਰ।'” 
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ? ਸਾਧਨਾ ਦੀ 
ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼; ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਆਸ-ਪੁਸੁਆਸ ਦਾ ਹਵਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰਸੁਖੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ 
ਸੰਜਮ-ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ - ਪਰਮਾਤਮਾ। ਕਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ 
ਅਰਥ ਹੈ ਆਰਾਧਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਵਰੂਪ ਇਸੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਆਰਾਧਨਾ 
ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਕੀ ਹੈ? “ਜੰਜਿਲਿਸ'- ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, “ਘਜਿਜੈ ਕਛੁ ਜਜਰਜਸ੍'- 
ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - ਮੇਰੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ, ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ 
ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਬਣਾਉ `ਦੇ ਹਨ। 

ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਸੀ ਕਿ - ਇਸ ਯੱਗ ਦੁਆਰਾ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ 
ਦੀ ਵ੍ਰਿਧੀ ਕਰ, ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਬਣਾ। ਜਿਉ -ਜਿਉ` ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ 
ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਿਉ'-ਤਿਉ' ਤੇਰੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦੇ 





















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 81 





ਹੋਏ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਠਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾ। ਅੰਤ ਤਕ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਹ ਅੰਤਰਕ੍ਰਿਆ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ 
ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਛੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਫਲ ਹੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਕੀ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਫੌਰਨ ਇਹ ਸਿੱਧੀ 
ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੋਈ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਕੇ ਭਾਵਾਤੀਤ ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਚਮਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੇਖੋ - 























ਬਜ੍ਰਕੰਹਧੰ ਸਧੀ ਜੂਠਟੰ ਗੂਗਲ ਸੰਹਿਂਮਗਵ: । 
ਰਵਧ ਯਜਕਿਸਧਿ ਸੀ ਰਿੜ੍ਰਧਕਜਕਿਸਠਧਧਸ੍‌ ।।੧੩।। 


ਅਰਜੁਨ! “ਯਰ੍ਹਕੰਧਧੰ ਸਯ ਚ੍ਰਟੇ'- ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੈਂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਮਨੁੱਖਾਂ 
ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿਤਾ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ, 'ਗੂਗ ਲਸੰ ਕਿਮਗਵ:'- 
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਗੁਣ ਇਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਮਾਪਦੰਡ 
ਹੈ। ਤਾਮਸੀ ਗੁਣ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਆਲਸ, ਨੀਂਦ, ਬੇਧਿਆਨਾਪੁਣਾ, ਕਰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦਾ 
ਸੁਭਾਅ, ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਰਹੇਗੀ। ਐਸੀ 
ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ ਆਰੰਭ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ ? ਦੋ ਘੰਟੇ ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿਚ ਬੈਠਦੇ ਹੋ, ਇਸ 
ਕਰਮ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਦਸ ਮਿਨਟ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਰੀਰ ਜ਼ਰੂਰ 
ਬੈਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਤਰਕਾਂ 
ਦਾ ਜਾਲ ਬੁਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਰੰਗ ਤੇ ਤਰੰਗ ਛਾਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬੈਠੇ ਕਿਉ` ਹੋ ? ਸਮਾਂ ਨਸ਼ਟ 
ਕਿਉ` ਕਰਦੇ ਹੋ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ 'ਬਕਿਕਧਲਿਕ ਕਸੰ ਪ੍ਰ੍ਰ੍ਵਗਧਿ ਕਕੱਅਕਯਸ', ਜੋ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਅਵਿਅਕਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸ 
ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਵੱਧਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗ ਜਾਉ। ਇਸ ਨਾਲ 
ਦੂਸ਼ਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਮਿਟਦੇ ਜਾਣਗੇ, ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸਬਲ ਹੁੰਦੇ 
ਜਾਣਗੇ। 









































ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਾਮਸੀ ਗੁਣ ਘਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਦੇ 
ਅਲਪ (ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ) ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੈਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹੀ 
ਸਾਧਕ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਜਮ, ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨ ਲਗੇਗਾ। ਕਰਮ 
ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਉਸੇ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਰਾਜਸੀ ਗੁਣ ਘੱਟ ਰਹਿ 
ਜਾਣਗੇ, ਤਾਮਸੀ ਗੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹੀ ਸਾਧਕ ਖੱਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਲਏਗਾ। 
ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹੱਟਣ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ 
ਵਿਚ ਸੁਆਮੀਭਾਵ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਢਲ 
ਜਾਏਗੀ। ਉਹੀ ਕਰਮ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਮਾਤਰ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਣ ਤੇ, ਮਨ 
ਦਾ ਸ਼ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ, ਏਕਾਗਰਤਾ, ਸਰਲਤਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ, ਈਸ਼ਵਰੀ ਹਿਦਾਇਤਾਂ, 
ਆਸਤਿਕਤਾ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੁਭਾਵਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਸਾਧਕ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਏਗਾ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿਮਨਤਮ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਜਦ 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





82 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਉਹੀ ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵਿਚ ਨਾ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਖੌਤ੍ਰੀ, ਨਾ ਵੈਸ਼, ਨਾ ਸ਼ੂਦਰ; ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਹੀ 





$, ਉਸਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਰਤਾ ਨੂੰ 


ਪਤ 
ਰੇ 


ਜ ਸੀ ਲਸਗਿ ਲਿਟਧਚਿਜੈ ਜ ਸੇ ਭਸੰਯਲੇ ਦਧੁਲ । 
ਫੁਰਿ ਸੰ ਗੋਠਮਿਯਜਰਿ ਯਸੰਮਿਜੰ ਜ ਥਏਧਜੇ ।1੧੪।। 


ਕਿਉਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ ? ਸ਼੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਦਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਯੱਗ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਮ 
ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਤੀਕਾਲ (ਪੂਰਨਤਾ) ਵਿਚ ਯੱਗ ਜਿਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ 
ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ 
ਪਰਮਾਤਮਾ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਾਹ ਵੀ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। ਮੈਂ ਅਵਿਅਕਤ ਸਵਰੂਪ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੇ 
ਲਈ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੱਖਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪੱਧਰ 
ਤੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਪਰਮਾਤਮਾ" ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, 
ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼। 












































ਦ੍ਕੋ ਭਟਕ ਲੂਜੇ ਯਸੰ ਪ੍ਰਧੋਂਧਿ ਸੂਸੂਯੂਮਿ: । 

ਕ੍ਰਾਲ ਕਯੈਂਧ ਦਸਵੇਂ ਧ੍ਰਕੋਂ: ਧ੍ਰਕੰਕੰ ਕੂਰਜਸ ।।੧੫।। 

ਅਰਜੁਨ! ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਹੋ ਮੰਨਕੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਕੀ ਮੰਨਕੇ ? ਇਹੋ ਕਿ ਜਦ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਖ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਰਮਾਂ 
ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੋਹ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਇਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜੇ 
ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਹੀ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ 
ਹੋਣ, ਉਹ ਸਵਰੂਪ ਸਭ ਲਈ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਮਝਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਮੁਮੁਖਸ਼ੂ (ਮੋਖਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ), 
ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! 
ਤੂੰ ਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਇਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰ। ਇਹੋ ਕਲਿਆਨ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ 
ਮਾਰਗ ਹੈ। 
































ਹੁਣ ਤਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ 
ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਹੀ ਲਿਆ ਕਿ 





5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 83 








ਹੁਣ ਇਸੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸੁਣ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ 
ਕੀਤਾ, ਕਿ ਇਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਮਹਾ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਵਧਾਨੀ 
ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 
ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਚੰਗਾ ਲਗੇ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ, ਕਰਮ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। 
ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕਰਮੀ। ਹੱਠ ਕਰਕੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਹ ਘਮੰਡੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਵੱਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰ! ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰੇ ? ਤਾਂ ਕਿਹਾ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਕਰ। ਹੁਣ 
ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਕਿਹਾ, ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਹੈ। 
ਇਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਿਤਾ ਕਿ ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਰਮ ਹੋ ਜਾਏ ? ਉਥੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ 
ਨੇ ਯੱਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਯੱਗ ਨਹੀਂ 
ਦਸਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਜੇ ਤਕ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਰਮ 
ਕੀ ਹੈ ? ਹੁਣ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਅਰਜੁਨ! ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਕਰਮ ਕੀ ਹੈ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ 
ਬੜੇ-ਬੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੋਹਿਤ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ 


ਗਿ. ਕਸੰ ਕਿਸਯਸੱਂਜਿ ਕਧਧੀ6ਟਧੜ ਸੀਵਿਗ: । 
ਰਚੇ ਸੰ ਜਕ੬ਯਸਿ ਧਹਭਰਕਗ ਗੇਕਧਯੇ5ਕ੍ਰਾਮਜ੍‌।।੧੩।। 


ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਕੀ ਹੈ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ-ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹਨ। 
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਰਮ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝਕੇ ਤੂੰ 
“ਕਬ੍ਹਾਜ੍‌ ਗੇਕਧਜੇ'- ਅਸ਼ੁਭ ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤੀ ਛੁੱਟ ਜਾਏਗਾ। ਕਰਮ 
ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉ ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਫ਼ੇਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ 

ਕਸੰਗੀ ਛਧਿ ਗੇਣ੍ਰਟਧੇ ਗੇੜ੍ਰਠਧੇ ਥ ਰਿਕਸੰਗ: । 

ਯਕਸੰਗਖ਼ ਗੇੜ੍ਰਟਗੇ ਗਫ਼ਜ ਲਸੰਗੇ ਗਹਿ: ।।੧੪।। 


ਕਰਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਕਰਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਅਰਥਾਤ ਵਿਕਲਪ (ਮਰਜ਼ੀ) ਰਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਕਿ ਕਰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 
ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਅਰਥ 'ਨਿਸ਼ਿੱਧ ਕਰਮ', 'ਮਨ ਲਗਾਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ” ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਹੈ। 
ਦਰਅਸਲ ਇੱਥੇ ਵਿ' ਉਪਸਰਗ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ 
ਕਰਮ ਵਿਕਲਪ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਸਥਿਤ, ਆਤਮਤ੍ਰਿਪਤ, ਆਪਤਕਾਮ (ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ) 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਹੈ; 
ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਕਰਮ ਵਿਕਲਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੁੱਧ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਕਰਮ ਵਿਕਰਮ ਕਹਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। 
















































































ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਲਈ 'ਵਿ" ਉਪਸਰਗ ਲਗਿਆ ਹੈ, 
ਉਹ ਉਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਨੀਚਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ - 'ਗੇਗਧੂਹਰਗੇ ਕਿਦ੍ਰਫ਼ਨਗ 
ਕਿਗਿਗਗਗ ਗਿਰੇਜਿਕਧ:' (੧/6) ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ 
ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਅੰਤਰਮਨ ਵਾਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਹੀ 








5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





84 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 
ਸੂਚਕ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ “ਵਿ” ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਰਨਤਾ ਦਸਦੀ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਵਿਕਰਮ' ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ 
ਲਿਆ। ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 
ਕਰੋ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਕਰਮ-ਅਕਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਏਗਾ- 




















ਕਸੰਹਧਲਸੰ ਧ: ਧਵਧੇਕੁਭਸੰਗਿ ਬ ਕਸ ਧ: । 

ਚ ਫੂੜ੍ਰਿਸਜਸਜੂਧੇਬੂ ਜ ਧੂਕਜ: ਕੂਕਟਜਕਸੰਯਜ ।।੧੪।। 

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਕਰਮ ਵਿਚ ਅਕਰਮ ਵੇਖੇ, ਕਰਮ ਯਾਨੀ ਆਰਾਧਨਾ ਅਰਥਾਤ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ 
ਇਹ ਵੀ ਸਮਝੇ ਕਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਿਚ 
ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਆ ਜਾਏ ਅਤੇ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ. ਤਾਂ ਹੀ ਸਮਝਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਮਨੁੱਖਾ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, 
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। 
ਉਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੱਤੀਭਰ ਵੀ ਤਰੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 




















ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਆਰਾਧਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਰਮ ਸਮਝੋ ਕਿ - 
ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਯੰਤਰ ਹਾਂ, ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਅਕਰਮ ਦੀ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਆ ਜਾਏ ਅਤੇ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਕਰਮ 
ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਹੋਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਯ 
ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸੀ ਕਿ, ''ਜਦ ਤਕ ਇਸ਼ਟ ਰਥੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਰੋਕਥਾਮ ਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, 
ਤਦ ਤਕ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।'' ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਬੈਲ ਦੇ 
ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਖੇਤ ਜੁਤਾਈ ਹਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾ 
ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਸਾਧਕ ਉਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਤਾਂ ਇਸ਼ਟ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਸ਼ਟ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਦੇਵੇ ਤਦ ਤਕ ਤੁਸੀਂ 
ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਗੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੋਇਆ ਕੀ ? ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸਾਧਕ ਇਸ ਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ 
ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹੈ, ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਸਮਝਕੇ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ 
ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਯਥਾਰਥ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਹੈ। ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੀ 
ਰਹਾਂਗੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

































































ਸ੍ਰੀ ਨਰਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ/ ਕਰਮ /ਇਕ 
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਜਿਆ ਹੈ/ “ਜਿਧਰ ਕ੍ਰਾਲ ਕਸੰ ਕੰ ਅਰਜੁਨ / ਤੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ 
ਨੂੰ ਕਰ/ ਨੈਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ ? ਤਾਂ ਦਸਿਆ, 'ਧਭਖਕਿਕਸੰਗਗੇ5ਦਧਕ ਗੇਕਗੇਠਧੇ ਭਸੰਕਬਜ:' 
- ਯੱਗ ਨੂੰ ਕਾਰਜ੍ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ/ ਤਾਂ ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੌ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀੰ 
ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ਼ਰਸ਼ਣ ਕਾਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਯਜਧੜ ਗੇਕਜੇਓਧੰ ਕਸੰਥਾਬਜ:'- ਇਸ ਯੱਗ 
ਨੂੰ ਕਾਰਜਰੂਪ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੱਖ ਜੌ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜ਼ਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 85 





ਕਰਮ/ 'ਰਕ੍ਬੰ ਕਸੰ'-ਅਰਜੁਨ/ ਉਸ ਯੱਗ ਦੀ ਪਰਤੀ ਲਈਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀਂ ਆਚਰਣ ਕਰ ਅਤੇ 
ਜਦ ਯੱਗ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਇਕ ਵਿਧੀ 
ਵਿਸ਼ੋਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਆਰਾਧਦੇਵ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ/ 














ਇਸ ਯੱਗ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ, ਮਨ ਦਾ ਸ਼ਮਨ (ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ), ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ - 'ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਨ ਅਤੇ ਅਪਾਨ (ਸਰੀਰ 
ਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ) ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ 
ਸੰਕਲਪ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਨਿਰੁੱਧ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ 
ਪੁਰਸ਼ “ਯਦਿਜੈ ਕੁਛ ਜਗ਼ਰਜਸ੍'- ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ 
ਸਾਰਾ ਯੱਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਰਜਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ 
ਹੈ 'ਆਰਾਧਨਾ।' ਕਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਭਜਨ', ਕਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ” ਨੂੰ ਚੰਗੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਅੱਗੇ ਇਸੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਦੀ ਕੇਵਲ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ 
ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਉਤੇ ਚਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 



































ਧਵਧ ਕੋਂ ਜਸਕ£ਮ: ਕਗਸਯਝ੍‌ ਭਠਧਥਯਿੰਗ: । 
ਭਰਜਧਿਕਾਬਲਸਗੇ ਜਸਰੂ: ਧਹਿੰਡੈਜੇ ਫੂਬ: ।।੧੧।। 


ਅਰਜੁਨ! “ਧਵਧ ਚਕੋਂ ਜਗ਼ਕ=ਮ:'- ਜਿਸ ਪੁਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ 
ਹੋਈ ਕ੍ਰਿਆ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਕਰਮ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਣ ਤੇ 
ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੱਤੀਭਰ 
ਵੀ ਤਰੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।) “ਕਜਸਜਭ੍ਕਲਧਥਗਿੰਗ:'- ਕੁਮਵਾਰ ਵੱਧਦੇ-ਵੱਧਦੇ ਏਨ੍ਹੀਂ ਸੂਖਮ ਹੋ 
ਗਈ ਕਿ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਗਈ (ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ 
ਵਿਰੋਧ ਹੋਣਾ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਮਨ 
ਨੂੰ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਦੇਂਦੀ ਹੈ), ਉਸ ਸਮੇਂ 'ਗ਼ਗਮਿਕਖਕਸਗ- 
ਆਖਰੀ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਅਸੀਂ 
ਇੱਛੂਕ ਸਾਂ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਕੇ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ “ਗਿਆਨ” ਹੈ। ਉਸ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
'ਕਾਬਕਸਗਿ'- ਕਰਮ ਸਦਾ ਲਈ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਕਰ ਲਿਆ। 
ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਲੱਭੀਏ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਸਨੂੰ? 
ਉਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ 
ਬੋਧ-ਸਵਰੂਪ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ 'ਪੰਡਿਤ” ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੂਰਨ ਹੈ। ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ 
ਵਾਲਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਉਸਦੀ ਰਹਿਣੀ ਦਸਦੇ ਹਨ - 






































ਧਰਟਕ ਕਸੰਯਲਾਜੜਹੰ ਜਿਠਧਰ੍ਦਜੀ ਜਿਕਯਧ: । 
ਕਸੰਹਧਮਿਯਰੂਗੇ5ਧਿ ਜੇਕ ਕਿੱਜਧਿਜ੍‌ ਕਚੇਜਿ ਚ: ।।੨੦।। 


ਅਰਜੁਨ! ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਨਿਤ ਵਸਤੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





86 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿਕੇ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੋਹ ਵੀ ਤਿਆਗਕੇ (ਕਿਉ 'ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ 
ਹੁਣ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਕਰਮ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। 





ਜਿਕਕੀਧੰਜਥਿਦਕਸ _ਕਧਕਜਜਕੰਧਕਿਗ਼ਫ: । 
$ਜਵੀਵੇ ਕਲ ਕਸੰ ਕੂਕੰਯਦਗੇਰਿ ਰਿਗੰਨੇਕਥਸ੍‌ ।।੨੧।। 


ਜਿਸਨੇ ਅੰਤਰਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤਿਆਗ 
ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਆਸ ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉ 'ਦਾ ਹੈ। 
ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਕਰਦਾ-ਧਰਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਪਾਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਆਵਾਗਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 














ਧਫੂਦਯਰਲਮਗੰਜ੍ਠਟੀ ਫੁਫ਼ਜੀਗੇ ਕਿਸਟਜ਼ਕ: । 

ਚਸ: ਜਿਫਕਜਿਟੀ ਬ ਕਰਾਰਗ਼ਧਿ ਜ ਜਿਥਏਧਰੇ।।੨੨।। 

ਆਪਣੇ ਆਪ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਸੰਤੋਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਰਾਗ- 
ਦ੍ਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਖ-ਸੋਗ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ 'ਕਿਸਰਜ₹:'- ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਸਿੱਧੀ 
ਵਿਚ ਸਮਭਾਵ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਉਹ 
ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ, ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉ `ਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ - 

















ਗ਼ਰਚੜੁੁਵਧ ਸੁਕਜਦਧ ਭਜਕਕਿੰਪਜਬੇਜਜ: । 
ਧਭਧਬਕਜ: ਯਸੰ ਚਸਸ਼ ਸਰਿਲੀਧਰੇ।1੨3।। 





ਅਰਜੁਨ! “ਧਭਗਗਬਕਰ: ਕਸੰ'- ਯੱਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ 
ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਯੱਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ, ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਵਿਲੀਨ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਮ ਕੋਈ ਪਰਿਣਾਮ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਕਿਉ 'ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਫਲ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ 
ਉਹਨਾਂ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਲੋਕਹਿਤ 
ਲਈ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 
ਜਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲਿਪਤ ਕਿਉ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ? ਇਸਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 























ਜਛੁਗਧੰਗ ਕਲ ੁਰਿਕੰਛਹਸੀ ਕਠਗ ਲੂਰਸ੍‌। 
ਥਛੈਕ ਜੇਜ ਗਜਜਟਗੇ ਕਛ਼ੁਕਸੰਜਸਧਿਜ ।1੨੪।। 


ਐਸੇ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸਮਪਰਣ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹਵੀ (ਹਵਨ ਦੀ ਵਸਤੂ) ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਵੀ 
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪੀ ਕਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਜੇ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। 'ਜਕਸੰ ਜਗਬਿਜ'- ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ 
ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹੋਣ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹੋਣ, ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਦਾ-ਧਰਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 67 


ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਪਰ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲੈਣ ਵਾਲੇ 
ਆਰੰਭਕ ਸਾਧਕ ਕਿਹੜਾ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ? 











ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ - ਅਰਜੁਨ! ਕਰਮ ਕਰ! ਕਿਹੜਾ 
ਕਰਮ? ਤਾਂ ਦਸਿਆ - 'ਨਿਯਤ ਕਰਮ” - ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰੋ। ਨਿਰਧਾਰਤ 
ਕਰਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਕਿਹਾ - “ਧਝਬਕਿਕਸੀਗੇਠਜਧੜ ਗੇਕਗੇਠਧ ਕਸੰਕਾਬਜ:' (3/੧) 
ਅਰਜੁਨ! ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਯੱਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਉਹ ਇਸੇ ਲੋਕ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਰਮ। ਕਰਮ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਿਵਾਉ ਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਰਕ੍ਪੰ ਗਸੰ ਕਜੈਜੇਧ ਸੂਲਜਕ੍ਗ: ਜਸਬਕ'- ਉਸ ਯੱਗ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ 
ਸੰਗਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ। ਇਥੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ 
ਨੇ ਦਿਤਾ, ਕਿ ਉਹ ਯੱਗ ਹੈ ਕੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੋ ਜਾਵੇ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਮ 
ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਯੱਗ ਆਇਆ ਕਿਥੋਂ, ਯੱਗ ਕੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, 
ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਜੇ ਤਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਯੱਗ ਹੈ 
ਕੀ? 
































ਰੈਕਸੇਕਧਕੇ ਧਭੰ ਧੀਗਿਜ: ਬਧੂੰਧਚਰੇ। 
ਜਲੁਗਸ਼ਕਧਕੇ ਧਭੇ ਧਗੇਜੇਐਧਯੂਫਰਿ ।1੨੫੧।। 


ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਸੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ 





ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ 
ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਉਸ ਤੱਤ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਰੰਭ ਕਿਥੋਂ ਕਰਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਯੋਗੀ 
ਲੋਕ 'ਕੋਕਸ੍‌ ਧਗਸ੍' ਅਰਥਾਤ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ 
ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ (ਸਤਿਗੁਣਾਂ) ਦੀ ਉੱਨਤੀ 
ਕਰੋ; ਜਿਉ `-ਜਿਉ` ਹਿਰਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਅਰਜਿਤ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਗਤੀ 
ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕਮ੍ਰਵਾਰ ਪਰਸਪਰ ਉੱਨਤੀ ਕਰਕੇ ਪਰਮਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ। ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ 
ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਯੱਗ ਹੈ। 





























ਉਹ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਅਧਿਆਇ 16 ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਹੈ 
ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਚ, ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰੋ, ਉਸ ਵਿਚ ਲਗੋ। ਇਸੇ 


੦ ੨੩੧ 


ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕਿ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉ 'ਕਿ ਤੂੰ ਦੈਵੀ 
ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ ਲਈ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 
ਆਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਧਮ ਯੋਨੀਆਂ (ਜੂਨਾਂ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ 


ਹਵਨ ਹੋਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਯੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ। 























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





88 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਦੂਜੇ ਯੋਗੀ 'ਕਛ਼ਗਸੇ'- ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਯੱਗ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ 
ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ 'ਅਧਿਯੱਗਿਅ' ਮੈਂ 
ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਯਾਨੀ ਯੱਗ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮਾਉ ਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਮੈਂ ਹਾਂ। 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਿਣ ਇਕ ਯੋਗੀ ਸਨ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਯੋਗੀਜਨ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪੀ ਅਗਨੀ 
ਵਿਚ ਯੱਗ ਅਰਥਾਤ ਯੱਗ ਰੂਪੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ - 

ਅੀਤਕੀਜੀਜਿਕਿਧਹਧਦਧੇ ਯੰਧਸਭਿਬੂ ਯੂਛਰਿ । 

ਵਰਗਕੀਦਿਰੋਥਗਜਦਧ ਭੁਜ੍ਕ੍ਿਧਸਿਬੂ ਯੂਫਰਿ ੨੪ ।। 


ਦੂਜੇ ਯੋਗੀਜਨ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਤੂਚਾ, ਜੀਭ, ਨੌਕ) ਦਾ ਸੰਜਮ ਰੂਪੀ 
ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੇਟਕੇ ਸੰਜਮਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ 
ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬਲਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਾਉ 'ਦਿਆਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 
ਠੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਜਮ ਵੀ ਇਕ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ 
ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਯੋਗੀ ਲੋਕ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ (ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ) 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ 
ਬਦਲਕੇ ਸਾਧਨਾਪੂਰਕ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 









































ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ 
ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਧਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਯੋਗ, ਵੈਰਾਗ ਸਹਾਇਕ, ਵੈਰਾਗ ਉਤੇਜਕ ਭਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਬਦਲਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ 
ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਮਗਨ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ-ਲਹਿਰਾਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ। ਉਸਨੇ 
ਸਿਰ ਚੁਕਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਰਵਸ਼ੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਇਕ ਨਰਤਕੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਉਤੇ 
ਮੋਹਿਤ ਹੋਕੇ ਝੂਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਨੇਹਮਈ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪੀ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਰ ਮਿਟ ਗਏ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ 
ਸਮਾ ਗਏ। 

ਇੱਥੇ ਇੰਦਰੀ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਪਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 
ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਵ ਬਦਲਕੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਢਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਧਕ ਉਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ 
ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਸਾਧਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। 
ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਕ ਹੀ ਯੱਗਕਰਤਾ ਦਾ ਉੱਚਾ=ਨੀਵਾਂ ਪੱਧਰ ਹੈ; ਨਾ ਕਿ 'ਅਪਰੇ”, 'ਅਪਰੇ' 
ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਲੱਗ-ਅਲਗ ਯੱਗ। 


ਚਥਗਗੀਦਿਕਿਧਲਸਗਿ ਜਗਕਸਗਿ ਬਧਕੇ । 
ਭਸਯੰਧਸਯੇਗਗੀ ਯੂਫ਼ਜਿ ਭਜਕੀਬਿਹੇ ।।੨੪।। 












































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 89 








ਹੁਣ ਤਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਜਿਸ ਯੱਗ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ 

ਅਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦੀੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ 
ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਟਕਰਾਉਣ ਤੇ ਬਲਪੂਰਬਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਬਦਲਕੇ 
ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਣ ਤੇ ਦੂਜੇ ਯੋਗੀਜਨ ਸਾਰੀਆਂ 
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਸਹਿਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ- 
ਸਥਿਤੀ ਰੂਪੀ ਯੋਗਅਗਨੀ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸੰਜਮ ਦੀ ਪਕੜ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 
ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਦੋਨੋਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਆਤਮਸਾਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੱਗ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਹੈ ਯੱਗ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ। ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ 
ਬਾਕੀ ਕੀ ਰਿਹਾ? ਫੇਰ ਤੋਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਯੱਗ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਉ ਦੇ ਹਨ- 

ਕੁਟਧਧਭਰਵਜਧੀਧਗਰ ਧੀਗਧਭਰਵਜਯਧਦੇ । 

ਕਕਏਧਧਭਜਧਭਵਬ ਧਜਧ: ਜੰਗਿਜਜਗ: ।।੨੪।। 


























ਅਨੇਕ ਲੋਕੀਂ ਦਰ ਵ-ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਆਤਮਮਾਰਗ ਵਿਚ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ 
ਵਿਚ ਫੁਲ-ਪੱਤੇ ਅਰਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਰਪਨ ਸਹਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਦ੍ਰਵ 
(ਸਾਮਿਗ੍ਰੀ) ਚੜ੍ਹਾਉ ਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਫੁਲ-ਪੱਤੇ, 
ਫਲ, ਜਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ ਕਰਦਾ 
ਹਾਂ -ਇਹ ਵੀ ਯੱਗ ਹੈ। ਹਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਆਤਮਮਾਰਗ ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ 
ਦ੍ਰਵ ਯੱਗ ਹੈ। ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਲੋਂ ਦਿਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 


























ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਲੋਕੀਂ 'ਤਪੋਯੱਗ” ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਲਈ 
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉ'ਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਦੀ ਆਰੰਭਕ ਅਤੇ 
ਉੱਨਤ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਪਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 
ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਾਧਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਵੈਸ਼ ਸਾਧਕ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ, ਖੱਤ੍ਰੀ 
ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਤਪਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਯੱਗ ਇੱਕੋ ਹੈ। 
ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਂਆ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ''ਮਨ ਸਹਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੱਖਸ਼ ਦੇ 
ਅਨਰੂਪ ਤਪਾਉਣਾ ਹੀ ਤੱਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲੱਖਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜਣਗੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 
ਸਮੇਟਕੇ ਉਧਰ ਹੀ ਲਗਾਉ।”” 


ਕਈ ਲੋਕੀਂ ਯੋਗ-ਯੱਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਆਤਮਾ ਦਾ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਨ ਦਾ ਨਾਮ 'ਯੋਗ” ਹੈ। ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਆਇ 
6/23 ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਿਲਨ ਯੋਗ ਕਹਾਉ'ਦਾ ਹੈ। ਕਾਗ਼ਜ ਨਾਲ 
ਕਲਮ ਮਿਲ ਗਈ, ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ ਮਿਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ? ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ 
ਪੰਚਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਹਨ, ਦੋ ਕਿਥੇ ? ਦੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ 






































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





90 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ ਜਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ 
ਪੁਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੋ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਨੇਕ ਲੋਕੀਂ ਇਸ ਮਿਲਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ 
ਸ਼ਮ, ਦਮ (ਸ਼ਮਨ, ਦਮਨ) ਆਦਿ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ-ਯੱਗ 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਕਠਿਨ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਪੁਰਸ਼ “ਵਕ੪ਗਧ 
ਭਰਜਧਗਵਥ'- ਖ਼ੁਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ 
ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ (ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, 
ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ) ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਕਠਿਨ ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕੀ 
` ਸਵਾਧਿਆਇ (ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ) ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨਾ ਤਾਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਦਾ 
ਕੇਵਲ ਆਰੰਭਕ ਪੱਧਰ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਾਧਿਆਇ ਹੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ ਗਿਆਨ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ। 









































ਯੱਗ ਦਾ ਅਗਲਾ ਚਰਨ ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ - 


ਯਬਜੇ ਯੂਫਰਿ ਜਗ ਜਗੇਠਧਜ ਜਬਬਕੇ । 
ਜਹਰਧਜਗਰੀ ਦਕ੍ਰਗ ਯ਼ਗਧਸਧਗਧਹਗ: ।।੨੧।। 


ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਗੀ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ (ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ) ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ (ਆਕਸੀਜਨ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ) ਦਾ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਵਿਚ 
ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਦਾ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਸੂਖਮ ਅਵਸਥਾ ਆਉਣ ਤੇ ਕਈ ਯੋਗੀਜਨ ਪ੍ਰਾਣ 
ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਪਰਾਇਣ (ਸਿੱਧ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ, “ਅਨਾਪਾਨ' 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਉਹ ਸੁਆਸ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 
ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਉਹ ਸੁਆਸ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰ ਛੱਡਦੇ ਹੋ। ਯੋਗੀਆਂ 
ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਆਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ 
ਹੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸੁਟਦੇ ਹੋ । 
ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਹਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ 
ਉਠਣ ਨਾ ਦੇਣਾ ਅਪਾਨ ਦਾ ਹਵਨ ਹੈ। ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਫੁਟੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ 
ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਅੰਦਰ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ 
ਅਪਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਯਾਮ ਅਰਥਾਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ 
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ। ਇਹੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਇੱਕੋ 
ਗੱਲ ਹੈ। 





















































ਹਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ 
“ਬਗਕਿ ਗਕ ਯਕਸਿਗ ਬਗਜਿ' (ਰਿਗਵੇਦ 1/64/45 ਅਥਰਵਵੇਦ 9/10/27)। ਇਸੇ ਨੂੰ 
'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਓਏ ! ਇੱਕੋ ਨਾਮ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜਪਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਬੈਖਰੀ, ਮਧਿਅਮਾ, ਪਸ਼ਯੰਤੀ ਤੇ ਪਰਾ। ਬੈਖਰੀ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਹੋ 
ਜਾਏ। ਨਾਮ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਣ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜੇ ਕੋਈ ਬੈਠਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਪਏ। ਮਧਿਅਮਾ ਅਰਥਾਤ ਮੱਧਮ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਾਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 91 








ਸੁਣੋ, ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਉਸ ਉਚਾਰਣ ਨੂੰ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਕੰਠ ਤੋਂ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਨਾਮ ਦੀ ਧੁਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਡੋਰ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਹੋਰ ਸੂਖਮ 
ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਪਸ਼ਯੰਤੀ ਅਰਥਾਤ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਪਿਆ 
ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹੋ ਨਾਮ ਸਾਹ ਵਿਚ ਢਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬਣਾਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿਉ, 
ਕੇਵਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੋ ਕਿ ਸਾਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਸਾਹ ਆਉ 'ਦਾ ਕਦੋਂ ਹੈ? ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਕਦੋਂ ਹੈ? 
ਕਹਿੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?”” ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਹ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ 
ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਧਕ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, 
ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਪਸ਼ਯੰਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


'ਪਸ਼ਯੰਤੀ' ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਧਨਾ ਹੋਰ ਉੱਚੀ 
ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਬਸ ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਲਗਾ ਦਿਉ, ਆਪੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇਗਾ 
“ਯਧੈ ਜ ਯਧਧੇ, ਘਧਜੇ ਜੇ ਗਥੇ'' - ਨਾ ਖ਼ੁਦ ਜਪੋ, ਨਾ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਜਾਪ 
ਚਲਦਾ ਰਹੇ ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਜਪਾ। ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਾਪ ਆਰੰਭ ਹੀ ਨਾ ਕਰੋ ਤੇ ਸਮਝੋ ਕਿ ਹੋ 
ਗਿਆ ਅਜਪਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਾਪ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਅਜਪਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ 
ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ। ਅਜਪਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਸੀਂ ਨਾ ਜਪੀਏ, ਪਰ ਜਾਪ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ 
ਸੁਰਤ ਦੀ ਡੋਰ ਕੇਵਲ ਲਗਾ ਦਿਉ, ਤਾਂ ਜਾਪ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਏ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦਾ ਰਹੇ। ਇਸ 
ਸੁਭਾਵਕ ਜਾਪ ਦਾ ਨਾਮ ਅਜਪਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ 'ਪਰਾਵਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪ” ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ 
ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉ ਦੀ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਣੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਪਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਕੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਪਰਾ'ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। 




































































ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਆਸ ਉਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ 
ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਦਕਿ ਅੱਗੇ ਉਹ ਆਪ “ਗਠਸ੍' ਓਮ ਦੇ ਜਾਪ ਉੱਪਰ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉ ਦੇ ਹਨ। ਗੌਤਮ 
ਬੁੱਧ ਵੀ 'ਅਨਾਪਾਨ ਸਤੀ” ਵਿਚ ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਰ ਉਹ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਦਰਅਸਲ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਬੈਖਰੀ, ਉਸਤੋਂ ਉਤੇ ਮੱਧਮਾ, 
ਫੇਰ ਉਸਤੋਂ ਉਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਜਾਪ ਦੀ ਪਸ਼ਯੰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੁਆਸ ਪਕੜ ਵਿਚ ਆਉ ਦਾ ਹੈ। 
ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਪ ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਹੀ ਢਲਿਆ ਮਿਲੇਗਾ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਜਪੀਏ ਕੀ ? ਫੇਰ ਤਾਂ 
ਸੁਆਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਕਿਹਾ, “ਨਾਮ ਜਪੋ” 
ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉ 'ਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 
ਸਾਧਕ ਗੁਮਰਾਹ ਹੋਕੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਲਗੇਗਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ, 'ਗੁਰੂਦੇਵ 
ਭਗਵਾਨ' ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਜੋ ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਬੈਖ਼ਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮਾ ਨਾਮ ਜਾਪ ਦੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹਨ। ਪਸ਼ਯੰਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰਾ ਵਿਚ ਨਾਮ ਧਾਰਾਵਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਪ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। 









































ਮਨ ਸੁਆਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਸੁਆਸ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਨਾਮ ਢਲ ਚੁਕਾ 

ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 

ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਨਿਕਲ 
ਆਉ ਦਾ ਹੈ। 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





92 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਯਧਕੇ ਜਿਧਜਛਵ: ਜਹਹਦਸ਼ਗੇਬੂ ਯੂਫਰਿ । 
ਚਰੋਂਠਦਧੇਜੇ ਧਭਰਿਗੇ ਧਗਘਅਧਿਜਕਨਸਥ: ।।3੦।। 


ਦੂਜੇ (ਲੋਕੀਂ) ਜੋ ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ (ਭੋਜਨ ਆਦਿ) ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ 
ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ''ਯੋਗੀ ਦਾ ਆਹਾਰ 
ਦ੍ਰਿੜ, ਆਸਨ ਦ੍ਰਿੜ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।'' ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਉਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹਵਨ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਸੁਆਸ 
ਲੈਣ ਉਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਉਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ। ਸਾਹ ਆਇਆ 
ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਓਮ”, ਫੇਰ ਸਾਹ ਆਇਆ ਤਾਂ ਓਮ" ਸੁਣਦੇ ਰਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ 
ਪਾਪ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਯੱਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਯੱਗ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ 
ਦਸਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 

ਧਭਵਿਕਟਸ੍ਰਜਮੂੁਯੀ ਧਦਿਜ ਕਛੁ ਚਜਜਜਸ੍‌। 

ਜਧੰ ਲੀਕਗੇਠਵਰਧਧਭਦਧ ਕ੍ਰਗੇ5ਜਧ: ਰ੍ਰਲਜ਼ਜਸ।।3੧।। 

ਅਰਜੁਨ! “ਧਭਵਿਕਟਸ਼੍ਜਖ੍ਰਗੇ'- ਯੱਗ ਜਿਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਕੀ 
ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਸ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ 
ਭੋਗਣ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀਜਨ “ਗਜਿਜੈ ਕਛੁ ਜਜਜਜਸ੍'- ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਨਾਤਨ 
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੱਗ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਯੱਗ ਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸੰਕਟ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 
ਯੱਗਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖਲੋਕ ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖ-ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ 
ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਹੋਣਗੇ ? ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਤਿਰਿਅਕ ਯੋਨੀਆਂ (ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ) 
ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਲਈ 
ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਦ੍ਧੰ ਕਲਹਕਿਧ ਧਗ ਧਿਜਜ ਕਲਗੀ ਸੂੇ । 
ਗਸੰਗਰਿਰੋੜ੍ਹਿ ਗਦਜਕਜੇਧ ਭਠਗ ਰਿਗੇਕਧਜੇ ।133।। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਵੇਦ ਵਾਣੀ ਵਿਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੁਖ 
ਤੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ 
ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਯੰਤਰ 
ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ (ਕਥਨਾਂ) ਵਿਚ 
ਇਹਨਾਂ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 



















































































ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ “ਗਸੰਗਜ ਕਿ੍ਰਿ- ਕਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਣ। ਇਹੋ 
ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, “ਧਗ: ਗਸੰਜਸ੍ਹਕਮਕ:' - (੩/੧੪) । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ (ਹੁਣੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ 
ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਯੱਗ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ) ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ 'ਕਿਗੇਠਧਜੇ'- ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ 
ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਛੁੱਟ ਜਾਏਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਹ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧੦॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 93 


ਹਰਕਤ ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਯੱਗ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 





ਹੁਣ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਅਰਜਨ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਸੁਆਸ 
ਦਾ ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਵਿਚ ਹਵਨ, ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਹਵਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ 
ਨਿਰੋਧ ਜੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਵਪਾਰ-ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ 
ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਰੋ। ਯੱਗ ਤਾਂ ਐਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 
ਦਿਵਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬਾਹਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦੇ 
ਹੋ ਤਾਂ ਕਰੋ। 














ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਆਰਾਧਨਾ 
ਦੇ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਧਦੇਵ ਵਿਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ ਉਸ ਆਰਾਧ ਤਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈ 
ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਯੱਗ, ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਜਿਸ 
ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਮ ਹੈ। “ਕਰਮ” ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ ਹੈ 
“ਆਰਾਧਨਾ”, 'ਚਿੰਤਨ”'। 











ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਹੈ! 
ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦੇ ਜਾਉ, ਹੋ ਗਿਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਭ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਪੜੇ ਵੇਚਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਕਾਮੀ ਹੋ। ਦੇਸ਼ਸੇਵਾ ਲਈ 
ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਚੋ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ। ਨਿਸ਼ਠਾਪੂਰਬਕ ਨੌਕਰੀ ਕਰੋ, ਹਾਨੀ- 
ਲਾਭ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਵਿਆਪਾਰ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ। ਜੈ-ਪਰਾਜੈ 
ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰੋ, ਚੋਣਾਂ ਲੜੋ, ਹੋ ਗਏ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮੀ! ਮਰੋਗੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ 
ਹੋ ਜਾਏਗੀ! ਅਸਲ ਵਿਚ ਐਸਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ 
ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਇਕ ਹੀ ਹੈ “ਫਧਕਕਗਯਜਿਜੋਕਸ 
ਗ੍ਰੜ੍ਿਕੋਕੋਲ਼ ਕ੍ਰਾਲਜਾਕਜ'- ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰ। ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਰਮ 
ਹੈ। ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ ? ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਹਵਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਯੱਗ-ਸਵਰੂਪ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਦਾ ਧਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰੋਧ। ਇਹੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਹੀ 
ਪ੍ਰਸਾਰ ਜਗਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, 'ਭੁਫਕ ਰੇਗਿੰਜ: ਜਾਗੋ ਧੇਥ ਵਰਗੇ ਕਿ ਸਜ:' 
(੧/3੧)- ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਜਗਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਮਤਾ 
ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਭਲਾ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ- ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਕੀ ਸੰਬੰਧ 
ਹੈ? ਜੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਕਿਆ ਕਿੱਥੇ ? ਤਾਂ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ 
ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ ਹੈ, ਇਧਰ ਮਨ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਤਾ-ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ 
ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੀ ਜਗਤ ਹੈ। ਚਲ-ਅਚਲ ਜਗਤ ਹੀ ਹਵਨ-ਸਾਮੱਗ੍ਹੀ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੱਗ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ 
ਜਿਸਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਬ੍ਰਹਮ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। 
ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਆਂ ਦੇ ਸਾਧਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ 
ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਇਕ ਹੀ ਸਾਧਕ ਦੀਆਂ ਉਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਯੱਗ ਜਿਸ ਨਾਲ 



























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





94 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਹੋਣ ਲਗੇ ਉਸ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਮ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਣ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਐਸਾ ਸ਼ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ 
ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇ। 





ਅਕਸਰ ਯੱਗ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਕੇ ਲੋਕੀਂ ਬਾਹਰ ਇਕ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਬਣਾਕੇ, ਤਿਲ, ਜੌਂ ਲੈਕੇ 
ਸ਼ਾਹਾ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਹਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਧੋਖਾ ਹੈ। ਦਰ ਵ-ਯੱਗ ਦੂਜਾ ਹੈ,ਜਿਸਨੂੰ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਦਸਿਆ। ਲੇਕਨ ਪਸ਼ੂ-ਬਲੀ, ਵਸਤੂ-ਦਾਹ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ 
ਨਹੀਂ। 

ਸੈ ਧਦਕਟਧਸਧਵਭਰਰਗਰਜਧਯ: _ਧਕੰਜਧ । 

ਚਕ ਕਸਦਿਕਲੇ ਧਪੰ ਭਜੇ ਧਕਿਯਸਾਧਰੇ 133 ।। 


ਅਰਜੁਨ! ਸੰਸਾਰਕ ਦ੍ਰਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੱਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ 
(ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਗਿਆਨ (ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ) ਹੈ,ਯੱਗ ਜਿਸਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਤੱਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਐਸਾ ਯੱਗ) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਪਰਮ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ 
ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਬਕਿਜਸਾਧਰੇ'- ਭਲੀ 
ਭਾਂਤ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਯੱਗ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ 
ਨਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
































ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਦ੍ਰਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੱਗ ਵੀ ਯੱਗ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮ 
ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਬੜੇ ਘੱਟ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਹਵਨ 
ਕਰੋ, ਸੈਂਕੜੇ ਯੱਗ-ਵੇਦੀਆਂ ਬਣਾ ਲਉ, ਸੱਚੇ ਪਾਸੇ ਧਨ ਲਗਾਉ, ਸਾਧੂ-ਸੰਤ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ 
ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਧਨ ਲਗਾਉ, ਪਰ ਇਸ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜੇ ਥੋੜੇ ਹਨ। 
ਦਰਅਸਲ ਯੱਗ ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਜਮ ਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਹੈ, 
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਹੁਣੇ ਦਸ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿੱਥੇ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ? ਉਸਦੀ 
ਵਿਧੀ ਕਿੱਥੋਂ ਸਿਖੀਏ ? ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੇਗਾ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ? 
ਤੀਰਥ ਯਾਤ੍ਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲੇਗਾ ਜਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗਾ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਤੱਤ-ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ; ਵੇਖੋ 


ਜਫ੍ਹਿਫਿ ਸਗਿਧਰੇਜ ਧਕਿਯਘੇਜ ਗੇਕਧੀ । 
ਚਧਫੇਕਧਦਿਜ ਹੇ ਗਜ ਗਜਿਜਕਜਵਜਕ੍ਵਿੰਜ: ।।3੪।। 


ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਮਰਤਾ 
ਨਾਲ ਝੂਕਕੇ (ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗਕੇ, ਸ਼ਰਨੀ ਲਗਕੇ) ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੇਵਾ 
ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਉਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ 
ਗਿਆਨੀਜਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ, ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਾਉਣਗੇ। 
ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆਉ 
`ਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ 
ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਉਣਗੇ। ਜੇ ਯੱਗ 
ਕੁਝ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ-ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ ? 





















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 95 





ਖ਼ੁਦ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੀ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਭਗਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਦੇ 
ਕੋਲ ਕਿਉ` ਭੇਜਦੇ ਹਨ ? ਦਰਅਸਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਕ ਯੋਗੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ 
ਕਿ ਅੱਜ ਤਾਂ ਅਨੁਰਾਗੀ ਅਰਜੁਨ ਮੇਰੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਅਨੁਰਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ 
ਭਰਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤਾਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਹੁਣ ਕਿਸਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਈਏ? ਇਸ ਲਈ 
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕੋਲ ਜਾਉ। ਉਹ ਗਿਆਨੀਜਨ ਤੁਹਾਨੂੰ 
ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਅਤੇ 














ਧਚਭਕਕ ਜ ਧੂਜਸੇਫੁਸੇਕੇ ਧਦਧਜਿ ਬਹਫਕ । 

ਧੇਜ ਪ੍ਰਗਜਧਵੇਥੇਗ ਕੁਫਧਟਧਕਸਦਧਦੇ ਸਧਿ ।13੧।। 

ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਮਝਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੇਰ ਕਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ 
ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਉਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸਾਰੇ 
ਰੂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥਾਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗਾ; ਅਰਥਾਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ 
ਵੇਖੋਗਾ। ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਏਗੀ, ਉਸਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ _ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ 
ਤੱਤਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਾਰੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸੱਚ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਛਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। 


ਯਧਿ ਬੇਕਜਿ ਯਧੇ£ਧ: ਚਰੋਂਦਧ: ਧਧੂਰਜਸ: । 
ਚਕੰ ਭਜਧਲਕੇਜੇਕ ਕੂਯਿਜੇ ਜੰਜਕਿਠਧਜਿ ।13੧।। 


ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਸਭ ਪਾਪੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਬੇੜੀ 
ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ। ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੋ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਭਾਵ ਬਸ ਇਹੋ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਤੁਸੀਂ 
ਇਸ ਭਰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹੋ ਕਿ ''ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬੜੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਂਗੇ'' ਐਸੀ 
ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਾ ਕੱਢੋ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਤਸਾਹ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ 
ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਵੀ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ 
ਰੂਪੀ ਬੇੜੀ ਰਾਹੀਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਧਧੈਅੰਚਿ ਜਸਿਤੀ5ਗਿਮੰਕਸਯਕਯੂ ਲਹੇ5ਯੂੰਜ । 
ਭਹਜਗਿ: ਜਧੰਠਸਗਿਿ ਮਵਸਵਦ੍ਰਲਜੇ ਜਘ ।।39।। 


ਅਰਜੁਨ! ਜਿਵੇਂ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ 
ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿਥੋਂ ਯੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ 
ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਭਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ-ਕਰਮ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਸੀ ਪਾ ਲਿਆ। ਹੁਣ 
ਅੱਗੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਕਿਸਨੂੰ ਲੱਭੀਏ ? ਐਸਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ 


ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿੱਥੇ ? ਬਾਹਰ ਹੋਵੇਗਾ 

































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





96 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਜਾਂ ਅੰਦਰ ? ਇਸਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਜ ਛਇਿ ਯਰਜੇਜ ਚਰੂਗੇਂ ਧਰਿਭਸਿਲੁ ਕਿਚਰੇ । 
ਜਕਧਕਧੰ ਗੇਗਜਜਿਫ: ਕਗਲੇਜਗਜਿ ਰਿਦਕਰਿ ।।੩੬।। 


ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੇਸ਼ਕ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ 
ਗਿਆਨ (ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ) ਨੂੰ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ (ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ) ਯੋਗ ਦੀ ਪਰੀਪੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ (ਆਰੰਭ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ) ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਿਰਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਂਗਾ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। 
ਇਸ ਗਿਆਨ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਯੋਗਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਯੋਗੇਵਸ਼ਰ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ - 














ਯੜਥੀਂਠਲਪਰੇ ਭਰਜੰ ਜਟਬਕ: ਚੰਧਰੇ ਦਿਕ੍ਿਧ: । 
ਗਜ ਲਫਏਗ ਬਚੇ ਵਗ ਦਿਜਿਸਧਿਕੋਹਧਿਗਦਹਜਿ ।।3੧।। 


ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਤੱਤਪਰ ਅਤੇ ਸੰਜਮਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਜੇ ਭਾਵਨਾਪੂਰਬਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਗਿਆਨ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੇਵਲ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਢਿੱਲੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਤੱਤਪਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਲਗਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, 
ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ (ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਅਚਰਣ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਜਮਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ 
ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਹੋ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਹ ਕਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ 
ਨਹੀਂ ਹੈ 

ਯਯ$ਧਯਫਬਜਵਬ ਚੰਫਧਰਟਸ ਰਿਜ$ਧਰਿ । 

ਜਧੰ ਲੇਕਗੇ5ਦਿੰਜ ਜ ਧਵੇ ਜ ਯੂਥ ਜੰਗਧਕਸਜ: ।।੪੦।। 
































ਅਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ੰਕਾ 
ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਪਰਮਾਰਥ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਸੰਸਾਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਨਾ 
ਤਾਂ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ-ਸਰੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਕੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੇ ਸੰਸਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ 
ਉਹ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਦਾ ਭੇਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਗੇ। ਫੇਰ ਪਾਉ 'ਦਾ ਕੌਣ ਹੈ? 

















ਧੀਗਜੰਦਧਵਜ ਕਸਗਿ ਭਜਜੰਚਿਯਜੰ ਵਧਸ੍‌ । 
ਕਗਜਸਕਾਜੰ: ਜ ਭਸਿ ਜਿਥਏਜਦਿਜ ਬਜੰਯਧ ।।੪੧ ।1 


ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੰਕਾ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਐਸੇ 
ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ (ਅੰਤ) ਹੋਵੇਗਾ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ 
ਹੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 4 97 


ਜਵਸਕ੍ਗਜਜੰਮ੍ਰਜੇ ਫੁਕਖੇ ਭਜਜਿਜਕਸਜ: । 
ਲਿਜਬੇਜੇ ਜੰਗਧ ਗੇਗਸਰਿਕਗੇਜਿਠਰ 'ਅਕਜ ।।੪੨।। 


ਇਸ ਲਈ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਯੋਗ ਸਥਿਤ ਹੋ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ 
ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਆਪਣੀ ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ' ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕਟ। ਯੁੱਧ ਲਈ 
ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ। ਜਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਬਾਧਕ ਸੰਸਾ ਰੂਪੀ ਵੈਰੀ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ 
ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਿਉ` ਲੜੇਗਾ? ਦਰਅਸਲ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਨ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਵੱਧਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਕਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ 
ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਬਾਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਭਿਆਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਜਮ ਦੇ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 
ਇਹਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਯੁੱਧ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਅੰਤਿਮ ਜਿੱਤ 
ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਸਾਰ 

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਯੋਗ ਨੂੰ 
ਸ਼ਰੂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਸਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਇੱਛਵਾਕੂ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਅਤੇ 
ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ। ਮੈਂ ਜਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਦਸਿਆ। ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਵੀ 
ਅਵਿਅਕਤ ਸਵਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਇਕ ਮਕਾਨ ਮਾਤਰ ਹੈ। 
ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ 
ਯੋਗ ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਆਸ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ 
ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਸਿਆ। ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਕੇ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਤੇ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹੋ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਕਲਪ ਬਣਕੇ ਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਣ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਵਾਕ ਲਈ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ 
ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਨੌਂਤੀ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਇਹ ਯੋਗ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ 
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਪਿਆਰਾ 
ਭਗਤ ਹੈ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 













































































ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੇ ਕਿ ਆਪਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਹੁਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਵਿਅਕਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ 
ਆਤਮ-ਮਾਇਆ, ਯੋਗ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਮੈਂ 
ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਕੇ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋ ? ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਧਣਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਲਿਆਨ 
ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਦੁਰਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਮ ਧਰਮ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਤਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਉਹ ਜਨਮ ਅਤੇ 
ਕਰਮ ਦੈਵੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਹੀ ਜਾਣ ਪਾਉ `ਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਆਗਮਨ ਤਾਂ 
ਕਲਯੁਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਸੱਚੀ ਲਗਨ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਆਰੰਭਕ ਸਾਧਕ ਸਮਝ ਹੀ 
ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਕੌਣ 
ਬੋਲਦਾ ਹੈ? 'ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ" ਦਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਰਥੀ ਬਣ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੰਭੇ ਵਿਚੋਂ, ਦਰਖ਼ਤ ਵਿਚੋਂ, ਪੱਤੇ ਵਿਚੋਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ (ਉਹ) ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ 
ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਉਨੌਤੀ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਜਦ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅਰਥਾਤ 



































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





98 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! 
ਮੇਰੇ ਉਸ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਉਹ ਤੱਤਕਾਲ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ 
ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਵਾਗਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉ `ਦੇ। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਨੁਰਾਗੀ 
ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਰਮ 
ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਇਹੋ ਸਮਝਕੇ 
ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਇੰਛੁਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਾਣਾਗੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁਮੁਖ਼ਸੂ (ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਇੱਛੁਕ) ਅਰਜੁਨ। ਇਹ ਉਪਲਬਧੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ 
ਜੇ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਯੱਗ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਦਸਿਆ; ਯੱਗ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਪਰਮਤੱਤ, ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ 
ਦਸਿਆ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਾਇਆ ਕਿਥੋਂ ਜਾਏ? ਇਸਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ 
ਅਤੇ ਐਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀਪੂਰਬਕ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਮਿਹਰ 
ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਣ। 



































ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਆਚਰਣ ਕਰਕੇ ਪਾਏਂਗਾ, ਦੂਜੇ 
ਦੇ ਆਚਰਣ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਉਹ ਵੀ ਯੋਗ ਦੇ ਸਿੱਧੀ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏਗਾ, ਆਰੰਭ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗਿਆਨ (ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ) ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। 
ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਤੱਤਪਰ, ਸੰਜਮਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ-ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਆਪਣੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕਟ! 
ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਗੀਤਾ ਵਾਲੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। 




















ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਸਪਸ਼ਟ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੱਗ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕ੍ਰਿਆ (ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ) ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਮ 
ਹੈ। ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਇਸੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ: 











36 _ਜਟਜ਼ਕਿਜਿ _ਯੀਸਫੁਗਕਕੀਜਜ੍ਰਧਜਿਥਟਜੂ _ ਥਛਰਿਵਰਧ/ _ ਧੀਗਵਰਵਕੇ 
ਭੀਰ੍ਹਨਹਗਯੂੰਜ ਜੰਧਕੇ 'ਧਭਕਸੰ-ਵਧਕਟੀਕਕਗ' ਜਸ ਬਜੂਘੇਠ੪ਗਧ: ।।੪ ।। 








ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰੀਮਦਭਗਵਦਗੀਤਾ ਰੂਪੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤ੍ਰ 
ਵਿਸ਼ਿਅਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ "ਯੱਗ ਕਰਮ-ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ' ਨਾਮਕ 
ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 








ਫੁਰਿ ਯੀਸਟਧਕਸਣੁੱਜ _ਧਕਸਜਦਕਵਧ _ਵਿਠਧ _ਦ₹ਧਸੀ _ਯਫੁਗਫੁਜਦਕ੍ਲੂ ਜੇ 
ਅੀਸਕੁਗਥਕ੍ਗੀਜਧ: 'ਧਬਬਂ _ਗੀਜ' 'ਮਹਠਗੇ _“ਧਭਕਸੰ -ਵਧਠਟੀਕਕਗ' ਜਸ 
ਬਰ੍ਹਪੋ6ਏਧਧ: ।।੪ ।। 


।। ਹਰੀ ਓਮ ਤਤਸਤਿ ।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓਮ 


ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ 
ਆਰੰਭ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ 


ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਗਵਨ! ਜਦ ਗਿਆਨਯੋਗ 
ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਭਿਅੰਕਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉ` ਲਗਾਉ ਦੇ ਹੋ ? ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨਯੋਗ ਕੁਝ ਸਰਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; 
ਕਿਉ ਕਿ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਚ ਹਾਰਨ ਤੇ ਦੇਵਤਾਈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਕੇ 'ਮਹਾਮਹਿਮ ਸਥਿਤੀ” - ਦੋਵਾਂ 
ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਲਾਭ ਹੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਕ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ 
ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। (ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਉਸਨੂੰ 
ਸ਼ੰਕਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; 
ਕਿਉਕਿ ਸਮਝਣ ਦੇ ਲਈ ਉਹੀ ਇਕ ਸਥਾਨ ਹੈ।) ਇਸ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਚੁਣਨ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੰਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ 





























ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਚ- 

ਚਜੰਦਧਜ਼ ਲਸੰਗੰ ਯੂਠਗ ਧੁਜਧੰਗਿ ਬ ਅੰਜਜਿ । 

ਧਵਲ੍ਹੇਧ ਦ੍ਰਗੇਕੋਕ ਜਾਸੇ ਕ੍ਰਵਿ ਜੂਜਿਗਿਜਸ।।੧।। 

ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੰਨਿਆਸ-ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਦੀ ਅਤੇ 
ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ-ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਜੋ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ 
ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਸੋ। ਕਿਧਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋ ਰਸਤੇ ਦਸੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ 
ਆਸਾਨ ਰਸਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛੋਗੇ। ਜੇ ਨਹੀਂ ਪੁਛਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ 


ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ- 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





100 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ - 


ਯੰਦਧਜ: ਯਸੰਧੀਗ# ਜਿ:ਐੇ ਧਜਯਕਕੁਰੱਮੀ । 
ਜਗੇਕਜੂ ਲਸੰਜਾਧਜਕਕਸੰਗੇਗੇ ਕਿਵਿਠਧਹੇ।।੨।। 


ਅਰਜੁਨ! ਸੰਨਿਆਸ-ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਨ 
ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਅਤੇ 'ਕਸੰਘੇਗ:'- ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ 
ਕਰਮ- ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਸੰਨਿਆਸ ਜਾਂ ਗਿਆਨਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬਜਾਇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ 
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਉਂ ਹੈ? 

ਯੋਧ: ਚ ਜਿਕਧਜੰਦਧਜੀ ਧੀ ਜ ਫ਼ੇਦਿਟ ਜ ਕਰਕ ਰਿ । 

ਜਿਨੁੰਕ੍ ਇ ਸਗ਼ਥੇ ਜਰਥੋ ਕਾਯਗ਼ਸ਼ੂਵਧਹੇ ।3।। 

ਮਹਾਬਾਹੂ ਅਰਜੁਨ! ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, 
ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੀ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਗਿਆਨਮਾਰਗ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ 
ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਿਉ` ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਗ-ਦ੍ਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਸੁਖ 
ਨਾਲ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 





























ਕਜੰਠਧਗੀਗੀ ਧੁਪਾਥਲ: ਜ਼ਕਕਦਿਜੈ ਜ ਬਹਿੰਝਗ: । 

ਦ੍ਕਸਦਗਵਿੰਦਜ: ਜਗ੍ਰਾਮਗੇਰਿੰਦਰ੍ਹੇ ਯਲਸ੍‌ ।।੪ ।। 

ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਸਦੇ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਅਜੇ ਬੜੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਗਿਆਨੀ ਪੰਡਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ 
ਦਸਦੇ। ਕਿਉ ਕਿ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਫਲਰੂਪ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮਾਨ ਹਨ। 


ਧਟਕਜੰਠਗੇ: ਜਦਗਜੇ ₹ਏਗਜੰ ਜਵਗੇਗੋਕਧਿ ਗ਼ਛਧਜੇ । 

ਦ੍ਕਾ ਕਜੋਠਧੇ ਬ ਗੇਗੇ ਬ ਧ: ਧਧਰਿ ਚ ਧਧਰਿ।।੧।। 

ਜਿਥੇ ਸਾਂਖਿਅ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ) ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ 
ਇਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ 
ਕਰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਉਂ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਸਦੇ ਹਨ 























ਜੰਦਗਯਕਜੂ ਸਛਥਲੀ ਤੁਰ: ੍‌ਕਸਦਜੁਸਧੀਗਰ: । 
ਧੀਗਗੂਰਗੀ ਸੂਜਿਜੰਲੁ ਜਧਿਕੋਹਬਿਗਦਜਿ ।।5 ।। 


ਅਰਜੁਨ! ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ “ਜਗਜ:'- ਸੰਨਿਆਸ ਅਰਥਾਤ 
ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦ ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਆਰੰਭ ਹੀ 











5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 5 101 





ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਵਤ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ, ਜਿਸ 
ਦੀਆਂ ਮਨਸਹਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੌਨ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਕੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 





ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦਾ ਹੀ ਆਰਚਣ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ, 
ਕਿਉਕਿ ਕ੍ਰਿਆ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਯੱਗ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ ਹੈ - 
'ਆਰਾਧਨਾ”। ਦੋਵਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਕੇਵਲ ਕਰਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਆਪਣੀ 
ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ, ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸੇ ਕਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀ ਇਸ਼ਟ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ ਇਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ 
ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨਾਮੰਨੇਟ (ਨਾਮ ਲਿਖਾਕੇ)। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਿਲੇਬਸ (ਪਾਠਕ੍ਰਮ) 
ਇੱਕੋ ਹੈ। ਇਮਤਿਹਾਨ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਪਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਹੈ। 
ਠੀਕ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀ ਇੱਕੋ ਹੈ।ਸਿਰਫ਼ ਦੋਵਾਂ ਦਾ 
ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਢੰਗ ਵੱਖ ਹੈ। ਹਾਂ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 





























ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੁਰਜੈ ਵੈਰੀ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ! ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 
ਤੂੰ ਮਾਰ! ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਲਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਬੜਾ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ, 
ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ 
ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ, ਆਪਣੀ 
ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖਕੇ, ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣਾ 'ਗਿਆਨਯੋਗ' ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਚਿਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਗਾਕੇ, ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਸਮਰਪਿਤ 
ਕਰਕੇ,ਆਸ਼ਾ-ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ! ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਰਭਰ 
ਹੋਕੇ ਉਸੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ 
ਪਰਿਣਾਮ ਵੀ ਇਕ ਹੈ। 

ਇਸੇ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕੀਤੇ 
ਬਿਨਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਤੇ ਹੱਥ ਧਰਕੇ ਬੈਠੇ-ਬੈਂਠੇ ਕਹੋ ਕਿ 
- ''ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਹਾਂ, ਬੁੱਧ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਧਨ। ਮੈਂ ਜੇ 
ਭਲਾ-ਬੁਰਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਆਉਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੀਆਂ 
ਹਨ।'” ਐਸਾ ਪਾਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਆਪਣੇ 
ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਿੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ। ਜੇ ਉਹ ਐਸਾ ਕਰ 
ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਗੀਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਸੀ? ਕਰਮ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ 
ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ? ਇਸਤੇ ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ 


ਧੀਗਗੁਕਜੀ ਰਿਵ ਫਠਸ ਕਿਯਿਗਕਸ ਗਿਰੇਜਿਕਰਿਧ: । 
ਚਰੰਮ੍ਰਗ਼ਯਮ੍ਰਗਰਗ ਕੂਰੰਯਧਿ ਜ ਲਿਟਧਹੇ।।੪।। 
“ਕਿਗਿਗਕਗ' - ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ, 'ਗਿਰੇਜ੍ਰਰਿਧ:'- 



























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





102 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਜਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿਸ ਦੀਆਂ, ਅਤੇ 'ਕਿਦ੍ਰ੍ਫ਼ਕਗ'- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ 
ਅੰਤਹਕਰਣ ਜਿਸਦਾ, ਐਸਾ ਪੁਰਸ਼ 'ਜਕੰਮ੍ਰਗਲਮ੍ਰਗਰਠਜ' - ਸਾਰੇ ਭੂਤ (ਭੌਤਿਕ) ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ 
ਆਤਮਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮ 
ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਕਿਉ` ਹੈ? ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ 
ਪਰਮਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਲਈ। ਲੀਨ ਕਿਉ ` ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ 
ਜੋ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪਰਮਤੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਤ ਵਿਚ ਉਹ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ । ਅੱਗੇ ਕੋਈ 
ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਸਨੇਹ ਕਿਸ ਨਾਲ 
ਕਰੇ? ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਦਾ 
ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਫੇਰ ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ 























ਜੈਕ ਗਿਬਿਟਲਕੇਸੀਜਿ ਧ੍ਕਜੀ ਸਦਧੇਜ ਜਦਬਰਿਜ੍‌ । 
ਧ$ਧਤ$ਹਹਕਦਕਧੂਕਗਤਿਜਬਯ$ਜਦਗਠਯਦਵਧਧਤ#ਧਚਜ੍‌ 11੬ ।। 


ਜਲਧਦਿੰਕਜ੍ਰ ਯਦਗੂ ਲਬ੍ਰਦਿਸਬਬਿਸਿਥਯਧਿ । 
ਝੁਕ੍ਕਧਗੀਜਿਕੇਧਪੇਂਬ੍ਰ ਕਜਾਜ ਵੁਰਿ ਬਵਧਜ।।੧।। 


ਦਿਸ਼ਾ ਅਰਥਾਤ ਅਨੁਝੂਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਰੱਤੀਭਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, 
ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਸਨੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪਾਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ 'ਕ੍ਰਕਗੇ ਸਾਧੇਜ'- ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੰਘਦਾ, ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ, 
ਹੋਇਆ ਵੀ -'ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ” -ਐਸੀ ਧਾਰਣਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧਕੇ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਦ ਉਸ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸ 
ਸੁਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ ਕਰੇਗਾ ? ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਤੂ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦੀ, 
ਤਾਂ ਆਸਕਤੀ (ਸਨੇਹ) ਜ਼ਰੂਰ ਰਹਿੰਦੀ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾਏਗਾ ਕਿੱਥੇ? ਅਤੇ 
ਪਿੱਛੇ ਤਿਆਗੇਗਾ ਕੀ ? ਇਸ ਲਈ ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ 
ਦੇਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ- 




















ਜ਼ਕਹਧਬਧ ਯਸਗਿਿ ਚੜ੍ਹ ਹਧਕਰਟਰ ਕਭਵੇਰਿ ਧ: । 

ਲਿਦਧੇ ਜ ਜ ਧਧੇਜ ਧਫਧਕਸਿਗਟਮਜ ।।੧੦।। 

ਕਮਲ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੈਰਦਾ ਹੈ। ਲਹਿਰਾਂ ਰਾਤ- 
ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਸੁੱਕਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਲ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ 
ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰੁੱਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ 
ਕਰਕੇ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀ), ਸਨੇਹ ਨੂੰ 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 5 103 





ਤਿਆਗਕੇ (ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ 
ਹੋਕੇ) ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਫੇਰ ਉਹ ਕਰਦਾ ਕੀ ਹੈ? 
ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ, ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਧ ਲਈ ਕਰਮ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 

















ਕਰਧੇਜ ਸਜਚ/ ਕੁਰੜ੍ਰਧ ਥੇ ਕਲੇਕਿਦਿਕ੍ਧੇਕਧਿ । 
ਧੀਗਿਜ: ਯਸੰ ਯੂਧੰਜਿਜੇ ਜੜ੍ਹ ਕਕਦਕਕਯਗੂਣ੍ਧੇ ।।੧੧।। 


ਯੋਗੀਜਨ ਕੇਵਲ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਨੇਹ ਤਿਆਗਕੇ ਆਤਮਮਸ਼ੁਧੀ 
ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੁਣ ਵੀ ਆਤਮਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ 
ਹੈ? ਨਹੀਂ, ਉਹ “ਜਥੰਖ੍ਰਗ਼ਕਮ੍ਗ਼ਕਗ'- ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ 
ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੀ ਸੇਧਲਈ ਉਹ ਕਰਮ 
ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, 
ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਥਿਰ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਉਹ ਰੁੱਝਿਆ ਨਜ਼ਰ 
ਆਉਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਉਸਦੇ ਅਸੀਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਜਲ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਵਲੇਵੇਂ (ਆਕਾਰ) 
ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ (ਕਿਸੇ ਨੂੰ) ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। 


ਗ੍ਰਕਜ: ਕਸੰਯਲੰ ਹਧਕਟਕ #ਗਦਿਜਿਸ਼ਦਗੇਜਿ ਜੇਠਿੰਠੈਕੀੇਸ੍‌ । 

ਗਧ੍ਰਕਜ: ਕਗਸਕਗਕੇਗ ਯਲੇ ਜਕਗੇ ਜਿਥਏਧਰੇ ।।੧੨।। 

'ਯੋਗਯੁਕਤ' ਅਰਥਾਤ ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਰਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਤਮਾ 
ਦੇ ਮੂਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਐਸਾ ਯੋਗੀ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ (ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਕਰਮ-ਫਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ) -'ਜੇਜ੍ੋਕੰਜੇਸ੍‌ ੬ਗਜਿਰਿਸ੍‌ 
ਗਾਗ਼ੇਜਿ'- ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ 
ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਅਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਨਾਲ 
ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਜੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਐਸਾ ਪੁਰਸ਼ ਫਲ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ (ਫਲ ਹੈ 
ਪਰਮਾਤਮਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫਲ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ) - 
'ਕਜਸ ਕਲਕੋਗ ਜਿਥਏਧਰੇ'- ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ 
ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਕ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
“ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ''ਓਏ! ਜੇ ਮਾਸਾ ਕੁ ਅਸੀਂ ਵੱਖ, ਭਗਵਾਨ ਵੱਖ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਾਇਆ 
ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ!' ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹੀ ਹੈ। 
ਤਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਕ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 





















































ਯਕੰਠਸਗਿ ਸਜਜ ਜੰਦਧਵਧਵਰੇ ਜੂ ਕਵੀ । 

ਜਕੂਹਕੇ ਧਰਕੇ ਕੋਈ ਜੋਧ ਕਰਕੰਯ ਕਗਕਧਜ੍‌ 11੧੩ ।। 

ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ੈਵੱਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਐਸਾ ਸ੍ੈਵਸ਼ੀ ਪੁਰਸ਼ ਬੇਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





104 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਾਉਣਾ ਵੀ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਐਸਾ ਸਵਰੂਪ 
ਸਥਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ (ਦੋ ਕੰਨ, ਦੋ 
ਅੱਖਾਂ, ਦੋ ਨਾਸਾਂ, ਇਕ ਮੂੰਹ, ਪ੍ਰਜਣਨ ਇੰਦਰੀ ਅਤੇ ਤੂਚਾ) ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਰੂਪੀ ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ 
ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਤਿਆਗਕੇ ਸਵਰੂਪ-ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਨਾ ਕੁਝ 
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਾਉ ਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਗੱਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਾਉ `ਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ, ਭਗਵਾਨ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਵਰੂਪ ਸਥਿਤ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼, ਯੋਗਯੁਕਤ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ। ਵਖਰਾ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਕੁਝ 
ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਉਦਾ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਕਰਾਉ'ਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਸਰੀਰ ਮਕਾਨ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕਰਨਾ 
ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਕਰਨਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਆਪ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। 
ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਅਗਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਵੇਖੀਏ - 


ਜ ਕਜ੍ਰਕੈ ਜ ਭਸਗਿ ਲੀਠਵਧ ਯਰਯਰਿ ਜਪ: । 
ਜ ਗਸੰਨਲ ਯੰਗੇਗੇ ਵਧੱਮਥਵਜੂਹ ਜਕਜੰਹੇ ।।੧੪ ।। 


ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਤਾਂ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਾਪਣ ਨੂੰ, ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਮਫਲਾਂ ਦੇ 
ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। 
ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਤਾਮਸੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰਤਦਾ 
ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਾਂ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਉੰਨਾ ਹੀ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਤੁਹਾਡਾ 
ਸੁਭਾਅ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। 

ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਨ-ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਯੰਤਰ 
ਮਾਤਰ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਉਹ ਭਲਾ ਕਰਾਏ ਜਾਂ ਬੁਰਾ। ਪਰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾ 
ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਤਾਲਮੇਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੀਂ ਆਪਣੇ 
ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਪੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ 
ਆਦਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਤਾ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿਉ` ਹਨ ਕਿ 


5੧. ੯੩੨ 


ਭਗਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦਸਦੇ ਹਨ - 


ਚੇ ਕਵਧਧਿਕਗਧੇ ਜ ਬੋਰ ਜੂਕਰਜੇ ਕਿਮ: । 

ਯਭਗਜੇਜਰ੍ਜੇ ਗਜ ਹੇਜ ਸੂਛਦਿੰਜੈ ਯਜਜਕ: ।।੧੫।। 

ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਿਭੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉ 'ਕਿ ਉਹ 
ਸਾਰੇ ਵੈਭਵ (ਤੇਜ-ਪ੍ਰਤਾਪ) ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਉਹ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿਉ ਹਨ ? ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਢੱਕਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਜੇ ਜੰਤੂ ਹਨ। 
ਮੋਹਵੱਸ਼ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ 
ਹਨ - 
















































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 5 105 


ਛਗਜੇਜ ਜੁ ਜਕ੍ਭਜੰ ਧੇਥ ਜਕਿਜਸਸਜ: । 

ਰੇਬਸਕਿਕਥਰਭਗਜੇ ਜਕਗਵਧਰਿ ਜਧਕਸ੍।।੧੧।। 

ਜਿਸਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦਾ ਉਹ ਅਗਿਆਨ (ਜਿਸਨੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਆਤਮ- 
ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, 
ਉਸਦਾ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਉਸ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ? ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ - 'ਸੂਯਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਦਿਨਰਾਤੀ' - ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਰੂਪ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਉਪਭੋਗ ਜਾਂ ਕੰਮ ਆਉਣ ਲਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ 
ਪੈਂਦਾ! ਜਦ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਆਵਰਣ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ 
ਸਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਕਿਧਰੇ ਹਨੇਰਾ 
ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? 





ਜਕ੍ਕ੍ਰੜ੍ਧਟਜਕਟਸਜਦਜਕਿਠਰਵਜਟਬਵਧਗ: । 


ਗੁਦਲਕਧਧੂਜਵਰੁਹਿ ਝਹਜਜਿਧੁਰੰਜਕਨਸਥ/: ।।੧91।1 


ਜਦ ਉਸ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਬੁੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਤੱਤ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਮਨ 
ਹੋਵੇ, ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਏਕਾਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਰਹਿਣੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਚ 
ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਕੋਈ ਬਕਵਾਸ ਜਾਂ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਇਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪਰਹਿਤ ਹੋਇਆ ਪੁਰਸ਼ ਆਵਾਗਮਨ ਰਹਿਤ ਪਰਮਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਪਰਮਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਪੰਡਿਤ ਕਹਾਉ'ਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ 
ਵੇਖੀਏ - 


ਧਿਵਰਰਿਜਧਜੰਧਯੇ ਕਰਛਗੇ ਗ਼ਰਿ ਛੁਦਿੰਜਜਿ। 
ਘੂਜਿ ਬੋਧ ਖਧਕੇ ਬ ਧਹਿੰਝਗ: ਜਸਕਵਿੰਜ: ।।੧।। 























ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਵਾਗਮਨ ਰਹਿਤ ਪਰਮਗਤਿ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਐਸੇ ਗਿਆਨੀਜਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਵਿਨੈਯੁਕਤ, ਨਿਮਰਤਾਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਚੰਡਾਲ, 
ਗਊ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ-ਵਿਨੈ ਯੁਕਤ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਚੰਡਾਲ ਕੋਈ ਹੀਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਗਊ ਧਰਮ 
ਹੈ, ਨਾ ਕੁੱਤਾ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਨਾ ਹਾਥੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਪੰਡਿਤ, ਗਿਆਤਾਜਨ 
ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਵਰਤਾਉ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚਮੜੀ ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ 
ਆਤਮਾ ਉਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰ ਕੇਵਲ ਏਨ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆ-ਵਿੰਨੇ ਵਾਲਾ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ 
ਬਾਕੀ ਕੁਝ ਪਿੱਛੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਇਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਅੱਗੇ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪਿਛਲੇ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਤਾਂ 
ਵਸਤਰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਸਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਦੀ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। 


ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਗਊ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਊ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਲਾ 
ਲਫ਼ਜ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਸਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਗਊ ਨੂੰ 
































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





106 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਏਨ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਹੋਰ ਜੀਵਾਤਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ 
ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਗਊ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਵ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ 
ਬਾਅਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਵੇਕੀਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੰਤ 
ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਦਿਖਾਵਟੀ 
ਸ਼ੋਭਾਮਈ ਵਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਚਿੱਤ ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਸ਼ਟ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ! ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਇੱਕੋ ਹੈ-ਯੱਗ ਦੀ 
ਪ੍ਰਕਰਿਆ- 'ਆਰਾਧਨਾ! ਗਊ, ਕੁੱਤੇ, ਹਾਥੀ, ਪਿੱਪਲ, ਨਦੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਇਹਨਾਂ ਅਨੰਤ 
ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜ਼੍ਰੂਰ ਦਸਦੇ। ਹਾਂ, ਮੰਦਿਰ-ਮਸਜਿਦ ਆਦਿ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਆਰੰਭਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਹਨ, ਕਿਉ ਕਿ ਉਥੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਸਮੂਹਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਉਹ 
ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਦਰ ਹਨ । 






































ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਦੋ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੰਡਿਤ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਨ 
ਗਿਆਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਹ ਜੋ ਵਿਦਿਆ-ਵਿਨੈ ਸੰਪਨ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਕਿਵੇਂ? ਦਰਅਸਲ ਹਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 
ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ ਇਕ ਤਾਂ ਅਧਿਕਤਮ ਸੀਮਾ-ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ 
ਨਿਮਨਤਮ ਸੀਮਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਭਗਤੀ ਦੀ ਨਿਮਨਤਮ ਸੀਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ 
ਭਗਤੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਵਿਵੇਕ-ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ 
ਅਧਿਕਤਮ ਸੀਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਗਤੀ ਆਪਣਾ ਪਰਿਣਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ 
ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮਰਥਾ ਆਉਦੀ ਹੈ, 
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿੰਨੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਸ਼ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ, ਅਨੁਭਵ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਦਾ ਸੰਚਾਰ, ਧਾਰਾਵਾਹੀ ਚਿੰਤਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 
ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੱਤਵ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦੀ ਨਿਚਲੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਸੀਮਾ ਤਦੋਂ 
ਆਉ ਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੱਧਦੇ-ਵੱਧਦੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਆਵਾਗਮਨ 
ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਐਸਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਵਿਦਿਆ-ਵਿਨੈ ਸੰਪਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ,ਚੰਡਾਲ ਕੁੱਤੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਗਊ 
ਸਾਰਿਆਂ ਉਤੇ ਸਮਾਨ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉ`ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਿਰਦੇ-ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ 
ਸਵਰੂਪ ਉਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਮਗਤਿ ਵਿਚ ਕੀ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ? ਇਸ 
ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉ ਦਿਆਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਸਦੇ ਹਨ - 


ਫੁਫ਼ੈਕ ਜੈਕਿੰਜ: ਜਗ ਧੇਥੇ ਚਟਧੇ ਦਿੰਪਜੰ ਸਜ: । 
ਜਿਗੌਂਥੇ ਫਿ ਜਸ ਕਲ੍ਹ ਜਦਸਕ੍੍‌ ਜਗਿ ਜੇ ਕਿੰਗ: ।1੧੧।। 


ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ 
ਗਿਆ, ਜਿਨੂ ਦਾ ਮਨ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ ਕੀ ਮਤਲਬ 
ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਮਿਟ ਹੀ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਰਿਹਾ ਕਿਥੇ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਜਿਕੱਥੇ ਫਿ ਜਸ 
ਕਛ਼'- ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ ਹੈ, ਇਧਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ ਸਥਿਤੀ 





















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 91੧3.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 5 107 


ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। 'ਜਵਸਕ੍ਰ ਜਗਿ ਜੇ ਦਿਧਗ:'- ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਅਪੁਨਰਾਵਰਤੀ, ਪਰਮਗਤਿ ਹੈ। ਇਹ ਕਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ 
ਸ਼ਤਰੂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਕਦ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਜਾਏ। 
ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਏ (ਕਿਉਕਿ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੀ ਜਗਤ ਹੈ)। ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਤਾਂ ਐਸੇ ਬ੍ਰਹਮਵੇਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ? ਉਸਦੀ ਰਹਿਣੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ 
ਹਨ - 


ਜ ਜਫ਼ੁਠਧੇਕਿਜਿਧ ਜਯਟਧ ਗੇਣ੍ਹਿਗੇਜ੍‌ ਯਦਧ ਬਜਿਧਸ੍‌ । 
ਦਿੰਪਕਕ੍ਰੜ੍ਰਿਕਜੰਸ੍ਗੇ ਜਹਕਿਕ੍ ਕੁਹਗਿ ਕਿੰਪਜ: ।1੨੦।। 


ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਜਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕੀਂ ਪਿਆਰਾ 
ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਕੇ ਉਹ ਹਰਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕੀਂ ਸ਼ਤਰੂ 
ਸਮਝਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ-ਅਵਲੰਬੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਉ 'ਦੇ ਹਨ), ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕੇ ਉਹ ਵਿਆਕੁਲ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਐਸਾ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ, 'ਯਚੰਸ੍ਰਫ'- ਸੰਸਾਰਰਹਿਤ, “ਕਛਰਿਕ੍'- ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਵੇਤਾ - 'ਕਛੁਗਿ ਦਿੰਪਜ:'- ਪਰਾਤਪਰ (ਅਪਰੰਪਾਰ) ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 























ਥਛੁਵਧਵੱਠਧਜਕਜਟਸ/ ਰਿਦਕੁਧਕਸਜਿ ਧਟਜ੍ਰਥਸ੍‌ । 

ਚ ਜ਼ਲੁਗੀਗਧੂਕਜਰਸ਼ ਯਰਧਸਕਧਸਵਜੂਹੇ ।੨੧।। 

ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨਾਸਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਜੋ ਸੁਖ 
ਹੈ, ਉਸ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਸ਼ - 'ਕਛ੍ਹਐਗਧ੍ਰਜਗਰਗ'- ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦੇ ਮਿਲਨ ਨਾਲ ਲੀਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਬਾਹਰ 
ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨਾਸਕਤ (ਨਿਰਵਿਰਤ) ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਭੋਗ ਬਾਧਕ ਹਨ? ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 


ਧੇ ਵਿ ਜੰਢਧਗਯ 'ਔਐਗ ਕੂ :ਬਧੀਜਧ ਦੂਰ ਗੇ । 

ਭਹਵਰਕਾਜ: ਕਗੈਜਰੇਧ ਜ ਜੇਬ੍ਹ ਸਰੇ ਰ੍ਰਥ: ।1੨੨।। 

ਕੇਵਲ ਤੂਚਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਖਣਾ-ਅੱਖ ਦਾ 
ਸਪਰਸ਼ ਹੈ, ਸੁਣਨਾ-ਕੰਨ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ 
ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਭੋਗ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੋਗਣ ਵਿਚ ਪਿਆਰੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਸਭ 'ਡ੍ਰਕਗੋਜਧ:'- 
ਦੁਖਮਈ ਯੋਨੀਆਂ (ਜੂਨਾਂ) ਦੇ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਹਨ। ਏਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ 
ਮਿਟਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦੇ। 
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਦ੍ਰੇਸ਼। ਇਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





108 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਐਕਜੀਜੀਫੋਕ ਧ: ₹ਗੇਣੂੰ ਜਕਵਕੀਕਰਿਸੀ ਅਗਜ੍‌ । 

ਕਗਸਜ਼ਗੇਬੇਜੂਕੇ ਕੇਗੇ ਜ ਧੂਕਜ: ਜ ਜੂਕੀ ਜਦ: ।।੨੩।। 

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵੇਗ 
ਨੂੰ ਸਹਿਨ ਕਰਨ (ਮਿਟਾਉਣ) ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਉਹ ਨਰ (ਨਾ ਰਮਣ ਜਾਂ ਨਾ ਰੁੱਝਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਉਹੀ 
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਪਿਛੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਸੁਖ ਵਿਚ 
ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਉ ਦੇ-ਜੀ ਹੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, 
ਮਰਨ ਤੇ ਨਹੀਂ। ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਨੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ -'ਅਵਧੂ! ਜੀਵਤ ਮੈਂ ਕਰ ਆਸ਼ਾ”- ਤਾਂ ਕੀ 
ਮਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ -'ਮੂਏ ਮੁਕਤੀ ਗੁਰੂ ਕਹੇ ਸੁਆਰਥੀ, ਝੂਠਾ 
ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾ।' ਇਹੋ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਮਰਨ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੋ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਗਿਆ, ਉਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ 
ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ। ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਬਾਹਰੀ ਸਪਰਸ਼ ਹੀ ਵੈਰੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਤੋ। 
ਇਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਹ ਫੇਰ ਦਸਦੇ ਹਨ - 


ਧੀ6ਦਜ:ਜੂਰਥੀਠਜਜਵਕਸਵਜਪਦਜਚਘੀਜਿਕੇਕ ਧ: । 
ਚ ਧੀਗੀ ਜਲੁਤਜਿਕਗਿ ਜਲਮ੍ਰਗੇਠਬਿਗਦਯਜਿ ।1੨੪।। 


ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਖ ਵਾਲਾ “ਯਾਜਵਵਸ:' ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ 
ਆਰਾਮ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ (ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਵਾਲਾ) ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ- 
“ਕਲਹਮ੍੍ਜ'- ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਕੇ - 'ਕਛ੍ ਜਿਥਗਿਸ੍' - ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ 
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਅਰਥਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ) ਦਾ ਅੰਤ, ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਨ, ਫੇਰ 


<< ਦੀ = 


ਪ੍ਰਵੇਸ਼ । ਅੱਗੇ ਵੇਖੀਏ - 






































ਲਮਦਰੇ ਕਛੁਜਿਧਗਿਸ੍ਰਥਧ: ਅੀਗਲਨਸਥ/: । 

ਲਿਬਡ੍ਹੇਬ ਧਗ਼ਨਜਜ: ਚਕੰਮ੍ਰਰਫਿਜੇ ਦਗ: ।।੨੧।। 

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ 
ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਜੋ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ (ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਐਸਾ ਕਰ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਜੋ ਆਪ ਖੱਡੇ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੀ ਕੱਢੇਗਾ? ਇਸੇ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਜਾਂ 
ਦਇਆ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸੁਭਾਵਕ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਜੋ -“ਧਗਕਗਜ:'- ਜਿਤੇਂਦਰੀ (ਇੰਦਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ) ਬ੍ਰਹਮਵੇਤਾ ਹਨ, ਉਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉ ਦੇ ਹਨ- 

ਕਸਜ)ਬਰਿਧੂਕਜਜ/ ਧਜੀਜੀ ਧਰਬੇਜਜਸ੍‌। 

ਘਧਿਗੇ ਜਕਜਿਕਗਿ ਕਰੰਜੇ ਕਿਕਿਜਕਜਸ੍।।੨੧।। 

ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ 
ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਉ` ਸ਼ਾਂਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਬਾਰਬਾਰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੇ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤਕਰੀਬਨ 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 5 109 


ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਫੇਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ 
'ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ” ਹੈ। ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਅਪਾਨ ਵਿਚ ਹਵਨ, ਅਪਾਨ 
ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਹਵਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਗਤਿ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਨੂੰ 
ਸਮਝਾਉ ਦੇ ਹਨ - 

ਵਧਵਦਿਕਰਟਧ ਕਵਿਧਲ੍ਗਂਖਕ੍ਰਵਬੇਕਜਕੇ ਬੁਧੀ: । 

ਜਹਗਧਜੀ ਚਸ਼ੇ ਰਰਨਕ ਜਜਧਾਜਕਬਕਿਗੀ ।1੨੪।। 


ਧੇਕਿਜਿਧ ਸਜੇਕੂ੍ਰਿਸੂੰਜਿਸੇਯਿਧਗ਼ਧਗ: । 
ਕਿਗਰੇਦਗਮਧਜਗੇਬੀ ਧ: ਜਗ ਸਰਰਜ ਦ੍ਕ ਜ: ।।੨੪।। 


ਅਰਜੁਨ! ਬਾਹਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 
ਤਿਆਗਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਜਾਂ ਭਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ - “ਬੂਗੇ ਅਜਕੇ' 
- ਯਾਨੀ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਭਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਵੇਖਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ 
ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਉ। ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ ਏਨ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠਣ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਠੀਕ 
ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੋਕੇ ਅੱਗੇ ਪਏ। ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਾਲਤੂ ਨਾ ਵੇਖੋ। ਨੌਕ ਦੀ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੀ ਨਜ਼ਰ 
ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ (ਕਿਧਰੇ ਨੌਕ ਹੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ), ਨਾਸਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ 
ਅਤੇ ਅਪਾਨਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਮ ਕਰਕੇ ਅਰਥਾਤ ਨਜ਼ਰ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਲਗਾ 
ਦਿਉ, ਕਿ ਕਦੋਂ ਸੁਆਸ ਅੰਦਰ ਗਿਆ? ਕਿੰਨਾ ਰੁਕਿਆ ? ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧਾ ਸੈਕੰਡ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, 
ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਰੋਕੋ। ਕਦੋਂ ਸੁਆਸ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ? ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ? ਕਹਿਣ 
ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਨਾਮ-ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਪੈਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਉਂਤੇ ਜਦ ਸੁਰਤ ਟਿਕ ਜਾਏਗੀ, ਤਾਂ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਸੁਆਸ ਅਚਲ ਸਥਿਰ 
ਠਹਿਰ ਜਾਏਗਾ, ਸਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਉਠਣਗੇ ਅਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਸੰਕਲਪ ਅੰਦਰ 
ਜਾ ਕੇ ਟਕਰਾਉਣਗੇ। ਬਾਹਰ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅੰਦਰ ਵੀ 
ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਸੁਰਤ ਇਕਦਮ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇਲ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ। ਤੇਲ ਦੀ 
ਧਾਰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਟਪ-ਟਪ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦੀ, ਜਦ ਤਕ ਡਿਗੇਗੀ ਧਾਰ ਹੀ ਡਿਗੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ 
ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਗਤਿ ਇਕਦਮ ਸਮ, ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੱਧੀ ਨੂੰ ਜਿਸਨੇ ਜਿੱਤ 
ਲਿਆ ਹੈ; ਇੱਛਾ, ਤੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਤੇ ਪ੍ਹੰਚਿਆ ਹੋਇਆ, 
ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪਰਾਇਣ ਮੁਨੀ ਸਦਾ 'ਮੁਕਤ' ਹੀ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਸਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਅਕਥਗਕੰ ਧਜਜਧਜੰ ਜਧੰਲੇਕਸਲੁਥਕਸ੍। 

ਜੂਫ਼ਕੇ ਜਧੰਮ੍ਰਜਜ ਭਠਗ ਸੰ ੬ਗਜਿਜਸ਼ਰਦਨਰਿ।।੨੧।। 

ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਯੱਗ ਅਤੇ ਤਪਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ 
ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਰਥ ਰਹਿਤ ਹਿਤੈਸ਼ੀ - ਐਸਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦੇ ਯੱਗ ਅਤੇ ਤਪ ਦਾ ਭੋਗਤਾ 
ਮੈਂ ਹਾਂ। ਯੱਗ ਅਤੇ ਤਪ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ 









































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





110 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ 
ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਹੈ। 


ਸਾਰ 








ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਸੰਨਿਆਸ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਨ 
ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ, ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, 
ਪਰਮ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਸੋ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਅਰਜੁਨ! ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ 
ਤਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਯੱਗ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ 
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕੀਤਿਆਂ ਸੰਨਿਆਸ (ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ 
ਅੰਤ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੰਨਿਆਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਯੋਗਯੁਕਤ ਹੀ 
ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ। ਯੋਗਯੁਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਸੇ ਕਿ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ 
ਕਰਾਉ 'ਦਾ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕੀਂ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ 
ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਹੈ। ਯੱਗ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਿਚ ਲੋਕੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ 
ਹਨ। ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਦਾ ਜਾਪ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਤਪ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਯੱਗ 
ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਉਹ ਜਿਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਗਾ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਵਰਗਾ ਸਵਰੂਪ ਉਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ 
ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਵੀ ਆਤਮ ਸਵਰੂਪਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ 
ਏਕਾਭਾਵ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਇਕ ਹੋਣ ਵਿਚ ਜਨਮ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੇ ਲਗਣ)। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਯੱਗ-ਤਪਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ 
ਹੈ, ਇਸ ਲਈ - 

36 ਜਰਜਕਿਰਿ ਯੀਸਕੂਗਕਕ੍ਰਗੀਗਜ੍ਰ੍ਧਜਿਥਕਜੂ ਜਛਕਿਵਗਧੀ ਗੇਗ੧ਗਕਕੇ ਯੀਰਹਕਗਗਯੂੰਜਜੰਗਕੋ 
“ਧ੍ਭਮੇਕਜ ਸਲਧੂੂਲਥਵਯ ਸਲੇਏਕਕ:, ਜਸ ਧੰਬਸੇ ਕਏਗਧ: ।1੧।। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰੀਮਦਭਗਵਦਗੀਤਾ ਰੂਪੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤ੍ਰ 
ਵਿਸ਼ਿਅਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ''ਯੱਗਭੋਗਤਾ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਸਥ ਮਹੇਸ਼ਵਰਹ”” 
ਨਾਮਕ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 






























































ਫੁਰਿ _ਯੀਸਟਧਕਸਫੁੱਜ _ਧਕਸਜਦਕਵਧ _ਵਿਠਧ _₹ਧਸੀ _ਯਝੁਗਝੁਜਦਕ੍ਲ ਜੇ 
ਅੀਸਕੁਗਧਕ੍ਰਗੀਗਧ: “ਧਬਬੰ ਗੀਜ' 'ਮਠਧੇ “ਧਚੱਮੇਕਜ ਸਲਧੁਲਥਵਖ ਸਲੇਏਧਕ' ਜਸ 
ਧੰਥਸੀ5੪ਧਧ: ।।੧।। 


।। ਹਰੀ ਓਮ ਤਤਸਤਿ ।। 


5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓਮ 


ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ 
ਆਰੰਭ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ 


ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ 
ਹੋਣ ਤੇ, ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ 
ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਬੈਠ 
ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਮਿਥਿਆ ਰਿਵਾਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਬੜਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ 
ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 
ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਆਪ ਉਠਾਇਆ ਕਿ ਗਿਆਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਜਾਰ 
ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ । 

ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ-ਅਰਜੁਨ ! ਖੌਤ੍ਰੀ ਲਈ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧਕੇ 
ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਾਰੋਗੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਵਤਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ 
ਤੇ ਮਹਾਮਹਿਮ-ਸਥਿਤੀ ਹੈ-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰੋ । ਅਰਜੁਨ ! ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੇ ਲਈ 
ਗਿਆਨਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਹੀ ਗਈ । ਕਿਹੜੀ ਬੁੱਧੀ ? ਇਹੋ ਕਿ ਯੁੱਧ ਕਰ । ਗਿਆਨਯੋਗ ਐਸਾ ਨਹੀਂ 
ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਤੇ ਹੱਥ ਧਰਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੀਏ। ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਦਾ ਆਪ 
ਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । 


ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ-ਭਗਵਨ ! ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ 
ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਘੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ 
ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋ ? ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ । ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਜਾਂ ਮਾਰਗ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ 
ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਚਲਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


112 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਕਿ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾ ਲਏ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ 
ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਸ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਦੋਵਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ-ਯੌਂਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ । 

ਹੁਣ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨਮਾਰਗ ਚੰਗਾ ਲਗੇ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ 
ਕਰਮਯੋਗ, ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ । ਫੇਰ ਵੀ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 
ਕੀਤਾ ਕਿ ਫਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ? ਕਿਹੜਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਕਿਹਾ - ਅਰਜੁਨ ! ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦੋਵੇਂ 
ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਾਂਖਿਅ (ਗਿਆਨ) ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, 
ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਦੋਵਾਂ 
ਵਿਚ ਕਰਮ ਇੱਕੋ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੰਨਿਆਸੀ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਉਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗੀਆਂ 
ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੋ ਹਨ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਦਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । 

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ - 


ਯਜਘਿਜ: ਭਸੰਯਲੇ ਕਗਗੰ ਝਸੰ ਝਹੇਰਿ ਧ:। 
ਯ ਯੰਗਧੀ ਬ ਧੇਗੀ ਬ ਜ ਜਿਕਸਿਜੰ ਯਕਿਧ: ।1੧।। 


ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮਹਾਰਾਜ ਬੋਲੇ - ਅਰਜੁਨ ! ਕਰਮਫਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ 
ਅਰਥਾਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਜੋ -'ਕਗਧੰਸ੍ ਲਸੰ”- 
ਕਰਨ ਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਹੈ । ਕੇਵਲ 
ਯੋਗੀ । ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਕਰਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ -'ਗਧੰਸ੍ਰ ਲਸੰ'- ਕਰਨ ਯੋਗ 
ਕਰਮ, -'ਜਿਧਰ ਕਸੰ'- ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਯੱਗ ਦੀ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ - ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ ਹੈ “ਆਰਾਧਨਾ”, ਜੋ ਆਰਾਧਦੇਵ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ 
ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕਾਰਜਰੂਪ ਦੇਣਾ ਕਰਮ ਹੈ । ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ 

ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ, ਕਿ 'ਅਸੀਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੌਹਦੇ', 
ਜਿਗ ਨ ਚੇ ਗੈਰੀ ਨਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਤਮਗਿਆਨੀ ਹਾਂ” - ਸਿਰਫ਼ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਹੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਰਨ ਯੋਗ ਕ੍ਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ 
ਉਹ ਨਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ ਨਾ ਯੋਗੀ । ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਵੇਖੀਏ - 

ਧੰ ਜੰਧਜ਼ਸਿਜਿ ਯੜੂਧੰਗੇ ਜੇ ਕਿਕ੍ਰਿ ਧਹਭਕ। 

ਜ ਛਜੰਧਵਜਜੰਠਠਧੀ ਗੇਗੀ ਸਕਜਿ ਠਆਜ ।।੨।। 

ਅਰਜੁਨ ! ਜਿਸਨੂੰ 'ਸੰਨਿਆਸ” ਉਚਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ 
ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ 
ਦਾ ਤਿਆਗ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਮਾਰਗੀਆਂ ਲਈ ਜ਼੍ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਸਰਲ ਹੈ ਕਿ ਕਹਿ ਛੱਡੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ 
ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹੋ ਗਏ ਯੋਗੀ-ਸੰਨਿਆਸੀ । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਬਿਲਕੁਲ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 113 
ਨਹੀਂ ਹੈ - 

ਭਰਦਦਐੀਸੂੰਜੇਧੰਗੇ ਸੰ ਕਗਕਗਸੂਦਗਹੇ। 

ਧੇਗਝਫਦਧ ਜਵਧੈਕ ਅਸ: ਕਗਦਗਸ੍ਹਠਧਹੇ।।3 ।। 

ਯੋਗ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਜਾਂ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮਨਨਸ਼ੀਲ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਯੋਗ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ (ਪਰਿਣਾਮ ਦਾ) ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ 
ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਿਣਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਯੋਗ- 
ਆਰੂੜਤਾ ਵਿਚ 'ਗਸ: ਕਜਕਗਸ੍ਰ ਚਝਗਰੇ” ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ (ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ) ਕਾਰਣ 
ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਲਪ ਪਿੰਡਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਅਤੇ - 

ਧਗ ਛਿ ਜੇਦੰਕੇਗਪੌਬੂ ਜ ਠਸੰਦਰਜੁਥਯਹੇ। 

ਬਕੰਜੋਠਨਧਯੰਗਜੀ ਗੇਗਲਫਵਜਗੇਦਧਹੇ ।।੪ ।। 


ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਨਾ_ਤਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਆਸਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਯੋਗ ਦੀ ਪਰੀਪੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ ਤੇ ਅੱਗੇ 
ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਲੱਭੇ ਕਿਸਨੂੰ ? ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ । 
ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ), ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ-'ਜਕੰ ਜੱਕਨਧ ਜਾਗਜੀ'- 
ਸਰਬ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ-ਆਰੂੜਤਾ ਹੈ । ਰਸਤੇ ਵਿਚ 
ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਗ-ਆਰੂੜਤਾ ਦਾ ਲਾਭ ਕੀ ਹੈ ? 

ਰਕ੍ਕੋਕਜਸਗਕਗਜੇ ਜਟਗ਼ਜਸਕਯਕਹਧੇਜ੍‌। 

ਘਜਜੋਕ ਗਰਸਜੇ ਕਾਬ੍ਰਗਜੇਕ ਜਿਧ੍ਰਗਰਸਜ: ।।੧ ।। 

ਅਰਜੁਨ ! ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ । ਆਪਣੇ 
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਧੋਗਤਿ (ਪਤਨ) ਵਿਚ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ 
ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰੀ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਕਦੋਂ ? ਇਸਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਕਬੂਕਟਸਟਸਜਦਜਵਧ ਧੇਜ਼ਸੋਗਟਸਜ ਗਿਜ:। 
ਯਜਟਸਜਵਜੂ ਬਤ੍ਰਬੇ ਕਜੌਜਟਸੇਥ ਗਤ੍ਰਕਜ੍‌ ।।੧ ।। 
ਲਈ ਉਸੇ ਦਾ ਜੀਵਾਤਮਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦੀਆਂ ਸਹਿਤ 
ਸਰੀਰ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਵੈਰ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। 
ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ 
ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰੋ, ਉਸਨੂੰ ਅਧੋਗਤਿ ਵਿਚ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ 
ਮਿੱਤਰ ਹੈ । ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਨਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਸ਼ਤਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ । ਉਹ ਕਿਵੇਂ ? ਜਿਸਦੇ ਦੁਆਰਾ 
ਮਨਸਹਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਉਸੇ ਦਾ ਆਤਮਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਕੇ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


114 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਨੋਚ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 
ਸੈਂ ਤਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ।' ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ - ''ਨਾ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਕਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਨੀ 
ਜਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਾਯੂ ਸੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਬਦਲਣ 
ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ।'' ਉਹ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ 
ਪੰਗਤੀਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਦੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਉੱਧਾਰ 
ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ “ਕਧੰਸ੍ਹ ਕਸ'- ਕਰਨ ਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਨੁਕੂਲ 
ਆਤਮਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੇਖੀਏ - 

ਗਿਗਠਸਜ: ਜਜਵਧ ਧਵਸਟਸ ਯਸਵਿਗ: । 

ਅੀਜੈਠਗਜੂਕਟ੍ਰਕੇਬੂ ਜਪ ਸਜਧਸਜਗੇ: ।।੪।। 


ਸਰਦੀ-ਗਰਮੀ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਵਿਚ ਜਿਸਦੇ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ 
ਬਿਰਤੀਆਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਐਸੇ ਸਵਾਧੀਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਜਿੱਤਾਤਮਾ ਅਰਥਾਤ ਜਿਸਨੇ ਮਨਸਹਿਤ ਇੰਦ੍ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ 
ਲਿਆ ਹੈ, ਬਿਰਤੀ ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। (ਇਹੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੀ 
ਅਵਸਥਾ ਹੈ) । ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਝਜਕਿਭਰਜਰ੍ਰਗ਼ਰਸ ਯਰੁਟਦਘੀ ਕਿਗਿਹੇਦਿੰਕੇਧ: । 
ਧਰਰਜ ਭ੍ਰਟਬ੍ਰਠਧਰੇ ਗੀਗੀ ਬਸਲੀਕਟ$ਸਕਗੰਬਜ: ।।੬ ।। 


ਜਿਸਦਾ ਅੰਤਰਮਨ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਚਲ, 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੈ - ਐਸਾ ਯੋਗੀ 'ਯੁਕਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 'ਯੁਕਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ । ਇਹ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸ਼ਲੋਕ ਸੱਤ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਤਕ ਦਸ ਆਏ ਹਨ । ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਹੈ । ਰੱਤੀਭਰ ਵੀ ਇਸ਼ਟ 
ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਣੀ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਿਵੇਂ 
ਸਰਬ-ਵਿਆਪਤ ਹੈ ? ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ? ਕਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਥ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ? ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ ? ਉਸ ਪ੍ਰੇਰਕ ਇਸ਼ਟ 
ਦੀ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ “ਵਿਗਿਆਨ” ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਸ਼ਟ 
ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸਾਧਕ 
ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ । ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਯੋਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ 
ਨੂੰ ਪੁਰਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਮਝ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਯੋਗ-ਆਰੂੜ ਅਥਵਾ ਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ 
ਦਾ ਅੰਤਰਮਨ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਨਿਰਿਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਫੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 115 


ਯੂਫ਼ੁਨਿਸੇਗਧੁਰੰਕਜੀਜਸਏਧਵਪਫੇਠਧਕਾਬੂਬੂ । 
ਦਬੁਰਠਕਧਿ ਬ ਧਧੇਬੂ ਯਸਕ੍ਰਕਿਕਿੰਗਿਕਗਹੇ ।।੧ ।। 


ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਵਰਤੀ (ਸਮ ਵਿਚ ਵਰਤਣ 
ਵਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਪੂਰਨ ਗਿਆਤਾ ਜਾਂ 
ਪੰਡਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ-ਵਿੰਨੈ ਸੰਪਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ, ਚੰਡਾਲ ਵਿਚ, ਗਊ-ਕੌਤੇ-ਹਾਥੀ ਵਿਚ 
ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਉਸੇ ਦਾ ਪੂਰਕ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ 
ਵੀ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਅਤਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ । ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਉਤੇ 
ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਉਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦੀ 
ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਏਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਰਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕੁਝ ਹੇਠਲੀ ਪਉੜੀ 
ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਮੱਰਥਾ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ 
ਯੋਗਯੁਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਫੇਰ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ । 


ਕੋਈ ਯੋਗਯੁਕਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ? ਯੱਗ ਦਾ ਸਥਾਨ 
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ? ਆਸਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਿਆ ਜਾਏ ? 
ਕਰਤਾ ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰੇ ? ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਸੌਣ-ਜਾਗਣ ਦਾ ਸੰਜਮ ਅਤੇ 
ਕਰਮ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਉੱਦਮ ਕਰੇ ? - ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜ 
ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਕਰ ਸਕੋ । 


ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਯੱਗ ਦੀ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਉਹ ਨਿਰਧਾਤ ਕਰਮ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਦਾ ਸਵਰੂਪ 
ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦਸਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਅਪਾਨ ਵਿਚ ਹਵਨ, ਅਪਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਹਵਨ, 
ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕਕੇ ਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਆਦਿ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਮਿਲਕੇ ਯੱਗ 
ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ ਹੈ ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਆਰਾਧਦੇਵ ਤਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ, 
ਜਿਸਦੇ ਬਾਰੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵੀ ਦਸਿਆ । ਪਰ ਉਸਦੇ ਲਈ ਆਸਨ, ਸਥਾਨ, ਕਰਨ 
ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਦਿ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਬਾਕੀ ਸੀ । ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ 
ਹਨ। 

ਗੇਗੀ ਧ੍ਰਰਜਜ ਬਰਰਸਰਸਜੇ ਦਫਜਿ ਦਿੰਧਜ: । 

ਧ੍ਕਗਰੰਹੈ ਧਜਬਿਜਟਸ ਜਿਦਗੀਕਧਦਿਗ: ।।੧੦।। 
ਵਿਚ ਰੱਖਕੇ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ, ਏਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਚਿੱਤ 
ਨੂੰ (ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਯੋਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਲਗਾਏ । ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਥਾਨ 
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ? ਆਸਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ? 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


116 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਘੂਬੀ ਕੇਗੇ ਜ਼ਰਿਕਗਦਧ ਦਿੰਗਦਸਜਜਸਟਸਜ:। 
ਯਰਬੂਦਿਲ੍ਹੇਰ ਜਰਿਜੀਬੇ ਬੋਲਗਿਜਕ੍ਰਾਵਜ਼ਵਸ੍‌ ।।੧੧ 


ਸ਼ੁਧ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਕੁਸ਼ (ਘਾਹ), ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ, ਵਸਤਰ ਜਾਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੀਜ 
(ਰੇਸ਼ਮੀ, ਉਨ, ਤਖਤ ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ) ਵਿਛਾਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਨ ਨੰਵਾਂ, 
ਸਥਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ । ਸ਼ੁਧ ਭੂਮੀ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਝਾੜੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਫ਼- 
ਸੁਥਰਾ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵਿਛਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ - ਚਾਹੇ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਟਾਈ 
ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤਰ, ਤਖਤ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਏ ਵਿਛਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ ਹਿਲਣ-ਡੁਲਣ 
ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਇਕਦਮ ਨੀਵਾਂ । 'ਪੂਜ ਮਹਾਰਾਜ 
ਜੀ” ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਇੰਚ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਉਤੇ ਬੈਠਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 
ਇਕ ਫੁਟ ਉੱਚਾ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਇਕ ਤਖ਼ਤ ਮੰਗਾ ਦਿਤਾ, ਮਹਾਰਾਜਜੀ ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ 
ਬੈਠੇ ਫੇਰ ਬੋਲੇ - ''ਨਹੀਂ ਓਏ ! ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ! ਉੱਚਿਆਂ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ! ਅਭਿਮਾਨ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਏ ! ਹੇਠ ਵੀ ਨਹੀ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, 
ਹੀਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਏ; ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਘਿਰਣਾ ਆਉਂਦੀ ਏ ।'' ਬਸ ਉਸ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਚੁਕਵਾਇਆ 
ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਬਗੀਚਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਰੱਖਵਾ ਦਿਤਾ । ਉੱਥੇ ਨਾ ਕਦੇ ਮਹਾਰਾਜਜੀ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੁਣ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੀ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ 
ਸਿਖਿਆ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਕ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਆਸਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਹੀਂ 
ਤਾਂ ਭਜਨ ਪੂਰਾ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਹੋਏਗਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੜ੍ਹ ਬੈਂਠੇਗਾ । ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ- 


ਜਕੈਕਗਗੁੰ ਸਜ: ਝੂਟਗ ਧਰਥਿਚੇਜਿਕੋਧਕਿਹਧ: । 
ਰਧਰਕਿ$ਗਜਜੇ ਧ੍ਰਤਤਧਵਗੇਗਸਰਸਕਿਗੂਕਧੇ ।।੧੨।। 


ਉਸ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਕੇ (ਬੈਠਕੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ), ਮਨ ਨੂੰ 
ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ । ਹੁਣ ਬਹਿਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦਸਦੇ ਹਨ - 

ਬਸੇ ਕਗਧਗਿਚੇਗੀਕ ਬਵਧਯਬਲੰ ਦਿਲ: । 

ਯੰਜੇਏਧ ਗਬਿਯਗੁ ਵਧ ਕਿਗਜਕਲੀਕਧਜ ।।੧੩ ।। 

ਸਰੀਰ, ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ, ਅਚਲ, ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਟਰੀ 
ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਧੇ, ਦ੍ਰਿੜ ਹੋਕੇ, ਬੈਠ ਜਾਉ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 
ਨੌਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ (ਨੌਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ 
ਸਿੱਧੇ ਬੈਠਣ ਤੇ ਨੌਕ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕਾਉ, ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ 
ਵੇਖਣ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾ ਰਹੇ) ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਥਿਰ ਹੋਕੇ ਬੈਠੋ 
ਅਤ - 


ਬਭਜਜ਼ਕਸ ਕਿਗਜਸੀਭੰਛਯਵਿਕਹੇ ਦਿੰਦਜ:। 
ਸਜ: ਯੱਧਧਧ ਸਦਿਬੋਗੇ 'ਕਜ ਘਜੀਜ ਸਟਧ₹: ।।੧੪।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 117 


ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਅ ਵਰਤ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੋਕੇ (ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਣਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ 
ਦਾ ਸੰਜਮ ਬ੍ਰਹਮਰਰਿਅ ਵਰਤ ਹੈ; ਪਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 
ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਕੇ, ਤੂਚਾ ਨਾਲ ਛੋਹਕੇ, ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ 
ਕਾਮ-ਉਤੇਜਕ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ ਜਣਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਸੰਜਮ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਅਸਲੀ 
ਅਰਥ ਹੈ-'ਕਫ ਕਬਵਰਿ ਜ ਕਛਬੀ' ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਚਰਣ 
ਹੈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ, ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ-'ਯਜਿਚੋ ਕਛੁ ਜਜਰਜਸ੍'- ਸਨਾਤਨ 
ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ -"ਵਧਗਤਿਰ੍ਹਸਗ ਕਫਿਕਫਿਗਜ੍ '- ਬਾਹਰ 
ਦੇ ਸਪਰਸ਼, ਮਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਬਾਹਰ ਹੀ ਤਿਆਗਕੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ- 
ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ, ਸੁਆਸ-ਪ੍ਰਸੁਆਸ ਵਿਚ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ । ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲਗਿਆ 
ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ-ਵਿਚਾਰ ਕੌਣ ਕਰੇ ? ਜੇ ਬਾਹਰੀ-ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜੇ ਮਨ ਲਗਿਆ ਕਿੱਥੇ ? 
ਵਿਕਾਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਆਚਰਣ ਵਿਚ 
ਲਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜਣਨ-ਇੰਦ੍ਹੀ ਦਾ ਸੰਜਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿਕੇ, ਭੈ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ 
ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮੇਰੇ ਪਰਾਇਣ (ਸ਼ਰਧਾਲੂ) ਹੋਕੇ ਸਥਿਤ ਹੋਵੋ । ਐਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਕੀ 
ਹੋਏਗਾ ? 


ਗ੍ਰਤਕਯੇਕ ਜਕਕਸਜੇ ਗੇਗੀ ਜਿਧਜਸਜਯ: । 
ਅਿੰਰੋਂ ਜਿਕਗਿਧਵਸੀ ਸਰਸੰਵਸਥਿਗਦਲਰਿ ।।੧੫।। 


ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤਿਰੂਪੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗਾਉ । ਇਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਰੀਰਕ 
ਸੰਜਮ, ਯੁਕਤ-ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵੀ' ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ - 


ਯੁਟਧ$ਜਰਵਜੂ ਗੇਗੇਰਦਿੰਜੋ ਜ ਬੋਕਗਨਜਸਜ$ਜਰ: । 

ਜ ਬਿ ਦਕਦਜਗੀਲਦਧ ਯਹਧੁਗੇ ਜੈਕ ਯਯੂੰਜ।।੧੧।। 

ਅਰਜੁਨ ! ਇਹ ਯੋਗ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਲਕੁਲ 
ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ । ਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਿੱਧ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਕਿਸਦਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? 

ਧ੍ਰਰਜਬਵਕਿਛਵਦਧ ਗ੍ਰਰਜਬੇਕਟਵਧ ਕਸੰਜੂ। 

ਗ੍ਰਰਜਦਕਦਜਕਗੇਬਦਧ ਗੀਗੇ 'ਸਕਰਿ ਫ੍ਰ੍‌ਕਗ ।।੧੪।। 


ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਉਚਿਤ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਚਿਤ 
ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੌਣ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਲਸ, 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


118 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਗਫ਼ਲਤ ਘੇਰਣਗੇ-ਤਾਂ ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ । ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 
ਦੁਰਬਲ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਅਚਲ-ਸਥਿਰ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ । 'ਪੂਜ ਮਹਾਰਾਜ 
ਜੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੋਂ ਡੇਡ-ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਘੱਟ ਖਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਹਾਰ 
ਅਰਥਾਤ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਕੁਝ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਲੱਭ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਜਾਏਗਾ, ਰੋਗ 

ਘੇਰ ਲੈਣਗੇ । ਸੌਣ ਅਤੇ ਜਾਗਣ, ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਮਰ ਵੱਧਦੀ- ਘਟਦੀ ਹੈ । 
“ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ-''ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ 
ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੱਠ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ ।'” ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਚਿਤ ਉੱਦਮ ਵੀ ਹੋਵੇ ਅਰਥਾਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ 
ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੋ । ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲਗੇ 
ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੀ ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ - 

ਧਕ ਕਿਜਿਧਜੋ ਬਿਜਸਕਸਾਧੇਕਕਰਿਦਰਹੇ। 

ਜਿ:ਦਧੂਫ: ਜਥੰਕਗਸੇਝਗੀ ਧ੍ਰਰਜ ਵ੍ਰ੍ਰਵਧਹੇ ਜਗ ।।੧ ।। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤ 
ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ ? 

ਧਬ ਕੀਧੇ ਜਿਗਜਦਗੇ ਜੇਗਰੇ ਜੇਧਸ ₹ਸੂਗ। 

ਗੇਗਿਜੀ ਧਰਥਿਚਦਧ ਧ੍ਰਤਜਗੀ ਧੀਗਸਟਸਜ: ।।੧੧।। 
ਸਿਧੀ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹੋ ਉਪਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ 
ਲਗੇ ਹੋਏ ਯੋਗੀ ਦੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਲਈ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਤਾਂ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਅੱਜ 
ਕੱਲ੍ਹ ਦੀਵੇ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਗਰਬੱਤੀ ਜਾਂ ਧੂਪ ਜਲਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਧੂੰਆਂ ਸਿਧੇ ਉੱਪਰ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਹਵਾ ਤੇਜ਼ ਨਾ ਚਲਦੀ ਹੋਵੇ । ਇਹ ਯੋਗੀ ਦੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਦਾ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ 
ਮਾਤਰ ਹੈ । ਚਿੱਤ ਭਾਵੇਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਚਿੱਤ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਿਰੋਧ 
ਚਿੱਤ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਵਿਭੂਤੀ (ਸਥਿਤੀ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ ? ਵੇਖੀਏ - 

ਧਕੀਧਵਸਜੇ ਬਿਹੇ ਜਿਚਕੁੰ ਗੇਗਜੇਕਧ । 

ਧਕ ਬੋਕਰਸਜਰਸਜੰ ਧ5ਧਯਰਸਜਿ ਰ੍ਰਠਧਜਿ ।।੨੦।। 

ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ (ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਕਦੇ ਵਿਰੋਧ 
ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ) ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤ ਵੀ ਉਪਰਾਮ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ -'ਅਕਜ'- ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ 


ਦੁਆਰਾ -'ਘਰਸਜਸ੍'- ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ -'ਘਸਜਿ ਦ੍ਕ'- ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ 
ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਤਾਂ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 119 


ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ 
ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਹੈ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਪਰ ਅਚਿੰਤ ਵੀ ਹੈ; ਜਦ ਤਕ 
ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ 
ਅਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਿੱਤ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਠੀਕ ਦੂਜੇ ਪਲ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਗੁਣ-ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਪਣੇ ਹੀ 
ਆਤਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਹੋ ਉਸਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ । ਇਹੋ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਦਾ ਪੂਰਕ ਅਗਲਾ ਸ਼ਲੋਕ 
ਵੇਖੀਏ - 


ਜ੍ਰਕਸਕਧਜਿਰੋਕੇ ਧਰਕ੍ਕ੍ਰਕ੍ਿਗਫਸਰੀਨਿਕੋਧਸ੍। 

ਰੇਚਿ ਧਕ ਜ ਬੋਗਧੰ ਦਿਧਜਖ਼ਲਜਿ ਜਬਰ: ।੨੧।। 

ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ (ਪਰੇ), ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ 
ਜੇ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਯੋਗੀ ਭਗਵਤ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਜਾਣਕੇ ਵਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਦਾ ਉਸੇ 
ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ - 

ਧੌ ਲਫਏਗ ਧਦੰ ਲਾਸ ਸਧਹੇ ਜਥਿਲ ਜਰ: । 

ਧਦਿੰਜੇਦਿਦੈਪਗੇ ਜ ਫ੍ਰਕੋਜ ਗੂਝਗਗਧਿ ਕਿਯਠਧਜੇ ।।੨੨।। 

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਰੂਪੀ ਜਿਸ ਲਾਭ ਨੂੰ, ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, 
ਉਸਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਭਗਵਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੂਪੀ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਯੋਗੀ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੁਖ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਭਾਨ (ਖ਼ਬਰ) 
ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਭਾਨ ਕਰਾਉਂਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤ ਤਾਂ ਮਿਟ ਗਿਆ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ - 

ਜੌ ਕਿਵਗਕ੍ ਫ੍ਰ:ਕਜੰਗੇਗਕਿਐਗੇ ਗੇਗਜੰਗਿਜਸ੍। 

ਚ ਜਿਖਧੇਜ ਗੇਕਜਠਗੇ ਧੀਗੇਠਜਿਕਿੰਗਬੇਜਜ ।।੨੩ ।। 

ਜੋ (ਅਵਸਥਾ) ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਜੋਗ-ਵਿਜੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਯੋਗ ਹੈ। 
ਜੋ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁਖ (ਦੀ ਅਵਸਥਾ) ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਨਾਮ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਪਰਮਤੱਤ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਨਾਮ ਯੋਗ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਾ ਉਕਤਾਏ ਹੋਏ ਚਿੱਤ 
ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਾਪੂਰਬਕ ਕਰਨਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ । ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਲਗਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਯੋਗ ਵਿਚ 
ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਯੋਭਠਸਸਕਧਨਕਰਸੰਕਧਕਦਕ ਯਕਜਿਐਥਜ:। 
ਸਜਯੈਕੇਦਿਕੇਧਗਸ ਕਿਜਿਧਸਗ ਬਸਾਜਰ: ।।੨੪ ।। 


ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


120 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗਕੇ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਾਰੇ 
ਪਾਸਿਉਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ - 


ਗਜੋ: ਅਜੋਚਧਕਸੇਕ੍ਕ੍ਹਫ੍ਧ ਬਰਰਿਗੂਵੀਜਗ। 
ਭਜਯੰਦਬੇ ਸਜ: ਕੂਠਗ ਜ ਗਿਜਿਕਧਿ ਬਿਦਜਧੇਜ੍।।੨੫ ।। 


ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ (ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ) ਉਪਰਾਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ 
ਜਾਏ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਿੱਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਧੀਰਜਮਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ 
ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਚਿੰਤਨ, ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰੇ । ਨਿਰੰਤਰ 
ਲਗੇ ਰਹਿਕੇ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ) ਪਾਉਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਮਨ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂ । 
ਇਸੇ ਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਧਗੇ ਧਗੇ ਜਿ#ਕਰਿ ਸਜ$ਬੰਬਲਸਦਵਿਚਕਸ੍ । 
ਰਰਵਰਗੇ ਜਿਧੈਜਕਰਸਾਧੇਕ ਕਯਂ ਜਧੇਰ।।੨੧।। 


ਇਹ ਸਥਿਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚੰਚਲ ਮਨ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰਕ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ-ਉਸ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦਾ 
ਨਿਰੋਧ ਕਰੋ । ਅਕਸਰ ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਣ ਦਿਉ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ 
ਹੀ ਤਾਂ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੀ ਤਹਿਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਬ੍ਰਹਮ 
ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ । ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ 
ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਜਿੱਥੇ-ਜਿਥੇ ਜਾਏ, ਜਿਸ 
ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਜਾਏ, ਉਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਰੋਕਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲਗਾਉ । ਮਨ ਦਾ 
ਵਿਰੋਧ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ? 
ਜਗਦਰਸਜਯੰ ਛੇਜੰ ਧੇਗਿਜੇ ਯੂਕਸੂਜਸਸ੍‌। 
ਚਧੈਰਿ ਵਜਜਦਯਯੰ ਭਛਬ੍ਰਰਕਠਸਥਸ੍।।੨੪।। 
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰਜੋਗੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ 
ਕਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਫੇਰ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ - 
ਗ੍ਰਤਜਯੇਕੇ ਜਕਕਸਜੇ ਗੀਗੀ ਕਿਗਜਕਨਸਥ: । 
ਜ੍ਰਥੇਜ ਕਛੁਜੰਦਧਕੰਸਧਾਜ਼ੇ ਯਰਕਸਓਜੂਹੇ ।।੨੪।। 


ਹੋਏ ਸੁਖਪੂਰਬਕ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਦਾ 
ਹੈ -'ਕਗਜੰਵਧਭ'- ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੈਤ ਆਨੰਦ ਦਾ 
ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਜਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 121 


ਜਕੰਬ੍ਰਰਟਯਸਕਸਜੇ ਯਥੰਸ਼ਰਗ਼ਜਿ ਬਟਸਜਿ। 
ਵੁੰਜਰੇ ਗੇਗਧ੍ਰਰਜਟਸ ਬਕੰਕ ਜਸਕਵਜਿ: ।।੨੧।। 


ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ 
ਯੋਗੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ (ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ) ਆਤਮਾ 
ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਲਾਭ ਕੀ ਹੈ ? 

ਧੀ ਸੰ ਧ੩ਧਰਿ ਯਕੰਕ ਜਥੰ ਬ ਸਹਿ ਧਕੋਧਰਿ। 

ਰਵਧਵ ਜ ਜਗ$ਧਸਿ ਜ਼ ਬ ਸੇ ਜ ਜਗਧਜਿ।।੩੦।। 


ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਯਾਨੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਪਤ 
ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਯਾਨੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਤਹਿਤ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ 
ਲਈ ਮੈਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦਾ 
ਆਮੋ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਜਾਂ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਮਿਲਨ ਹੈ, ਮਿੱਤਰ ਭਾਵ ਹੈ, ਸਮੀਪਤਾ ਰੂਪੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। 


ਚਕੰਸ਼੍ਰਵਿੰ ਧੇ ਸੰ ਸਯਟਧੇਕਨਕਸਦਿੰਘੋਜ: । 
ਯਕੰਪ ਕਜੰਸਗੇ6ਧਿ ਬ ਧੀਗੀ ਸਹਿ ਕਰਜੇ ।।3੧।। 


ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਅਨੇਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਏਕਾਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਪਦਾ ਹੈ, 
ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ 
ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ । ਉਸਦਾ ਤਾਂ ਸਭ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ 
ਉਹ ਹੁਣ ਉਠਦਾ-ਬੈਠਦਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ । 


ਭਟਗ਼ੋਧਸਧੇਜ ਜਥੰਕ ਜਸ ਧਫਧਰਿ ਧੇਓਯੂੰਜ। 
ਯ੍ਰ੍ਥੌ ਗ ਥਕਿ ਗ ਫ੍ਰਥੋ ਬ ਧੇਗੀ ਧਦਸੀ ਸਜ: ।।੩੨।। 


ਹੈ ਅਰਜੁਨ ! ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਸਾਰਿਆਂ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ 
ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵੀ ਸਭ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, 
ਉਹ ਯੋਗੀ (ਜਿਸਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ) ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਪ੍ਰਸ਼ਨ 
ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਇਸਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ - 
ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਚ - 


ਧੇ6ਧੰ ਧੀਗਵਵਕਯ ਗ਼ੇਕਜ: ਯਧੇਜ ਸਬੂਧ੍ਰਕਜ। 
ਹ੍ਰਵਧਵੇ ਜ ਧ$ਯਸਿ ਬਖ਼ਲਟਗਵਿਵੇਪਰਿ ਵਿਯਗਸ੍।।੩੩।। 


ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ! ਇਹ ਯੋਗ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦਸ ਆਏ ਹੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਭਾਵ 
ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਚੰਚਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੇ ਚਿਰ ਤਕ ਇਸ ਵਿਚ ਠਹਿਰਨ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ । 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


4 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਬਤਗਲੌ ਫਿ ਸਜ: ਗਰਗ ਜਸਧਿ ਥਲਕਕ੍‌ ਫ੍ਰਫਸ। 
ਰਦਧਭੇ ਜਿਗਫੇ ਸਾਧੇ ਗਗੀਜਿਕ ਯੂਠ੍ਰਕਕਦਸ।।੩੪ ।। 


ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ! ਇਹ ਮਨ ਬੜਾ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਮਥਨ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਮਥਨ ਯਾਨੀ 
ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੱਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਹੱਠੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਮੈਂ 
ਹਵਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ । ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। 
ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਸ੍ਰੀ ਕਰਿਸ਼ਣ ਉਵਾਚ - 
ਯਜੰਗਧੇ ਸਫਥਈ ਸਜੇ ਫ੍ਰਜਿੰਗਫ ਬਲਸ੍। 
ਯਗਜ਼ੇਜ ਜੂ ਗੋ-ਜੇਧ ਕੋਗਗੇਗ ਬ ਗੂਛਰੇ ।13੧ ।। 
ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਬਹੂ ਅਰਜੁਨ ! ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਨ 
ਚੰਚਲ ਹੈ, ਬੜੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ! ਇਹ ਅਭਿਆਸ 
ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਲਾਉਣਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ 
ਬਾਰਬਾਰ ਯਤਨ ਦਾ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਖੀਆਂ-ਸੁਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ (ਸੰਸਾਰ 
ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ) ਰਾਗ ਅਰਥਾਤ ਲਗਾਉ ਦਾ ਤਿਆਗ ਵੈਰਾਗ ਹੈ । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਪਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੁਆਰਾ ਇਹ 
ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਭਜੰਧਗ਼ਕਗ ਗੇਗੇ ਫ੍ਰਯਗਧ ਵੁਰਿ ਸੇ ਸਰਿ: । 
ਰ$ਧਵਸਜ ਰ੍ਰ ਧਜਗ ਗਕਗੇ5ਗਾਜ੍ਰਸ੍ਰਧਧਰ: ।।3੧ ।। 
ਅਰਜੁਨ ! ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਜ ਵਿਚ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ; 
ਪਰ ਸਵੈਵੇਂਸ ਮਨ ਵਾਲੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਯੋਗ ਸਹਿਜ ਹੈ - ਐਸਾ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਮੱਤ 
ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਔਖਾ ਤੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਔਖਾ ਮੰਨ 
ਕੇ ਛੱਡ ਨਾ ਦੇਈਂ, ਯਤਨ੍ਪੂਰਬਕ ਲਗਕੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਨਾਲ 
ਹੀ ਯੋਗ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ - 
ਅਰਜੁਨ ਉਵਾਚ - 


ਭਧਰਿ: #ਕ੍ਗੇਧੇਗੇ ਗੇਗਠਕਲਿਜਸਜਜ: । 

ਭਜ਼ਾਧ ਗੀਗ ਯੰਜਿਕਿਿ ਕਗੇ ਗਰਿ ਫ੍ਰਰਗ ਗਠਲਜਿ।।3੪।। 

ਯੋਗ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜੇ ਯੋਗ ਵਿਚ 
ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਪੁਰਸ਼ ਭਗਵਤਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਕੇ ਕਿਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੮੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 123 


ਕਫਿਜੇਯੇਸਧਕਿਬਕਟਵਿਲੋਯਬ਼ਸਿਕ ਜ$ਧਰਿ। 
ਯਜ਼ਰਿਕਗੇ ਸਫਥਛੀ ਕਿਸ੍ਰਗੇ ਭਗਗ: ਧਧਿ ।।3੬ ।। 


ਮਹਾਬਾਹੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ! ਭਗਵਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੋਹਿਤ 
ਪੁਰਸ਼ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਉਂ ਨਸ਼ਟ-ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ? ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੱਦਲ 
ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਛਾਏ, ਤਾਂ ਨਾ ਉਹ ਵੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਪਲਟਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਹੀ ਸਕਦਾ 
ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਝੌਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ 
ਯਤਨ ਵਾਲਾ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਹਟ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ? ਉਹ ਨਾ ਆਪ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਸਕਿਆ । ਉਸਦੀ ਕੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ? 

ਧ੍ਰਾਸੇ ਯੰਗਧੰ ਕਰਰਗ ਲੇਜੂਸਫੰਦਧਗੇਬਜ: । 

੧ੋਧਬਕਧ: ਬੰਗਧਵਗਵਧ ਲਗ ਜ ਗ੍ਰਧਧਵਹੇ ।।3੧।। 

ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ! ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਸਮਰੱਥ 
ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਿਲਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ! 
ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ - 

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ - 


ਯਪੰ ਜੈਕੇਛ ਜਸਹਕ ਕਿਜਗਵਜਦਧ ਕਿਵਜੇ। 
ਜ ਵਿ ਭਨਗਗਰ੍ਰਕਨਵੈਜੇਕ੍ਰ੍ਰਗੰਜਿ ਗਜ ਗਦਲਜਿ ।।੪੦ ।। 


ਪਾਰਥਿਵ! ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਥ ਬਣਾਕੇ ਲੱਕਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਅਰਜੁਨ ! ਉਸ ਪੁਰਸ਼ 
ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਤਾਤ ! 
(ਪਿਆਰੇ !) ਉਸ ਪਰਮ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੁਰਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ ? 

ਜਾਗ ਧ੍ਰਹਧਕਜੀ ਲੇਕਗਜ੍ਰਬੈਟਗ ਵਖਰੀ: ਬਸ: । 

ਘੂਬੀਜੀ ਯੀਸਗੀ ਗੇਵੇ ਗੇਗਸ਼ਵੀਕਮਿਗਧਹੇ।।੪੧।। 

ਮਨ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਪੌਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ 
ਨੂੰ ਭੋਗਕੇ (ਜਿਨਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਉਹ ਯੋਗ-ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਗਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਥੋੜੇ ਵਿਚ 
ਸਭ ਵਿਖਾ-ਸੁਣਾ ਦੇਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਕੇ) ਉਹ -'ਗ੍ਰਬੀਜੋ ਅਸਗ'- ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨ) । 


ਭਬਧ/ ਗੇਗਿਜਸੇਕ ਕੂਲੇ ਸਕਰਿ ਬੀਸਗਸ੍‌। 
ਧ੍ਰਕਿ੍‌ ਰ੍ਰਲੰਸਰਦੰ ਗੇਗੇ ਯਾਸ ਧਰੀਰ੍ਹਗਸ ।।੪੨ ।। 


ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਜਨਮ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਸਥਿਰਬੁੱਧੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


124 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਣ ਲਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ 
ਉੱਥੇ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਤੇ ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚ (ਘਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ), ਸ਼ਿਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਬੀਰ, ਤੁਲਸੀ, ਰਵਿਦਾਸ, ਬਾਲਮੀਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਣ 
ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ । ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚ 
ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਇਕ ਜਨਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਤਿ 
ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਦਾ ਅਰਥ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਘਰ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੜਕੇ ਮੋਹਵੱਸ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਰਹਿਣ, ਪਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਰਗੀ 
ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਰਿਯਾਦਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ 
ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਉਹ ਲੜਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪੱਤਰ ਹਨ । 

ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ । 
ਪੂਜ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਜੇ ਸਾਧੁ ਬਣਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੇ ! ਪਰ ਉਹਨਾਂ 
ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਰਾਇਆ-ਭਾੜਾ ਦੇਕੇ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਸੰਦੇਸ਼ਾ ਭੇਜਕੇ, ਖੇਤ ਲਿਖਕੇ, ਸਮਝਾ-ਬਝਾਕੇ 
ਸਭ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਭੇਜਿਆ । ਕਈ ਲੋਕ ਬਹੁਤਾ ਹੱਠ ਕਰਨ ਲਗਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ (ਮਹਾਰਾਜਜੀ) 
ਨੂੰ ਅਪਸ਼ਗਨ ਹੋਣ। ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਕਹੇ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਧੂ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਹੀ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਕੇ ਇਕ- 
ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦਿਤੀ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ । ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਚਲਣ ਤੇ ਬੋਲੇ - ''ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾ 
ਬੜਾ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸੱਚਮੁਚ ਮਰ ਜਾਏਗਾ ਤਾਂ ਰੱਖ ਹੀ ਲੈਂਦੇ । ਇਕ-ਅੱਧ ਪਤਿਤ 
ਹੀ ਸਹੀ, ਹੋਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ !'' ਮਮਤਾ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ । ਛੇ-ਸੱਤ 
ਨੂੰ ਜਿਨੂੰ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ - “ਅੱਜ ਇਕ ਯੋਗਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਨਮ-ਜਨਮ ਤੋਂ 
ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਮ ਅਤੇ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਕੋਈ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰਰੱਖੋ, ਬ੍ਰਹਮ 
ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਉ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉ ।' ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਖਿਆ । ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਧਾਰਕੁੰਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਕ ਅਨੁਸਈਆ ਵਿਚ ਹਨ, ਦੋ-ਤਿੰਨ ਹੋਰਾਂ 
ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ । ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ 
ਮਿਲਣਾ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ । 

ਰਬ ਜੌਂ ਭ੍ਰਕ੍ਿਜੰਗਗੇ ਲਸਹੇ ਧੋਧੰਕੇਫਿਕਸ੍। 

ਧਰਹੇ ਬ ਜਗੇ ਬ੍ਰਧ: ਯੰਬਿਟਰੀ ਕ੍ਰਾਲਜ-ਕਜ।।੪ 3 ।। 

ਉੱਥੇ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ 
ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਬ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਧਨਾ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇ ਕੁਰੂਨੈਦਨ 
ਉਸਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ ਉਹ ਫੇਰ -“ ਯੰਜਿਕੋ'- ਭਗਵਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੂਪੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਤਨ 
ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ । 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 125 


ਧ੍ਰਕਝਿਧਯੇਜ ਰੇਜੋਕ ਫਿਧਰੇ ਗ਼ਕਗੀਠਧਿ ਯ:। 
ਗਿਭਗਜ੍ੂਰਧਿ ਗੀਗਵਧ ਗਵਕਭਫਗਜਿਕਜੰਹੇ ।।੪੪ ।। 


ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਰਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਪੂਰਬ ਜਨਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 
ਨਾਲ ਭਗਵਤ ਮਾਰਗ ਵਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਯਤਨ ਵਾਲਾ 
ਉਹ ਜਿਗਿਆਸੂ ਵੀ ਵਾਣੀ (ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਹੋ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਕ ਜਨਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । 


ਜਧਟਜਵਜਸਜਵਜੂ ਐਗੀ ਯੰਗੂਕਕਿਨਿਕੇਥ: । 

ਭਜੇਭ-ਯਾਸਜੰਜਿਕਵਜਗੇ ਗਰਿ ਬਵੇਂ ਗਰਿਸ੍।।੪੧।। 

ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । 
ਯਤਨਪੁਰਬਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਕੇ ਪਰਮਗਤਿ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਹੋ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਢਿੱਲੇ ਯਤਨ 
ਨਾਲ ਉਹ ਯੋਗ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁੱਲ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਜਨਮ ਵਿਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪਰਮਗਤਿ ਪਰਮਧਾਮ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਯੋਗ ਵਿਚ 
ਬੀਜ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਤੁਸੀਂ ਬਸ ਦੋ ਹੀ ਕਦਮ ਚਲ ਪਉ, ਉਸ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ 
ਸਾਧਨਾ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਾਲੇ ਹੋ, ਗੋਰੇ ਹੋ ਜਾਂ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਗੀਤਾ ਸਭ ਲਈ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ 
ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ । ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਵਾਲਾ ਚਾਹੇ ਜੋ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਯਤਨ 
ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਗੀਤਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ-ਵੈਰਾਗੀ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ-ਅਨਪੜ੍ਹ, ਹਰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ 
ਮਾਤਰ ਲਈ ਹੈ । ਕਿਸੇ 'ਸਾਧੂ' ਨਾਮਕ ਅਜੀਬ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਿਰਣਾ ਦੇਦੇ ਹਨ - 


ਰਧਦਿਰੇਦਗੇਠਬਿਕਗੇ ਧੀਗੀ ਭਜਿਝਧੇਠਧਿ ਸਗੇ5ਥਿਕ: । 
ਕਸਿੱਦਧਖ਼ਬਿਕੇ ਧੇਗੀ ਜਦਸਵਗੇਗੀ ਸਧਯੂੰਜ ।।੪੧ ।। 
ਤਪਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ' ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । 
ਕਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ! ਤੂੰ ਯੋਗੀ ਬਣ । 
ਤਪਸਵੀ - 
ਯੋਗ ਉਸ ਵਿਚ ਢਲਿਆ ਨਹੀਂ । 
ਕਰਮੀ - 
ਕਰਮੀ ਇਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਨਾ ਤਾਂ 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


126 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਝਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਉਹ ਸਮਰਪਣ ਕਰਕੇ ਹੀ  ਪ੍ਰਵਿਰਤ 
ਹੈ । ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ! 


ਗਿਆਨੀ - 


ਗਿਆਨ ਮਾਰਗੀ ਉਸੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ, ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
` ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਸਦੀ 
ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ ! ਉਹ ਉਸ ਉਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ । 


ਯੋਗੀ - 


ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀ ਇਸ਼ਟ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਕੇ ਪੂਰੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਉਸੇ ਨਿਯਤ 
ਕਰਮ 'ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ” ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਯੋਗਖੇਮ (ਕਲਿਆਨ) ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ 
ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਪਤਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਪਤਨ 
ਦਾ ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਪਰਮਤੱਤ ਨੂੰ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ 
ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਤਪਸਵੀ ਅਜੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਵਿਚ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ । ਕਰਮੀ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ 
ਕਰਦਾ ਹੀ ਹੈ । ਇਹ ਡਿੱਗ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਸਮਰਪਣ ਹੈ 
ਅਤੇ ਨਾ ਆਪਣੀ ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ 
ਤਾਂ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕਰ ਹੀ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ਼ਟ ਸਾਂਭੇਗਾ । ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ ਦੇ 
ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੋਨੋ ਠੀਕ ਚਲਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਭਾਰ ਉਹ ਇਸ਼ਟ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ 
ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਹਾਨੀ-ਲਾਭ 
ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ! ਤੂੰ ਯੋਗੀ ਬਣ 
। ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ । 

ਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਲਗਦਾ 
ਹੈ, ਇਸੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 


ਗੇਹਿਜਸਧਿ ਯਕੌਥੇ ਸਕ੍ਗਜੇਜਨਜਕਟਸਗ। 

ਸਫਧਜ੍‌ ਬਯਹੇ ਗੀ ਸੀ ਜ ਸੇ ਧ੍ਰਰਜਜਸੀ ਸਰ: ।।੪੪।। 

ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਓਤਪ੍ਰੇਤ ਹੋਕੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ, 
ਅੰਤਰਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ । ਭਜਨ 
ਦਿਖਾਵੇ ਜਾਂ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਭਲੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ 
ਜਾਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਭਜਨ ਅਤਿਅੰਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਤਰਮਨ 
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਉ ਅੰਤਰਮਨ ਉੱਤੇ ਹੈ । 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 6 127 


ਸਾਰ 


ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਲ ਦੇ ਆਸਰੇ 
ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਜੋ -“ਗਧੰਸ੍ ਕਸ'- ਅਰਥਾਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, 
ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਯੋਗੀ ਹੈ । ਕੇਵਲ ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ 
ਕਰਦੇ-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਰੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ । ਯੋਗ ਵਿਚ ਆਰੂੜ 
(ਸਵਾਰ) ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ -'ਕਹੰਸ੍ ਕਸ'- ਯਾਨੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ 
ਕਰੇ । ਕਰਮ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਯੋਗ-ਆਰੂੜ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਮਿਟਦੇ ਹਨ । ਇਸਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ । ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਹੈ । 


ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਫੇਰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਧੋਗਤਿ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ 
ਉੱਧਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ । ਜਿਸ ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਸਹਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, 
ਉਸਦਾ ਆਤਮਾ ਉਸ ਲਈ ਮਿੱਤਰ ਬਣਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਨੂਪਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਕਲਿਆਨ 
ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਸ ਲਈ ਉਸੇ ਦਾ 
ਆਤਮਾ ਵੈਰੀ ਬਣਕੇ ਵੈਰ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਧੋਗਤਿ ਵਿਚ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ 
ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉੱਂਧਾਰ ਕਰੇ । 


ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਦੱਸੀ । ਯੌਗ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਬੈਠਣ ਦਾ ਆਸਨ 
ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਥਾਨ ਏਕਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ । ਵਸਤਰ, ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ 
ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੀ ਚਟਾਈ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵਿਛਾਈ ਕਰੋ । ਕਰਮ ਦੇ ਅਨਰੂਪ ਉਂਦਮ- 
ਯੁਕਤਾਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਸੌਣ-ਜਾਗਣ ਦੇ ਧੀਰਜ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ । ਯੋਗੀ ਦੇ ਨਿ੍‌ਰੱਧ 
ਚਿੱਤ ਦੀ ਉਪਮਾ ਉਹਨਾ ਨੇ ਹਵਾਰਹਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸਥਿਰ ਲਾਟ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਿਰੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵੀ ਜਦੋਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ, 
ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ । ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਜੇਗ-ਵਿਜੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਦਾ ਨਾਮ 
ਮੋਖਸ਼ ਹੈ । ਯੋਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਨ । ਜੋ ਯੋਗੀ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ, ਉਸੇ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪਰਮ ਪਰਕਾਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਮਨ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਜਾਏ, ਉਥੋਂ-ਉਥੋਂ ਉਸਨੂੰ ਘਸੀਟਕੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਇਸਦਾ 
ਵਿਰੋਧ ਕਰੋ । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਨ ਬੜੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਵੱਸ ਆਉਂਦਾ 
ਹੈ, ਪਰ ਆਉਂਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ । ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । 
ਢਿੱਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਵਾਲਾ ਮਨੁਖ ਵੀ ਅੰਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪਰਮਧਾਮ ਜਾਂ ਪਰਮਗਤਿ ਹੈ । ਤਪਸਵੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਮਾਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਰਮੀਆਂ 
ਤੋਂ ਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੇਰਠ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ! ਤੂੰ ਯੋਗੀ ਬਣ । ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਰਮਨ ਨਾਲ 
ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ । ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਪ੍ਰਮੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ- 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


128 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


“ਅਬ ਧੇਗੇ' ਜਸ ਥਕਗੇ5੬ਗਧ: ।। ੧ ।। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦਭਗਵਦਗੀਤਾ ਰੂਪੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤ੍ਰ 
ਵਿਸ਼ਿਅਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ “ਅਭਿਆਸ ਯੋਗ” ਨਾਮਕ ਛੇਵਾਂ 


ਸੀਸਕ੍ਰਸਗੀਕਕਕ੍ਗੀਗਧ/: 'ਧਬਵਗੀਗ' ਬਧੇ “ਯਏਗਯਧੇਗੇ' ਜਸ ਥਰਗੇ5ਏਗਧ: ।। ੧$।। 


| ਹਰੀ ਓਮ ਤਤਸਤਿ ।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓਮ 


ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ 
ਆਰੰਭ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ 


ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਗੀਤਾ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ 
ਹਨ । ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ, ਗਿਆਨਯੋਗ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਧੀ, 
ਯੋਗ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ, ਵਰਣ ਸੰਕਰ, ਸਨਾਤਨ, ਆਤਮ 
ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਲੋਕਹਿਤ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ, ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਤੇ ਲੰਮੀ ਚਰਚਾ 
ਕੀਤੀ ਗਈ । ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ 
ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕ ਪੂਰਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਰੂਪ ਆਰਾਧਨਾ 
ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਏਗਾ । 


ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਬੀਜ 
ਆਪ ਹੀ ਪਾ ਦਿਤਾ ਕਿ ਜੋ ਯੋਗੀ -'ਸਗ੍ਰਗਰੇਜਜਜ਼ਕਗ'-ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਥਿਤ ਅੰਤਰਮਨ 
ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਗੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ । ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਥਿਤੀ 
ਕੀ ਹੈ ? ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਕਮੀ 
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਟਕਦੀ ਹੈ । ਰੱਤੀਭਰ ਵੀ ਕਸਰ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਏ-ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਕਦ ਆਏਗੀ ? 
ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਦ ਆਏਗੀ? ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ 
ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ- 


ਸਟਧਯਕਜਸਜ: ਘਪੈਂ ਧੇਗ ਗ੍ਰਤਜਸਗਯਧ: । 
ਯਜੰਗਧੇ ਜਸਗੇ ਸੰ ਧਪ ਭਵਧਜਿ ਜਦਲੂਗੂ ।।੧।। 

















ਪਾਰਥ ! ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਆਸਕਤ (ਚਾਹਵਾਨ) ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ- 


51 5੩0੫0130]0 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੦॥੩15॥0॥% 0੧੩.੮੦।। 





130 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








'ਸਗਯਧ:'-ਅਰਥਾਤ ਮੇਰੇ ਪਰਾਇਣ (ਸ਼ਰਧਾਲੂ) ਹੋਕੇ, ਯੋਗ ਵਿਚ ਲਗਿਆ (ਛੱਡਕੇ 
ਨਹੀਂ) ਮੈਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾ ਰਹਿਤ ਜਾਣੇਗਾ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ! ਜਿਸ੍ਨੁੰ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਤੀਭਰ 
ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਏ । ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾਵਾਂ ਦੀ ਉਸ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਫੇਰ ਬਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ- 


ਭਜੇ ਹੇਠਠੁ ਜਕਿਭਜਸਿਕੇ ਧ੬ਧਗਧੇਗੈਥਜ: । 
ਧਰਭਗਕਗ ਜੇਡੁ ਪ੍ਰਧੀਠਜਧਰਭਰਜਠਧਸਕਵਿਠਧਹੇ ।।੨।। 


ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਸਹਿਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦੱਸਾਂਗਾ । ਪੁਰਨਤਾਕਾਲ ਵਿਚ 
ਯੋਗ ਜਿਸਦੀ ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਦਾ ਨਮ ਗਿਆਨ ਹੈ । ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਗਿਆਨ ਹੈ । ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਨੂੰ ਇਕੋ ਵਾਰ ਸਭ ਥਾਈਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਸਮਰਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ । ਕਿਵੇ 
ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕ ਵਾਰ ਸਭਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ? ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਠਉਂਦਾ, ਬਿਠਾਉਂਦਾ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਰਤੀ ਦੇ ਦਵੈਤ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਕੇ ਸਵ੍ਰੂਪ ਤਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ 
ਕਾਰਜ- ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਸਹਿਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦੌਸਾਂਗਾ, 
ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣਕੇ (ਸੁਣਕੇ ਨਹੀਂ) ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ । ਜਾਣਨ 
ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੜੀ ਘੱਟ ਹੈ- 


ਸਜ੍ੂਠਗਹਗੇ ਜਫਕਕੇਬ੍ਰ ਕਗਥਿਵਜਰਿ ਜਿਛ੍ਧੇ। 
ਧਰਗਸਧਿ ਜਿਛ੍ਹਜੇ ਕਗਥਿਦਸੀ ਧੇਚਿ ਜਵਬਜ: ।।੩।। 


ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਉਸਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤ (ਪ੍ਰਤੱਖ) 
ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਸੰਪੂਰਣ ਤੱਤ ਹੈ ਕਿੱਥੇ ? ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਜਮ੍ਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਤ 
ਹੈ ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 


ਪ੍ਰਸਿਗਧੇ5ਜਲੀ ਧੂ: ਕਕੇ ਸਜੇ ਫ੍ੜ੍ਰਿਕੋਕ ਬ। 
ਯਛੁੱਕਗਕ ੁਜੀਧੰ ਸੇ ਮਿਯ ਜਰ੍ਹਗੰਜੋਕਟਬ ।।੪।। 


ਅਰਜੁਨ ! ਭੂਮੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ,ਆਕਾਸ਼,ਮਨ, ਬੁਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ- ਇਸ 
ਤਰਹਾਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕਰਿਤੀ ਹੈ । ਅੱਸ਼ਟਧਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ 
ਹੈ । 


ਘਧਕੋਧਸਿਜਦਰਬਾਗੀ ਜਰ੍ਹਜਿ ਰਿੜ੍ਹਿ ਸੇ ਧਗਸ੍। 
ਗੀਕਮ੍ਰਗਂ ਸਫ਼ਗਲੇ ਧਧੇਕ ਯਧੰਹੇ ਜਗਜ੍‌ ।।੧।। 


'ਭੁਧਸ' ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤਾਂ 'ਅਪਰਾ” ਕਰਿਤੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ 
ਜੜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ । ਮਹਾਬਾਹੂ ਅਰਜੁਨ ! ਇਸਤੋਂ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਰੂਪ “ਅਰਥਾਤ ਚੇਤਨਾ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਣ ਜਗਤ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੈ । 
ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਹੈ | 






































5।15੩0੫0130]0 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧੦॥੩15॥0॥% 0੧੩.੮੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 7 131 


ਧ੍ਜਵਗੇਜੀਜਿ ਪ੍ਰਗਜਿ ਜ਼ਕਗੀਕਕੂਧਬਵਧ। 

ਗਛੁੰ ਕਰਾਰਜਵਧ ਯਗਜ: ਜੱਮਕ: ਜਲਧਵਜਵਗ ।।5।। 

ਅਰਜੁਨ ! ਇਹ ਸਮਝ ਕਿ ਸਾਰੇ ਭੂਤ (ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ) -'ਚ੍ਜਵਗੇਜੀਜਿ'-ਇਹਨਾਂ 
ਮਹਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ, ਪਰਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ । ਇਹੋ 
ਦੋਵੇ ਇਕ ਮਾਤਰ ਯੋਨੀ ਹਨ । ਮੈਂ ਸੰਪੂਰਣ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਰੂਪ 
ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਾਂ । ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋ ਜਾਂ ਵਿਲੀਨਤਾ 
ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ । ਜਦ ਤਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤਦ ਤਕ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਉਤਪੌਤੀ ਹਾਂ ਅਤੇ 
ਜਦ ਕੋਈ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਮਹਾਪਰਲੋ ਵੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ 
ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । 

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਜਗਿਆਸਾ ਨਾਲ 
ਵੇਖਿਆ ਹੈ / ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ੍ਹੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕੈਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ 
ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ / ਕੋਈ ਕਾਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰਲੋ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਹਿੰਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਦਿਨ ਸਭਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ / ਤਾਂ ਕੋਈ ਨੈੱਤ ਪਰਲੋ; ਨੈਮਿੰਤਕ ਪਰਲੋ 
ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ /ਵਿਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ / ਪਰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਪਨਿ੍‌ਤੀ ਅਨਾਦਿ ਹੈ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ / 

ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੂ ਨੇ ਪਰਲੋ ਵੇਖੀ ਸੀ । ਇਸ ਵਿਚ ਗਿਆਰਾਂ 
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੱਛ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਿਚ ਬੇੜੀ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਇਕ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਸ਼ਰਨ 
ਲਈ ਸੀ । ਲੀਲਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ 
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਭਾਗਵਤ ਵਿਚ ਮ੍ਰਕੰਡੂ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਕੰਡੇਅ ਰਾਹੀਂ ਪਰਲੋ ਦਾ ਅੱਖਾਂ-ਵੇਖਿਆ 
ਹਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੈ । ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਪੁਸ਼ਪਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿੰਦੇ 
ਸਨ । 
































ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਕੰਧ (ਕਾਂਡ) ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਤੇ ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਸ਼ੰਨਕਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਾਰਕੰਡੇਅ ਨੇ ਮਹਾਪਰਲੋ ਵਿਚ ਬੋੜ੍ਹ ਦੇ 
ਪੱਤੇ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬਾਲਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ 
ਸਨ, ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ 
ਨਾ ਕੋਈ ਪਰਲੋ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਡੁੱਬੀ । ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ 
ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਲੋ ਵੇਖੀ ? 























ਸੂਤਜੀ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਮਾਰਕੰਡੇਅ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ ਨਰ ਨਾਰਾਇਣ 
ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਤੇ । ਮਾਰਕੰਡੇਅ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਹ ਮਾਇਆ 
ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਕੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਨੰਤ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆਵਾਗਮਨ 
ਕਰਦਾ ਹੈ । ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ 
ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ_ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ 
ਕਿ ਚਾਰੋ ਪਾਸਿਉਂ ਸਮੁੰਦਰ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉਸ ਵਿਚ 'ਮਗਰਮੱਛ' 
ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ । 

















5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧੦0॥੩15॥0॥% 0੧੩.੦।। 





132 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਪੇਟਿਆਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਅ ਵੀ ਆ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਹ ਇਧਰ- 
ਉਧਰ ਬਚਣ ਲਈ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ । ਆਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਸੂਰਜ, ਚੰਨ, ਸੁਵਰਗ, ਜੋਤਿਸ਼- 
ਮੰਡਲ ਸਾਰੇ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ । ਏਨ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਾਰਕੰਡੇਅ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋੜ੍ਹ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ 
ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਦਿਖਾਈ ਪਿਆ । ਸੁਆਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਰਕੰਡੇਅ 
ਜੀ ਵੀ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਸਹਿਤ 
ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸੁਆਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ 
ਆ ਗਏ । ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲਣ ਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਅ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਉਸੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
ਹੀ ਆਸਨ ਉਤੇ ਵੇਖਿਆ । 


ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਬਾਹਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਉਂ ਦਾ 
ਤਿਉਂ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਪਰਲੋ ਯੋਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਭੂਤੀ 
ਹੈ । ਭਜਨ ਦੇ ਪੂਰਨਤਾਕਾਲ ਵਿਚ ਯੋਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਮਿਟਕੇ ਅਵਿਅਕਤ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਪਰਲੋ ਹੈ । ਬਾਹਰ ਪਰਲੋ` ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਮਹਾਪਰਲੋ 
ਸਰੀਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਅਨਿਰਵਚਨੀ (ਮੌਨ) ਸਥਿਤੀ ਹੈ । ਇਹ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ 
ਹੈ । ਕੇਵਲ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਰਮ ਦੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਅਸੀਂ 
ਹੋਈਏ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ । 

ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੇਖੀਏ - 

ਸਜ: ਬਵਜਕੰ ਜਦਧਠਿਤਿਬਕ੍ਕਿੰਜ ਬਜੰਜਧ। 

ਸਧਿ ਚਕੰਸਿਕੇ ਗ਼ੇਜੇ ਜਰਕੇ ਸਗਿਗਗ ਵੁਕ।।6।। 

ਧਨੰਜਯ ! ਮੇਰੇ ਸਿਵਾਇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੱਤੀਭਰ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ 
ਧਾਗੇ ਵਿਚ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਰੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਹੈ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਪਰ ਜਾਣਾਂਗੇ 
ਕਦੋਂ ? ਜਦੋਂ (ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ) ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨੇਹ (ਭਗਤੀ) 
ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋਕੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗੇ । ਇਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ । 
ਯੋਗ ਵਿਚ ਲਗਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । 

ਕਕੇ5ਲੁਸਟਜੂ ਕਗੈਜਜੇਧ ਜਾਅਜਿਸ ਅਗਿਜ੍ਰਧੰਧੇ:। 

ਜਗਕ: ਜਕੰਧੇਕੇਥ੍ਹ ਵਰਕ: ਕੇ ਧੀਲਥੰ ਜ੍ਬੂ ।।ਟ ।। 


ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ! ਜਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰਸ ਹਾਂ । ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਾਂ । ਸਾਰੇ 
ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਓਮਕਾਰ ਹਾਂ । (ਓ < ਅਹੰ “ ਕਾਰ) ਸ਼ੂਯਮ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹਾਂ । ਆਕਾਸ਼ 


=੪ 


ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ੱਤਵ (ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ) ਹਾਂ । ਅਤੇ ਮੈਂ _- 
ਧ੍ਰਹਧੀ ਗਬ ਧ੍ਰਧਿਟਧੀ ਬ ਜੇਜਅਸਿ ਰਿੰਮਧਵਗੋ। 
ਗੀਕਜ ਜਰੰਮ੍ਰਰੇਬ੍ਰ ਰਧਖ਼ਸਿ ਜਧਚਿਰਬ੍ਰ।।੧।। 


ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿਚ ਪਵਿਤ੍ਰ ਗੰਧ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਤੇਜ ਹਾਂ । ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ 
ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੱਪ ਹਾਂ । 



















































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 7 133 


ਰੀਯੰ ਸੀ ਜਕੰਮ੍ਰਗਜੀ ਕਿਫਿ ਧਪੰ ਜਜਜਜਸ੍। 

ਫ੍ਰਕਿਕ੍ਹੰ੍ਰਿਸਿਜਸਜਿਸ ਹੇਜਵਜੇਯਦਿਕਜਸਲੁਸ੍‌ ।1੧੦।। 

ਪਾਰਥ ! ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਕਾਰਣ ਅਰਥਾਤ ਬੀਜ ਮੈਨੂੰ ਹੀ 
ਜਾਣ । ਮੈਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਹਾਂ । ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ 
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 

ਥਲ ਥਲਕਗੀ ਬਲੁ ਕਗਸਵਗ਼ਰਿਕਯਿੰਜਸ੍। 

ਬਸਿਲਦ੍ੇ ਮ੍ਰਰੇਬ੍ਹ ਕਗਸੇ5ਕਿਸ ਮਕਜਥੱਮ ।1੧੧।। 

ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ! ਮੈਂ ਬਲਾਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਰਹਿਤ ਬਲ 
ਹਾਂ । ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੀ ਤਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ । ਕੋਈ ਡੰਡ-ਬੈਠਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, 
ਕੋਈ ਪਰਮਾਣੂ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਹੀਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਕਿ ਕਾਮ ਅਤੇ 
ਰਾਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਿਹੜਾ ਬਲ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਅਸਲੀ ਬਲ ਹੈ । ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਮਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ । ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਇਕ ਮਾਤਰ ਧਰਮ 
ਹੈ । ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸ਼ਵ਼ਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ 
ਹੈ । ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਅਵਿਰੋਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹਾਂ । ਅੱਗੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਅਰਜੁਨ ! ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ । ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਾਂ 
ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ 
ਸਾਧਨਾ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ । ਐਸੀ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ । 

ਧੇ ਬੋਧ ਢਰਚਿਧੈਕ ਅਧ ਵਯਕਗਵਜਸਯਖ਼ ਧੇ। 

ਸਜ ਦ੍ਕੇਜਿ ਗ਼ਚਿਰੋਫਿ ਜ ਕਛੁ ਰੇਬ੍ਹ ਰੇ ਸਧਿ।1੧੨।। 


ਹੋਰ ਵੀ ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਹਨ, ਜੋ ਰਜੋ ਗੁਣ ਅਤੇ 
ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ 
ਹੋਇਆ ਜਾਣ । ਪਰ ਦਰਅਸਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਕਿਉਂਕਿ 
ਨਾ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਉਹ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ । 
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਉ ਨਹੀਂ ਹੈ : ਮੈਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ 


ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ । ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ । ਇਹ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ- 


ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੰਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਗੀਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ਼ ਲਗਦੀ ਹੈ 
ਆਤਸਾ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਜਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਕਿਤੀ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕੰਮ 
ਤੋਂ ਨੈਰਲੋਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ / 

ਕਿਮਿਗੂੰਗਸਧੇਮਰਿਕੋਮਿ: ਜਕੰਸਿਕੁ ਯਗਜ੍‌। 

ਸੇਫਿਜੋ ਜਮਿਗਜਰਿ ਸਸੇਦਧ: ਧਰਸਠਧਧਸ੍‌ ।।੧੩।। 

ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ - ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਰੂਪ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ 
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਲੋਕੀਂ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ 
ਮੈਨੂੰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ । ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ 








































































































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





134 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਜਦ ਤਕ ਅੰਸ਼ ਮਾਤਰ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਵਰਣ (ਪਰਦਾ) ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਤਦ 
ਤਕ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ । ਉਸਨੂੰ ਅਜੇ ਚਲਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ 


ਕੋਰੀ ਛ੍ਹੇਥ ਗੁਗਸਧੀ ਸਸ ਸਗ ਗ੍ਰਕਧਧ। 
ਸਸੇਕ ਧੇ ਜਧਵਾਜੇ ਸ਼ਗਸੇਗੀ ਜਵਚਿਜ ਰੇ 11੧੪1। 


ਇਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਅਤੀਤ (ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਅਗੰਮ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ 
ਪੁਰਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਭਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । 
ਇਹ ਸਿਚ ਪਰ ਧੂਪ-ਦੀਪ ਜਲਾਕੇ ਇਸਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਗੋ, ਇਸਤੋਂ 
ਪਾਰ ਪਾਉਣਾ ਹੈ 


ਨਗ 

ਸਧਧਧਫੁਜਗਜ ਅਜ ਅਧਕਸਯਿਗ: ।।੧੫੧।। 

ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ (ਮੈਨੂੰ) ਜਾਣਦੇ ਹਨ । ਫੇਰ ਵੀ ਲੋਕੀਂ ਨਹੀਂ 
ਸਿਮਰਦੇ । ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ 
ਆਸੁਰੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨੀਚ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂੜ ਲੋਕੀਂ ਨਹੀਂ ਸਿਮਰਦੇ । ਤਾਂ ਸਿਮਰਦਾ ਕੌਣ ਹੈ ? 


ਬਜੂੁਕਿੰਬ ਮਯਾਜੇ ਸੰ ਯਜ: ਜੂਰ੍ਹਰਰਿਜੇਠਯੂੰਜ। 
ਭਗੌਂ ਗਿਭਜ੍ਰੂਕਪਧਿ ਭਜੀ ਬ ਮਕਜਥੰਮ।।੧5।। 


ਹੇ ਭਰਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ! 'ਜ੍ਰਗਰਰਿਜ:' ਉੱਤਮ ਅਰਥਾਤ ਨਿਯਤ ਕਰਮ (ਜਿਸਦੇ 
ਪਰਿਣਾਮ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ-ਗਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ) ਕਰਨ ਵਾਲੇ, “ਅਪਬਿਂ' ਅਰਥਾਤ ਸਕਾਮ, 
“ਗਜ਼: ਅਰਥਾਤ ਦੁਖ ਤੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, 'ਕਿਭਜੂ' ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ 
ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ 'ਭਜੀ' ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹਨ - 
ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਗਤਜਨ ਮੈਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ । 





























02੨੧੦ ਤੋ 




















“ਅਰਥ” ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋਵੇ । 
ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਏਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਸਲੀ 
“ਅਰਥ” ਨਹੀਂ ਹੈ । ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਹੀ ਸਥਿਰ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ - ਇਹੋ ਅਰਥ ਹੈ 

ਸੰਸਾਰਕ “ਅਰਥ” ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸਤਵਿਕ “ਅਰਥ”, ਆਤਮਿਕ 
ਸੰਪੱਤੀ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਨ੍ਹੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਗਤ 
ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ । ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਣ ਲਗਦੇ ਹਨ - 


“ਗਲ ਗੂ ਬਵਗੀਲ ਜਿਗੜ੍ਹ'- ਲੋਕ ਵਿਚ ਲਾਭ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਨਿਬਾਹ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ 
ਰਿ 



































“ਆਰਤ” ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, “ਜਿਗਿਆਸੂ” - ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ 
ਉਤ 
ਰਿ 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 7 135 





ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਭਗਤ ਹੀ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ 
ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ - 

ਰੇਥੀਂ ਭਜੀ ਜਿਕ੍ਰਕਜ ਦੁਲਮਕਿਜਰਿੰਗਿਠਧਜੇ। 

ਜਿਧੇ ਵਿ ਗਜਿਜੇ6ਕਧਪੰਸਫ਼ੁ ਜ ਬ ਸਸ ਜਿਧ: ।।੧੦।। 


ਅਰਜੁਨ ! ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਏਕਾਭਾਵ ਨਾਲ ਸਥਿਤ, ਅਨਿੰਨ ਭਗਤੀ 
ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਸਹਿਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ 
ਮੈਂ ਅਤਿਅੰਤ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ । ਉਹ 
ਗਿਆਨੀ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ - 

ਚਵਗ: ਜਥੰ ਦ੍ਰੇਜੇ ਭਜੀ ਕਲੇਕ ਸੇ ਸਜਸ । 

ਰਗਦਿੰਪਰ: ਜ ਵਿ ਧਰਕਜਰਸ ਸਸੇਗਜੂਜਸੀ ਗਰਿਸ੍।।੧੪।। 


ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਗਤ ਉਦਾਰ ਹੀ ਹਨ (ਕਿਹੜੀ ਉਦਾਰਤਾ ਕੀਤੀ ? 
ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ? ਕੀ ਭਗਵਾਨ 
ਕੋਈ ਕਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿਤੀ ? ਨਹੀਂ, ਦਰਅਸਲ ਉਦਾਰ ਤਾਂ ਉਹੀ ਹੈ 
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਧੋਗਤਿ ਵਿਚ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਵਿਚ 
ਲਗਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਦਾਰ ਹਨ) ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੇਰਾ ਸਵਰੂਪ 
ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਥਿਰਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨੀ, ਭਗਤ-ਸਰਵੋਤਮ, 
ਗਤਿ-ਸਵਰੂਪ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ । 
ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਫੇਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ - 

ਥਛੂਜੀ ਯਸਜਸਾਜੇ ਭਜਗਦਸੀ ਜਧਵਗੇ। 

ਗਜ੍ਕੋਕ: ਜਕੰਸਿਜਿ ਜ ਸਲਕਗ ਜੂਫ੍ਰਲੰਮ: ।।੧੧।। 

ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ 
ਜਨਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨੀ 'ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਹਨ”-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਮੈਨੂੰ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਬੜਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ । ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 
ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮਦੇਵ ਦਾ ਵਾਸ ਵੇਖਦਾ ਹੈ । ਉਸੇ 
ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਐਸੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ 
ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਨ ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬੜੇ ਦੁਰਲਭ ਹਨ । 





























ਨੀ 





[॥ (2੨ ਪੋ 












































ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਅਤਾ (ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭੋਗ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਲੋਕੀਂ 
ਉਸਦਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਿਉਂ ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ - 

ਰਗਸੇਵਰੇਵਰੇਫੰਜਭਜ: ਜਧਵਾਜੇਠਨਧਕੇਕਗ: । 

ਜੋ ਜ ਜਿਧਸਸਕਦਗਧ ਬਕੂਨਧ ਜਿਧਗ: ਕਕਧ ।।੨੦।। 


“ਉਹ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਅਥਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ” - ਲੋਕੀਂ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ 




















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





136 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਰਥਾਤ ਜਨਮ- 
ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਰਜਿਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਕੇ ਮੇਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਤੋਂ 
ਵੱਖ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਇੱਥੇ 
ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ - 

ਧੇ ਧੀ ਧੀ ਗੀ ਰਜੂੰ ਮਕਰ: ਅਣ੍ਰਗਬਿੰਰੂਸਿਦਰਜਿ। 

ਰਵਧ ਰਦਯਬਲੀ ਅੜ ਗ਼ਸੇਕ ਕਿਕਬਧਲੁਸ ।।੨੧।। 

ਜੋ-ਜੋ ਸਕਾਮੀ ਭਗਤ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਸਥਿਰ 
ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ 
ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ - 


ਚ ਜਧ ਯੜਧ ਗੁਰਜਣਜਦਧਕਬਜਸੀਫਜੇ। 
ਲਮਰੇ ਬ ਜਜ: ਕਗਸਜਸਧੇਕ ਰਿਫਿਗਦਿੈ ਗਜ ।੨੨।। 


ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਕੇ ਉਸ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪੂਜਨ ਵਿਚ ਲੱਗਦਾ 
੨੩ "੩ &<< ੨ ਵਿ = ਉਦੇ ੬ ਆ 4 
ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ 
ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਭੋਗ ਕੌਣ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ? ਮੈਂ ਹੀ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ । ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ 
ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ ਭੋਗ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਦੇਣ । ਪਰ ਉਹ ਫਲ ਤਾਂ ਪਾ ਹੀ 
ਲੈਂਦਾ ਹੈ । ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬੁਰਾਈ ਕੀ ਹੈ ? ਇਸਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 

ਯਜ਼ਕਜ੍ਰ ਯਲ ਜੇਬ ਜਗਧਰਧਨਧਸੇਬਵਸ। 

ਕੇਕਨਕੋਕਧਗੀਧਜਿਜੈ ਸਕ਼ੂਕਗ ਧਦਿਜ ਸਸਧਿ।1੨3।। 


ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੁਛ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਫਲ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ । ਅੱਜ ਫਲ ਹੈ ਤਾਂ 
ਭੋਗਦੇ-ਭੋਗਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ । ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਵਾਲੇ 
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹਨ । ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ 
ਯੋਨੀਮਈ (ਜੂਨਾਂ ਵਾਲਾ) ਜਗਤ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਮਰਣ-ਧਰਮਾ ਹੈ । ਮੇਰਾ ਭਗਤ 
ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ “ਜੋਬਿਕੰਜੇਸ੍‌ ਧਵਸ$ਗਜਿਜ' ਅਰਥਾਤ ਅਵਿਅਕਤ 
ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ । 

ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਯੱਗ ਦੁਆਰਾ 
ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਰਥਾਤ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਵ੍ਰਿਧੀ ਕਰੋ । ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ 
ਵਧੇਗੀ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਉ । ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਮਦੇਵ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੇਵਤਾਈ ਅਰਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ 


< 


ਦੈਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਗੀਤਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । 




























































































“ਦੇਵਤਾ” ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਪਰਮਦੇਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੇਵਤਾਈ ਨੂੰ ਅਰਜਿਤ 
ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ । ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਾਲਾਂਤਰ 
ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ । ਮੂਰਤਾਂ ਘੜ ਲਈਆਂ, 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 7 137 





ਕਰਮਕਾਂਡ ਰਚ ਲਏ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ । ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਇਸ ਭਰਮ 
ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੂਰ ਕੀਤਾ । ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 'ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ” 
ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ । ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਿੱਥੇ 
ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾਂ ਹੋਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਰਧਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ 
ਹੀ ਉੱਥੇ ਫਲ ਵੀ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ । ਉਹ ਫਲ ਵੀ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ । ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 
ਦੇਵਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੜਬੁੱਧੀ ਹੀ ਦੂਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ । 
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੀ 
ਅਯੁਕਤੀਪੂਰਣ ਹੈ (ਅੱਗੇ ਵੇਖਾਂਗੇ - ੯/੨੩) । 


ਭਧਰਜੇ ਟਧਕਿਜਗਧਕ ਸਜਧਾਹੇ ਸਸਰ੍ਹਲ੍ਧ:। 
ਧਕੰ 'ਅਕਸਯਜਜਗੇ ਸਸਠਧਧਸਜੂਜਸਸ੍‌ ।।੨੪।। 




















ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜੋ ਫਲ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਭ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ 
ਬੁੱਧੀਹੀਨ ਲੋਕੀਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਪਹਰਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ) ਮੇਰੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਮ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ । ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰਧਾਰੀ 
ਯੋਗੀ ਸਨ, ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸਨ । ਜੋ ਆਪ ਯੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਗ ਦੇਣ ਦੀ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਹੀ ਸਿਲਸਿਲੇ 
ਵਿਚ ਧੈਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਥਾਨ ਹੁੰਦੇ -ਰੁੰਦ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਪਰਮਭਾਵ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਉਸੇ ਅਵਿਅਕਤ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫੋਰ ਵੀ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਵੱਸ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਲੋਕੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਅਕਤੀ 
ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਹੀ' ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, 
ਭਗਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ? ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ? ਉਹਨਾਂ 
ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ 


ਵੇਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਣੀਏ - 


ਜਏੁ ਜਕਗਵ: ਜਧੰਦਧ ਗੇਗਸਧਚ਼ਸਰ੍ਰ: । 
ਸ਼੍ਰਗੇਠਧੌ ਜਮਿਗਜਰਿ ਲੇਕਗੇ ਸਸਯਸਟਧਧਸ੍‌ ।੨੧।। 


ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਾਇਆ ਇਕ ਪਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਿਲਕੁਲ 
ਛੁੱਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ ਉਹ ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ । ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਅਰਥਾਤ ਯੋਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਇਕ ਪਰਦਾ ਹੀ ਹੈ 
ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਉਸਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ, ਯੋਗ ਆਰੂੜਤਾ ਆ ਜਾਣ ਤੇ 
ਉਹ ਛੁੱਪਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ 
ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰੀਪੱਕ ਅਵਸਥਾ _ਵਾਲੇ 
ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ 












































ਹੋ 
ਹੋ 


















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





138 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਲਈ ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਜਨਮ-ਰਹਿਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਹੈ), 
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ (ਜਿਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਹੈ), ਅਵਿਅਕਤ ਸਵਰੂਪ (ਜਿਸਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਅਕਤ 
ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ । ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ 
ਮੰਨਦਾ ਸੀ_। ਅੱਗੇ ਜੱਦ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਦਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹ 
ਗਿੜਗਿੜਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ । ਦਰਅਸਲ ਅਵਿਅਕਤ-ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ 
ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਲੋਕੀਂ ਲਗਭਗ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੀ_ਹਾਂ_। ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 

ਰੇਕਛੁ ਜਸਗੇਗਜਿ ਕਜੰਗਯਜਿ ਯਯੂੰਜ। 

ਮਰਿਠਧਗਿ ਬ ਪ੍ਰ੍ਗਜਿ ਸੀ ਜੂ ਧੇਕ ਜ ਕਅਜ।।੨੧।1 


ਅਰਜੁਨ ! ਮੈਂ ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ । ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ? 
ਤ੍ਰਦਦਗਜ਼੍ੇਬਜਸ੍ਰਕਹੇਜ ਫੌਫੂਸੇਫੇਜ ਮਦਰ । 
ਚਕੰਮ੍ਰ੍ਗ਼ਜਿ ਜੱਸੇਲੁ ਜਗੋਂ ਗਦਿਜ ਧਕੰਜਧ।।੨੪।। 
ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ ਅਰਜੁਨ ! ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦ੍ਹੇਸ਼ ਅਰਥਾਤ ਰਾਗ-ਦ੍ਰੇਸ਼ਾਦਿ ਦਵੰਦ ਦੇ ਮੋਹ 
ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤਿਅੰਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ 
ਸਕਦੇ । ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਜਾਣੇਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ? ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 
ਧੇਥੀ ਕ਼ਾਜਗਜੌ ਧਧੇ ਯਜਜਂ ਧ੍ਰਹਧਕਸੰਹਗਸ੍। 
ਜੇ ਫ਼ੁਾਰ੍ਕਸੇਠੁਜਿਸੂੰਕਜ ਮਯਾਜੇ ਸੀ ਫੂਫਜ਼ਗ: ।।੨੪।। 
ਪਰ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ (ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 
“ਕਾਰਿਅਮ ਕਰਮ', ਨਿਯਤ ਕਰਮ, ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਕਹਿਕੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, 
ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ) ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਗਤਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਗ- 
ਦ੍ਰੇਸ਼ਾਦਿ ਦਵੰਦ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ, ਵਰਤ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹਿਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ 
ਹਨ । ਕਿਸ ਲਈ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ ? 
ਯਗਸਕਗਸੇਅਧ ਸਸਕਿਠਧ ਧਜਦਿਜ ਧੇ। 
ਹੇ ਕਲ੍ਹ ਜਫ੍ਰਿਹ: ਕੁਰਜਸਏਗਜਸੇ ਲਸੰ ਬਦਿਕਲਸ੍‌ ।੨੧।। 


ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋਕੇ ਜਰਾ (ਰੋਗ) ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ 
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ 
ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ - 

ਕਗ਼ਬਿਮ੍ਰਗ਼ਥਿਕੋਕ ਸੰ ਜਥਿਧਯੇ ਬ ਧੇ ਰਿਹ: । 

ਜਗਗਕਗਲੇਠਧਿ ਬ ਗੰ ਜੇ ਰਿਠੂਧ੍ਰਕਜਬੇਜਜ: ।।੩੦।। 

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਅਧਿਰੂਤ, ਅਧਿਦੈਵ, ਅਧਿਯੱਗ ਦੇ ਸਹਿਤ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ 
ਵਿਚ ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ 
ਹੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਛੱਬੀਵੇ-ਸਤਾਈਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ 
ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਹਨ । 























02੧5 





















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 7 139 





ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਉਹ (੧) ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ, (੨) ਸਾਰੇ 
ਅਧਿਆਤਮ, (੩) ਸਾਰੇ ਕਰਮ, (੪) ਸਾਰੇ ਅਧਿਰੂਤ, (੫) ਸਾਰੇ ਅਧਿਦੈਵ ਅਤੇ (੬) 
ਸਾਰੇ ਅਧਿਯੱਗ ਸਹਿਤ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਮੈਂ 
(ਸਤਿਗੁਰੂ) ਹਾਂ । ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ । 








ਸਾਰ 
ਇਸ ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਨਿੰਨ ਭਾਵ 


ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੋਕੇ ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ 
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭੌਤਿਕ 
ਜਾਂ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ । 
ਅੱਠ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਜੜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਜੀਵਰੂਪ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ । ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ 
ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਹਨ । ਰਾਗ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਲ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਮਨਾ 
ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ । ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰ । 
ਐਸੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੈ । ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ 
ਕਾਮਨਾ ਹੀ_'ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਮਨਾ” ਹੈ । 












































ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ । ਪਰਮ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ 
ਕਰਕੇ ਪਰਮਭਾਵ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ; ਪਰ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਸਿਧੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸਿਮਰਕੇ 
ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੇਵਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ 
ਹੈ । ਪੱਥਰ-ਪਾਣੀ-ਪੇੜ, ਜੋ _ਵੀ ਉਹ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ 
ਸ਼ਰਧਾ ਪੱਕੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ । ਉਸਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਕੇ ਮੈਂ ਹੀ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ 
ਨਾਂ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਕੋਲ ਕੋਈ ਭੋਗ ਹੀ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਆਮ 
ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਕੇ ਲੋਕੀਂ ਨਹੀਂ ਸਿਮਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਯੋਗ- -ਪ੍ਰਕਿਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹਾਂ । ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਪਰਦਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਮੇਰੇ 
ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਅਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ । ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ । 
































ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਰਥੀ, ਆਰਤ, ਜਿਗਿਆਸੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ । 
ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਜਨਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ, 
ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਭਗਵਨ-ਸਵਰੂਪ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਰਾਗ-ਦ੍ਰੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਸੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ 
ਜਾਣ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਰਾਗ- ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਜੋ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ (ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ 
ਵਿਚ ਆਰਾਧਨਾ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ) ਕਰਦਿਆਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟਣ ਲਈ 
ਸੰਪੂਰਣ ਅਧਿਆਤਮ, ਸੰਪੂਰਣ ਅਧਿਦੈਵ, ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਯੋਗ ਸਹਿਤ ਮੈਨੂੰ 
ਜਾਣਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦੇ 
ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਫੇਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁਲਦੇ । 



































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





140 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ, ਇਸ 
ਲਈ - 


36 ਜਰਜਕਿਰਿ ਮੀਸ੍ਕੂਗਕਕ੍ਰਗੀਗਜ੍ਰ੍ਧਜਿਥਟਜੂ ਜੁਕਿਵਗਧੰ ਧੇਗਵਗਵਕੇ ਯੀਰ੍ਹਕਹਗਯੂੰਜਜੰਧਕੇ 


“ਜੰਸਗ਼ ਥੇਬ:' ਜਸ ਚਦਜਸੀ5੪ਧਧ :।। ੪1। 








ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦਭਗਵਦਗੀਤਾ ਰੂਪੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤ੍ਰ 
ਵਿਸ਼ਿਅਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ 'ਸਮਗ੍ਰ ਜਾਣਕਾਰੀ” ਨਾਮਕ ਸੱਤਵਾਂ 
ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । 





ਫੁਰਿ ਯੀਸਟਧਕਸਫੁੰਜ _ਧਕਸਜਦਕ੍ਦਧ _ਗਿਠਧ _₹ਧਸੀ _ਯਫੁਗਫਜਦਕਲੂ ਹੇ 


ਆੀਸਰ੍ਮਗੀਕਕਠ੍ਗੀਗਧ: 'ਧਢਗਪੰਗੀਗ' 'ਜਠਧੇ “'ਜਸਗ਼ ਗੇਬ:' ਜਸ ਚਟਜਗੇ5ਏਗਧ: ।। 9।। 
।। ਹਰੀ ਓਮ ਤਤਸਤਿ ।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਓਮ 


ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ 
($ ਦੱ ੪ ਸਿ ਿ 

ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ 
(ਨਿਯਤ ਕਰਮ, ਆਰਾਧਨਾ) ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟਕੇ ਉਸ ਵਿਆਪਤ ਬ੍ਰਹਮ 
ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਕਰਮ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਪਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਾਉ'ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਆਪਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ, ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਮ ਨੂੰ, 
ਸੰਪੂਰਣ ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ, ਸੰਪੂਰਣ ਅਧਿਦੈਵ, ਸੰਪੂਰਣ ਅਧਿਰੂਤ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਅਧਿਯੱਗ ਸਹਿਤ 
ਮੇਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ 
ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਾਉ 'ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਦੀ ਭੁਲਦੀ ਨਹੀਂ। 


ਇਸਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ 
ਗਿ ਜਕ੍ਕਛੁ ਕਿਸਏਗਧਰਕਸੰ ਗਿ ਸੰ ਧੁਲਬੀਜਸ । 
ਯਧਿਪੁਰ ਬ ਕਿ ਗ਼ੇਕਜਸਧਿਕੇਕੇ ਗਿਸੂਠਧੇ ।੧।। 


ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ! ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵ ਕਿਸਨੂੰ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? 


ਯਥਿਧਗ: ਕਪ ਕਨੇਠਕ ਕੇਲੇ 5ਦਿੰਸਸਬੁਜਰਕਜ । 
ਜਧਗਕਗਲੇ ਬ ਲਪ ਗੇਧੇ5ਜਿ ਜਿਧਗ਼ਕਸਮਿ: ।1੨।। 


ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਇਥੇ ਅਧਿਯੱਗ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਸਿੱਧ 









































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





142 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਯੱਗ ਅਰਥਾਤ ਯੱਗ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ) ਕੋਈ ਐਸਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ 
ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ 
ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਆਉ 'ਦੇ ਹੋ? ਇਹਨਾਂ ਸੱਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਨਿਰਣਾ ਦੇਣ ਲਈ 
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਬੋਲੇ 

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਉਵਾਚ - 

ਯ&ਕੰ ਕਛੁ ਧਕਸੰ ਕਰਮਧੀ5ਏਧਰਸਸੂਦਗਰੇ । 

ਪ੍ਜਮਗੇਕ਼ੁਕਕਵੇ ਕਿਜਗੰ: ਭਸੰਜਗਿਜ: ।13।। 

“ਗ&ਕੇ ਕਛੁ ਧਕਸੰ'- ਜੋ ਅਨਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। 
“ਵਰਮਕ: ਯਏਗਰਸਸ੍‌ ਚਦਧਰੇ'- ਸ਼ੂਯਮ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਭਾਵ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮ ਅਰਥਾਤ ਆਤਮਾ 
ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ (ਪ੍ਰਭੁਤਵ) ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ 
ਜਦੋਂ 'ਸੂ'-ਭਾਵ ਅਰਥਾਤ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਰਭਾਵ (ਸੂਯਮ ਵਿਚ ਸਥਿਰਭਾਵ) ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ, 
ਅਧਿਆਤਮ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ। “ਪ੍ਰੱਅਗੇਰ੍ਰਮਥਕ:'- ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਭਾਵ ਜੋ 
ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਉਦਭਵ (ਪੈਦਾ) ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਸੰਕਲਪ, ਜੋ ਭਲੇ ਜਾਂ ਬੁਰੇ 
ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਗ ਅਰਥਾਤ ਵਿਸਰਜਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਟ 
ਜਾਣਾ ਹੀ ਕਰਮ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਮ ਹੈ,ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ 
ਸੀ ਕਿ 'ਉਹ ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।” ਉੱਥੇ ਕਰਮ ਪੂਰਣ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, 
(ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦੀ) ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਭਾਵ ਜੋ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ 
ਰਚਦੇ ਹਨ, ਭਲੇ ਜਾਂ ਬੂਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਣਾਉ ਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਦ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ 
ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ 
ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। 
ਕਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ (ਆਰਾਧਨਾ) ਚਿੰਤਨ, ਜੋ ਯੱਗ ਵਿਚ ਹੈ। 










































































ਯਬਿਮ੍ਰਰੇ ਅਵੇ ਅਰ: ਧੁਲਥਆ਼ਬਿਕੋ ਕਜਸ੍‌ । 
ਭਬਿਧਗੇ5ਲੁਸੇਧੜ ਕੇਠ ਕੇਲੁੱਪੂਜਂ ਕਕ।।੪।। 


ਜਦ ਤਕ ਅਨਾਸ਼ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਭਾਵ 
'ਅਧਿਭੂਤ' ਅਰਥਾਤ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ (ਘਰ) ਹਨ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ 
ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। 'ਯੂਲਥ: ਬ ਗਬਿਕੈਕਰਸ੍' - ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, 
ਉਹੀ ਅਧਿਦੈਵ ਅਰਥਾਤ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਵਾਂ (ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ) ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ, ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਉਸੇ 
ਪਰਮਦੇਵ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ 
ਮੈਂ ਹੀ 'ਅਧਿਯੱਂਗ” ਅਰਥਾਤ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, 
ਅਵਿਅਕਤ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਅਧਿਯੱਗ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਕ ਯੋਗੀ ਸਨ। 
ਜੋ ਸੰਪੂਰਣ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਯੱਗ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੋ ਪਰਮ 
ਸਵਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਅੰਤਿਮ 


























5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 8 143 





ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿ, ਅੰਤਕਾਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦੇ 
ਨਹੀਂ ? 

ਯਦਜਕਗਲੇ ਬ ਸਸੇਕ ₹ਸਕਦਸੂ ਕਟਕ ਗਯਲੇਧਕਸ੍‌ । 

ਧ: ਜਧਰਿ ਚ ਸ੍ਕ਼ਥੇ ਗਰਿ ਜਵਰਧਕ ਜੱਗਧ: ।।੧।। 





ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿਚ ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਦੇ 
ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਧਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਵੱਖ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ “ਸਕ ਅਕੰ'- ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ 
੨੩ 
ਹੈ। 











ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਕਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ 
ਪਿੱਛੇ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਚਿਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਮਿਟ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ ਵੀ ਜਦ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਅੰਤਕਾਲ ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਹਿਣ ਨਾਲ, 
ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉ 'ਦਾ। ਜਦ ਤਕ ਵਸਤਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ 
ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ? ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ 
ਨਿਰਮਾਣ ਮਨ ਦੇ ਵੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਉਂਦੇ-ਜੀ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਪੂਰਣ ਨਾ 
ਹੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤੱਖ 
ਮੇਰਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਰਾਈ ਭਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ 
ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਉਂਦੇ-ਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੇਰ ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਹੋ ਸਰੀਰਾਂ 
ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। 






































ਇਹ ਤਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਰੀਰ-ਅੰਤ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜਨਮ ਨਹੀਂ 
੨੩ ੯ ੨੩ ੬. ੮. ੨੩ ੩੮ <%)- ੨੩ 4 ੫ 
ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ-ਅੰਤ ਮੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਅੰਤ ਦੇ 
ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ- 





ਧੰ ਗੇ ਗਧਿ ₹ਸਕਦਮਕੇ ਕਧਯਟਧਰੇ ਕਲੇਕਸ੍‌ । 
ਇਤ 1੧11 


ਹੈ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ! ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ 
ਆ ਹੈ ਉਹ ਉਸੇ (ਭਾਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਬੜਾ ਸਸਤਾ ਸੌਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ 
ਜੀਵਨ ਮੌਜ ਕਰੋ, ਮਰਨ ਲਗੋ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਲਉ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - “ਜਗ ਰਕ੍ਅਥਕਮਰਿਰ:'- ਉਸ ਹੀ ਭਾਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹੋ ਵਿਚਾਰ ਅਣਚਾਹੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜੀਵਨ 
ਭਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ - 


























ਜਵਸਰਟਜ਼ਕੇਂਬੂ ਕਗਲੇਬੂ ਸਸਜੂਵਸਕ ਧੂਏਧ ਬ। 
ਸਟਧਧਿੰਜਸਜੀਕ੍ਹੜ੍ਰਿਸਸਿਧੋਧਕਧਜੰਗਧਸ੍‌ ।16।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





144 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਵਿਚ 
ਅਰਪਿਤ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਹੋਕੇ ਤੂੰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਨਿਰੰਤਰ 


ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ 
ਇਹੋ ਸਵਰੂਪ ਹੋਵੇ ਕਿ 'ਜੈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ ਦੀ”, 'ਜੈ ਭਗਵਾਨ ਦੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੀਏ ਅਤੇ 
ਬਾਣ (ਤੀਰ) ਮਾਰਦੇ ਰਹੀਏ। ਪਰ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ 


<< 


ਹੋਏ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 




















ਯਧਚਜਧੇਗਧੁਕਜੇਜ ਬੇਜਜ਼ ਜਜਧਗਸਿਜ । 

ਧਕਸ ਧੂਲਥੇ ਕਿਟ ਧਰਿ ਧਖਜ੍ਰਿਬਿਜਧਜ੍‌ ।।੪ ।1 

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਉਸ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਕੇ (ਮੇਰਾ ਚਿੰਤਨ 
ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਮਾਨਾਰਥਕ `ਹਨ) ਮੇਰੇ ਸਿਵਾਇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤ 
ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਪੁਰਸ਼) ਪਰਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਵਰੂਪ ਦੈਵੀਪੁਰਸ਼ ਅਰਥਾਤ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਉ`'ਕਿ ਇਹ ਪੈਨਸਿਲ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਤੋਂ ਸਿਵਾਇ 
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਤਾਬ 
ਦਿਖਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ 
ਧਿਆਨ ਜਦੋਂ ਏਨ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸ਼ਟ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਸ 
ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਤਰੰਗ ਵੀ ਨਾ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਵੇਂ 
ਹੋਣਗੇ ? ਦਰਅਸਲ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਉ ` ਸਮੇਟਕੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਆਰਾਧ ਦੇ 
ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੋਗੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਇਆਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ-ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਰਾਗ-ਦੂਸ਼ 
ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋਗੇ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ 
ਅੰਦਰ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਸਿਮਰਨ ਤੋ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ 
ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਸੰਭਵ 
ਹੈ। ਗੀਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਚਿੰਤਨ ਕਿਸਦਾ 
ਕਰੀਏ? ਇਸਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 



























































ਕਿ ਬੂ ਕਗਸਜੂ ਵਜਿਜਕਸਹਹੇ ਕਗੀਧੀ ਜਸਜੂ ਵਸਕੇ ਵ: । 


ਚ਼ਕੰਟਧ ਬਜਕਸਜਿਕਧਕਧਸਕਿਧਕਗ ਜਸਚ: ਧਕਵਜਰਜ੍।।੧।। 


ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਸਰਬ-ਜਾਣੀਜਾਣ, ਅਨਾਦਿ, ਸਭਦੇ ਨਿਯੰਤਾ, ਸੂਖਮ ਤੋਂ 
ਵੀ ਅਤਿ ਸੂਖਮ, ਸਭਦੇ ਪਾਲਨ -ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰ ਅਚਿੰਤ (ਜਦ ਤਕ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚਿੱਤ 
ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ। ਚਿੱਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ 
ਵਿਚ ਹੀ ਜੋ ਵਿਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਿਆ ਹੈ ਮੇਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚਿੰਤਨ (ਧਿਆਨ) ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਤੱਤਸਥਿਤ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ - 





























ਜਧਗਗਲੇ ਸਜਜਬਲੇਜ 'ਮਥਟਧ ਯੁਕਜੀ ਧੀਗਥਲੇਜ ਬੋਧ । 


ਬ੍ਰਗੇਸੰਏੇ ਜ਼ਗਗਧੇਵਧ ਜਟਧਕ ਚ ਜੌ ਧਕ ਧ੍ਰਚਥਸ੍ਧੇਜਿ ਕਿਿਟਧਸ੍‌ ।।੧੦।। 


5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 8 145 








ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤੀਮਈ ਪੁਰਸ਼ 
“ਜਧਗਰਗਲੇ'- ਮਨ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਅਰਥਾਤ ਉਸੇ 
ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੁਆਰਾ, ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕਰਕੇ (ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨੋਵੇਗ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ 
ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਸਤਿ-ਰਜ-ਤਮ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ, ਸੁਰਤ ਇਸ਼ਟ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਿਤ 
ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ) ਉਹ ਅਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਰਥਾਤ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਦੈਵੀ ਪੁਰਸ਼ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੀ ਯੋਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, 
ਜਿਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਬਕ ਵਰਣਨ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਚੌਥੇ-ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣੇ 
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ''ਨਿਰੰਤਰ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।”” ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ ? ਤਾਂ ਇਸੇ ਯੋਗ- 
ਧਾਰਣਾ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਉਸ ਦਿੱਵ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲ (ਮਨ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਮੇਂ) ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਆਉ 
`ਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯੋਗ ਪਦ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਵੇਖੀਏ, ਜੋ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ 


ਧਠ੍ਯਕ ਧੇਕਰਿਫੀ ਥਫਦਿਜ ਰਿਅਦਿਜ ਧਫਜਧੀ ਧੀਜਕਗ: । 
ਧਫਿਟਿਲਗ਼ੇ ਕਛ਼ਬਧੰ ਬਕਦਿਜੈ ਰਚੇ ਧਕੌ ਜੰਗਫੇਗ ਯਕ&ਧੇ ।1੧੧।। 


“ਰੋਕਕਿਗ੍' - ਅਰਥਾਤ ਅਵਿਦਿਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜਿਸ ਪਰਮਪਦ ਨੂੰ 
“ਗ&ਕਸ੍'- ਅਨਾਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੀਤਰਾਗ (ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਮਹਾਤਮਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 
ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਪਰਮਪਦ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਅ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ 
ਹਨ (ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਅ ਦਾ ਅਰਥ ਜਣਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਮਾਤਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਕਛ਼ ਕਥਵਰਿ ਜ 
ਕਝਹਯਵੀ'- ਬਾਹਰੀ ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਤਿਆਗਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਮਨਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਅ 
ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਕੇ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦਿਵਾਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਜਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸੰਪੂਰਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਜਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਅ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਾਂਭਣ ਯੋਗ 
ਹੈ, ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦਸਾਂਗਾ। ਉਹ ਪਦ ਹੈ ਕੀ ? ਕਿਵੇਂ 
ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 

























































































ਚਕੰਫਵਗਿ ਜੱਧਟਧ ਸਜੀ ਛੁਕਿ ਜਿਝਏਧ ਬ । 

ਸ਼ਰਸਬਿਗਕਸਜ: ਯ਼ਗਸਦਿੰਪਗੇ ਗੋਗਬਵਹਗਸ੍‌ ।।੧੨।। 

ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਕੇ ਅਰਥਾਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿਕੇ, 
ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਕਰਕੇ (ਧਿਆਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, 
ਪੂਜਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ) ਪ੍ਰਾਣ ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ 
ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਧਾਰਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਕੇ (ਯੋਗ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ 
ਨਹੀਂ ਹੈ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ - 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧੧੧6॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





146 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 


ਜੇਸਿਕਧੇਕਗਅਕੰ ਜਲੁ ਠਧਲੁਕਜ੍‌ ਸਸਜੂਦਸਕਜ੍‌ । 
ਧ: ਜਧਰਿ ਧਯਾਕੋਫ ਜ ਗਰਿ ਧਵਸੀ ਗਰਿਸ੍।।੧੩।। 


ਜੋ ਪੁਰਸ਼ - “ਓਮ ਇਤਿ” - ਅਰਥਾਤ ਓਮ ਏਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜੋ ਅਨਾਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ 
ਪਰਿਚਾਇਕ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜਪ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਪਰਮਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਪਰਮਤੱਤ 
ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼, ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਨ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਓਮ” ਅਨਾਸ਼ 
ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਿਚਾਇਕ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਜਪ ਕਰ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਮੇਰਾ ਕਰ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਹਰ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਲੀਨ ਹੈ। ਇਸ 
ਲਈ ਨਾਮ ਓਮ ਦਾ ਦਸਿਆ ਅਤੇ ਰੂਪ ਆਪਣਾ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' ਜਪਣ ਦਾ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ। ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿਚ ਭਾਵੁਕ-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਵੀ ਪਾਉ 'ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ (ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ) ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਿੱਥੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ 
ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਫਲ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। 


ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ 'ਰਾਮ` ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜਪਣ ਤੇ ਬਲ ਦਿਤਾ। “ਸਾਜੇ ਗੋਗਿਜ: ਧਦਿਸਜ੍‌ ਚ 
ਕਸ।' 'ਵ ਗੀਕ ਸ ਕੋ ਕੀਬ ਸੋਂ ਲਕਿਵ ਕਲ ਯ੍ੂਰਗਧ।' ਰਾ ਅਤੇ ਮ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ 
ਕਬੀਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ। 

































































ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਓਮ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। “ਐਫ ਜ ਐਸ੍' ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਸੱਤਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ 
ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਲੱਭਣ ਲਗੋ। ਇਹ ਓਮ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮਸੱਤਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਕੇ ਸ਼ਾਂਤ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਨੰਤ ਨਾਮ ਹਨ। ਪਰ ਜੱਪ ਦੇ ਲਈ ਉਹੀ ਨਾਮ ਸਾਰਥਕ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਆਸ ਵਿਚ ਢੱਲ ਜਾਏ ਅਤੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਬੋਧ ਕਰਾਉ 'ਦਾ 
ਹੋਵੇ। ਉਸਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਨੇਕ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਵਿਵੇਕ ਪੂਰਣ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਉਲਝਕੇ ਲੱਖਸ਼ 
ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾ ਦੇਵੇ। 




















'ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ” ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ 'ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਦੇਖੋ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਈ 
ਵੀ ਦੋ-ਢਾਈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਨਾਮ-ਓਮ, ਰਾਮ, ਸ਼ਿਵ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕ ਲੈ ਲਉ। ਉਸਦਾ 
ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਅਰਥ-ਸਵਰੂਪ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। “ਧਿਆਨ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜਾਂ “ਧੀਜਵਗ ਰਿਥਧੰ ਗ ਬਿਜਸ੍‌' 
ਵੀਤਰਾਗ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਅਥਵਾ “ਧਗਮਿਸਰ੪ਗਜੜੁ' (ਪਾਤੰਜਲ ਯੋਗ 1/37, 39) ਅਰਥਾਤ 
ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਸਵਰੂਪ ਪਕੜੋ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਕਾਲੀਨ 
ਕਿਸੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਵਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਥਪਰਦਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ 
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾਉਗੇ।' ਮੈਂ ਵੀ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਕ ਦੇਵਤਾ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰਾਟ 
ਰੂਪ) ਦੇ ਚਿਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਪੂਜਯ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ 
ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 









































ਆਰੰਭਕ ਸਾਧਕ ਨਾਮ ਤਾਂ ਜਪਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਨ 
ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਧਾਰਣਾ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਪਾਉ 








5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 8 147 





'ਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਿਸ਼ੇਧ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਉ। ਪੁੰਨ- 
ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਸਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਕੁਤਰਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲ 
ਜਾਏਗਾ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਮ ਦੇ ਜਪ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਵਰੂਪ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਣ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਰਨ ਨਾਲ 
ਸਰੀਰ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। 

ਅਜਦਧਬੇਗ: ਚ਼ਜਜੌ ਧੀ ਸੰ ₹ਸਕਰਿ ਜਿਕਧਵ: । 

ਰਵਧਫੁ ਜੂੂਲੱਮ: ਧਪੈਂ ਜਿਕਧਧੂੁਕਜਵਧ ਗਗਿਜ: ।।੧੪।। 

''ਮੇਰੇ ਸਿਵਾਇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਿੱਤ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ“ ਉਸ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਾ ਕਰਦਾ 
ਹੋਇਆ ਅਰਥਾਤ ਅਨਿੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, 
ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਨਿਤ ਯੁਕਤ ਉਸ ਯੋਗੀ ਲਈ ਮੈਂ ਸੁਲਭ ਹਾਂ। ਆਪਦੇ ਸੁਲਭ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ? 









































ਸਸੁਧੇਟਧ _ਧਯੂਜਯੰਦਸ ਟੂਰ: ਕਾਲਧਸਵ1ਖਜਸ੍‌ । 


ਜਦਜੂਥਜਿਜ ਸਲ਼ਜਗਜ: ਯੰਜਿਫ੍ਿਿ ਧਕਸ ਗਗ: ।।੧੧।1 


ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲਸਵਰੂਪ ਛਿਨ ਮਾਤਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਪਰਮਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਥਾਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਅਥਵਾ ਪਰਮਸਿੱਧੀ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ 
ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫੇਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਸੀਮਾ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਹੈ ? 

















ਭਭਛੁਮੂ ਧਜਠਲੀਕ1: ਧੂਜਵਧਜਿੰਜੀਯੂੰਜ। 
ਸਸੂਧੇਕਧ ਜੂ ਕੋਜਜੇਧ ਧੂਜਯੰਦਸ ਜ ਕਿਵਰੇ।।੧5 ।। 


ਅਰਜੁਨ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਕੀਟ-ਪਤੰਗਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪੁਨਰਵਰਤੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੇ 
ਹਨ, ਜਨਮ ਲੈਣ ਅਤੇ ਮਰਨ, ਅਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਇਸੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ 
ਕੁੰਤੀਸੁਤ! ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 














ਧਰਮਨਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਲੋਕਾਂਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਈਸ਼ਵਰ-ਪਥ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ 
ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਰੂਪਕ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਅੰਤਰਿਖਸ਼ ਵਿਚ ਨਾਂ ਤਾਂ ਐਸਾ 
ਕੋਈ ਖੱਡਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੀੜੇ ਕਟਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਐਸੇ ਮਹਿਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਅਸੁਰ 
ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਹੀ ਸਕੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਸ ਰਾਖਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੈਂਤ ਸਨ। ਦੇਵ, ਮਾਨਵ, 
ਤਿਰਿਅਕ (ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ) ਯੋਨੀਆਂ ਹੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਜੀਵਾਤਮਾ ਮਨਸਹਿਤ ਪੰਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਅਮਰ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮਰਨ-ਧਰਮਾ ਹਨ _'ਛੀਗੇ ਬ੍ਰਹਧੇ ਸਲੰਗੇਕ 
ਕਿਢਚਿਜ।' ਇਸਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਾਨੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਉਹ ਦੇਵ-ਤਨ ਹੀ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ. ਜਿਸ ਵਿਚ 



































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





148 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪੁੰਨ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਏ ? ਦੇਵਲੋਕ, ਪਸ਼ੂਲੋਕ, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਾ ਆਦਿ ਲੋਕ ਭੋਗ 
ਮਾਤਰ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮਧਾਮ ਤਕ 
ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋ ਪੁਨਰਗਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਯਥਾਰਥ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਕੇ 
ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਪਰ ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਤਦ 
ਤਕ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਕਿ ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦਾ ਪਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਪਰਮਭਾਵ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ, 
ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੀ ਇਸੇ ਸੱਚ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦੇ ਹਨ- 


ਧਕ ਚਥੋਂ ਜਸੂਦਧਦਰੇ ਕਸ ਧੇਠਵਧ ਫੁਕਿਦਿੰਪਗ: । 
ਯਬ ਸਕਗੱਠਸ਼ਹਗੇ ਮਕਧਕ ਜੜ ਜਸਵਜੂਹੂਹੇ।। 




















ਕੱਠੇਪਨਿਸ਼ਦ (੨/੩/੧੪) 

ਜਦ ਹਿਰਦੇ ਸਥਿਤ ਸੰਪੂਰਣ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਮੂਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਮਰਨ- 

ਧਰਮਾ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ-ਇਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਇਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ 
ਵਿਚ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 














ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ _ਮਰਨ-ਧਰਮਾ ਹੈ? ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਤਾਂ 
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧੀ 
ਯੰਤਰ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ 
ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਯੱਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਪੁਨਰਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ 
ਹਨ? 























ਦਰਅਸਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ 
ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਲਿਆਨ 
ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ੁਦ ਵਿਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। 
ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਰਹਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਨਾਕਾਲ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ 
ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ““ਯਡੁਕਗਕ ਗਿਰ, ਫਰਕ ਯਯ, ਸਜ ਗਗਿ, ਬਿਜ ਸਲਜ''।। 


ਸਾਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਜਦ ਇਸ਼ਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ 
ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਸ੍ਰੋਤ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਸੇ 
ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਦਸ ਆਏ ਹਾਂ, ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਫੇਰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ- 
ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਤ, ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰ, ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰੀਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰਿਸ਼ਟ। ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਤ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਜੋ 
ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ- 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰੀਆਨ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ 
ਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਕ, ਸੰਚਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰਿਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਉਹ 
ਅੰਤਿਮ ਤੋਹਫਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਅਸਤਿਤੱਵ ਹੈ, ਕਿਉ 
`ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ਟ ਅਜੇ ਕਿਧਰੇ ਅਲੱਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣਕਰਤਾ ਬੁੱਧੀ ਅਲੱਗ ਹੈ। 
ਅਜੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਹੁਣ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਜਦ ਬੁੱਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) 















































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 8 149 





ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਪੂਰਣ ਭੂਤ (ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ)) ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ 
ਅਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਚੇਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ 
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਖੀਏ 


ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ੍ਹੇਤਾ ਦੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰਵੋਤਮ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਦਿਆ (ਜੋ ਸ਼ੂਯਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉ 
`ਦੀ ਹੈ) ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰਾਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਚੇਤ ਭੂਤ 
(ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ) ਸਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਮ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ 
ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉ `ਦੀ। ਸਵਰੂਪ ਵਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ 
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇਹੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ 
ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਚੇਤ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 












































ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ-ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ 
ਤੇ ਅਰਥਾਤ ਅਚੇਤ ਅਤੇ ਸਚੇਤ, ਰਾਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ 
(ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਵਾਹ) ਦੇ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਅਵਿਅਕਤ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਰੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ 
ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫੇਰ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਚੇਤ ਅਤੇ ਸਚੇਤ 
ਦੋਵੇਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਹੈ। 
ਉਸਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਯੰਤਰ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ 
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚੈ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ 
ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਵਿਅਕਤ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਤਕ 
ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। 
ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 

ਚਛੁਬਧੁਗਧਧੰਦਜਸਲੁਧੰਕ੍‌ ਥਛਗੀ ਰਿਕ੍: । 

ਵੜਿਂ ਧ੍ਰਗਜਲੁਜ਼ਦਗੀ ਹੇਠਲਗੜਕਿਗੇ ਯਜ: ।1੧੪।। 


ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ (ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ) ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁੂਗਾਂ ਦੇ 
ਉਸਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। 





















































ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰੂਪਕ ਹਨ। 
ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦੂਰਿਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਹਮਾ 
ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਜਦ ਵਿਦਿਆ 
ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੋਗੀ ਸਵਰੂਪ ਵਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਤਹਕਰਣ 
ਦੀਆਂ ਅਸੰਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 

















5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





150 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 








ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦਾ 
ਦਵੰਦ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਇਥੋਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਨਾ ਤਾਂ ਅਵਿਦਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਦਿਆ। ਉਹ ਪਰਮਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗਿਆਨ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗੀਜਨ ਕਾਲ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ 
ਵਾਲੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਦਿਨ ਆਉ ਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ 
ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਹੈ ਜਾਂ ਕਾਲ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 




















ਆਰੰਭਕ ਮਨੀਸ਼ੀ ਅੰਤਰਮਨ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰਮਨ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਬਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਵੈਸੇ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ 
ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਹੈ। ਜਗਤ ਰੂਪੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਚੇਤ ਪਏ 
ਹਨ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, 
ਪਰ ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰੂਪ ਵਲ 
ਵੱਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਸੂਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ - 


“'ਲਥੜੂੰਠ ਕਿਧਚ ਸਵ਼ੋਂ ਜਿਕਿਫੁਜਸ, ਕਕਲੂੱਕ ਜਲਟ ਧਜੰਗ । 
ਕਿਜਚਵੁੰ ਰਧਯਵੁੰ ਧਜ ਜਯਿਸਿ, ਧਵੁ ਕ੍ਰਜੰਗ-ਯ੍ਰਜੰਗ।। 























(ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ੪/੧੫ ਖ) 


ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਕੁਸੰਗ ਪਾਕੇ ਅਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ 
ਸੁਸੰਗ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਉਸੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਉ 
ਪੂਰਨਤਾ-ਕਾਲ ਤਕ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਰਾਤ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਦਿਨ। ਇਹੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ- ਰਾਤ ਦੇ ਰੂਪਕ ਹਨ। ਨਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ 
ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਨਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਤੁਰਯੂਗਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੂੰਹ 
ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਚਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਵਨਧਾ=ਾਂ . ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਅਤੇ 
ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹਨ। ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ 
ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ 
ਯੋਗੀਜਨ ਕਾਲ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਲ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ 
ਪੁਰਸ਼ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ, ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ 
ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ - 






































ਯਟਧਕਗਕ੍ਟਧਕਜਧ: ਢਕ: ਜੱਮਰਟਧਫੁਕਗਸੇ । 
ਕਤਧਗਸੇ ਜਲੀਧਹੇ ਜਕੇਧਠਗਰਜਜੰਭਰੇ1। ੧੪।। 


ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਰਥਾਤ ਵਿਦਿਆ (ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਲ 
ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਵਿਅਕਤ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਉਸੇ ਅਵਿਅਕਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਅਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 














5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 8 151 





ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਅਵਿਅਕਤ ਰਹਿੰਦੀ 
ਛੁ ਪਿ 
ਹੈ, ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। 


ਪ੍ਜਗ਼ਸ: ਚ ਦੁਧਧੇ ਮ੍ਰਕਕ ਪ੍ਰਠਕ ਜਲੀਧਰੇ । 

ਕਤਧਗਸੇਠਕਫ: ਧਪੰ ਜਾਮਕਕਧਲੁਕਗਸੇ ।।੧੧।। 

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵਿਵਸ਼ ਹੋਕੇ ਅਵਿਦਿਆ 
ਰੂਪੀ ਰਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਅਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਕਿ ਸਾਡਾ ਲੱਖਸ਼ ਕੀ ਹੈ। 
ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਹ ਫੇਰ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਇਸਦੇ 
ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਤਕ ਉਹ 
ਸਾਧਕ ਹੀ ਹੈ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ। 























ਧਕਵਜਵਸਰਦੁ੍‌ ਧੀ 6ਦਗੀ ਠਟਧਕਜੀ 5ਟਧਕਜਟਜਜਜਜ: । 

ਧ: ਯ ਯਕੋਂਬੂ ਮ੍ਰਰੇਬੂ ਜਫਧਰਜੂ ਜ ਰਿਜਕਧਰਿ।।੨੦।। 

ਇਕ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਰਥਾਤ ਬੁੱਧੀ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਦੀ 
ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਸਨਾਤਨ ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਸਚੇਤ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਅਚੇਤ, ਦਿਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਅਤੇ 
ਰਾਤ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਅਵਿਅਕਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸਨਾਤਨ 
ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਨੋਂ 
ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਜਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਨਾਤਨ ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰਾ 
ਪਰਮਧਾਮ ਹੈ। ਜਦ ਸਨਾਤਨ ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਉਸੇ ਭਾਵ ਵਿਚ 
ਰੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਆਪ ਤਾਂ ਮਿਟ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਥਾਂ ਸਨਾਤਨ ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਹੀ ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। 





























ਯਟਧਕਜੀ5ਐਕ ਵੁਠਧੁਕਜਵਜਸਡੂ: ਧਕਸੀ ਗਰਿਸ੍‌। 
ਗੇ ਯ਼ਦਗ ਜ ਜਿਕਜਾਜੇ ਜੜਹਸ ਬਕਸੇ ਸਸ।13੧।। 





ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਨੂੰ ਅੱਖਰ (ਜੋ ਖੁਰਦਾ ਨਹੀਂ) ਅਰਥਾਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮਗਤਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮਧਾਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ- ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਸਨਾਤਨ 
ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਸਦੇ ਹਨ - 











ਧੁਲਬ: ਚ ਬਕ: ਧਪੈ ਮਕਟਧ ਲਧਵਕਕਜਦਧਧ । 
ਧਵਗਨਜ: ₹੯ਗਜਿ ਪ੍ਰਗ਼ਜਿ ਧੇਜ ਜਕੰਸਿਕ ਜਜਸ੍।।੨੨।। 


ਪਾਰਥ! ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ 
ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਸਨਾਤਨ ਅਵਿਅਕਤ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਰਮ-ਪੁਰਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ਰਦਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ 
ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣਾ। ਸ਼ਰਦਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਕਦ 
ਤਕ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਉਹ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ 




















5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





152 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਹਨ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਧਕ ਕਨਲੇ ਧਜਥੁਚਿਸਕ੍ਰਜਿ ਬੋਧ ਧੀਗਿਜ: । 

ਯਧਗ ਯਚਿਰੈ ਜੌ ਗਲ ਕ#ਯਜਿ ਮਕਜਥੰਮ।।੨3।। 

ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਜਿਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਕੇ ਗਏ ਹੋਏ ਯੋਗੀਜ 
ਜੰ 


ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ ਤੇ ਪੁਨਰ 
ਉਸ ਕਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ - 











ਯਗਿਚਧੀਰਿਕਫੁ: ਪ੍ਰਕਲ: ਬਹਸਦ ਚਜਵਧਗਸ੍‌ । 

ਰੜ ਜਧਗ ਗਦਲਚਿਜ ਜਲ ਜਛਹਕਿਕੇ ਯਜ/: ।।੨੪।। 

ਸਰੀਰ-ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੋਤਮਈ ਅਗਨੀ ਜਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, 
ਦਿਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦਾ ਚੰਨ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, 
ਉੱਤਰਾਇਣ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
ਬ੍ਰਹਮਵੇਤਾ ਯੋਗੀਜਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

















ਅਗਨੀ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ 
ਨਿਰਮਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ, ਵੈਰਾਗ, ਸ਼ਮ, ਦਮ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਿਆ, ਇਹ ਛੇ 
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾਵਾਂ ਹੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹਨ। ਉਪਰਗਾਮੀ (ਸਿੱਧੀ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਰੇਖਾ) ਸਥਿਤੀ ਹੀ 
ਉਤਰਾਇਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਪਰੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਵੇਤਾ ਯੋਗੀਜਨ 
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅਨਿੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲਗੇ 
ਹੋਏ ਯੋਗੀਜਨ ਜੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, 
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਬਰਸੀ ਵਕਿਕਰਪ ਯੂਠਗ: ਥਹਸਦ ਕਘਿਗਧਜਸ੍‌। 
ਜੜ ਬਾਜ੍ਸਜ਼ੇ ਚਗੇਜਿਧੱਗੀ ਯ਼ਦਧ ਜਿਕਜੰਜੇ ।।੨੫।। 


ਜਿਸਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਧੂਆਂ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਯੋਗ-ਅਗਨੀ ਹੋਵੇ (ਅਗਨੀ ਯੱਗ- 
ਪ੍ਰਜ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ) ਪਰ ਧੂਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ 
ਰਾਤ ਹੋਵੇ, ਹਨੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦਾ ਚੰਨ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਕਾਲਖ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੋਵੇ, ਛੇ 
ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਦ ਤੇ ਮਤਸਰ ਜਾਂ ਈਰਖਾ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੱਖਿਣਾਯਨ 
ਅਰਥਾਤ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸਥਿਤੀ (ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਜੇ ਦੂਰ ਹੋਵੇ) ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ 
ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਯੋਗੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ? ਇਸਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - 


ਵੂਕਲ ਗੂਰਗੇ ਗਜੀ ਛੇਹੇ ਜਗਰ: ਵਗਥਜੇ ਸਜੇ । 

ਦੁਕਧ ਧਕਧਜਰ੍ਜਿਸਜਧਧਕਰੰਗੇ ਧੂਜ: ।।੨੧।। 

ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੋਨੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹਨ, 
ਅਰਥਾਤ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਕਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ (ਸ਼ੁਕਲ) ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ 
ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਰਮਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ 
























































5।15੩000130]1 5॥10।1। 00੫੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 


ਅਧਿਆਇ - 8 153 








ਵਿਚ ਘੱਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਜੇ ਕਾਲਖ ਹੈ, ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੜ 
ਵਾਪਸ ਆਉ 'ਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਪੂਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਉਸਨੂੰ 
ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਉਤੇ ਫੇਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ - 


ਜੈਰੇ ਜੂਜੀ ਧਪੰ ਯਜਦਧੇਗੀ ਸ੍ਰ੍ਛਰਿ ਲ੧ਬਜ । 

ਰਵਸਰਜਕੌਥੂ ਕਗਗੇਬੂ ਗੇਗਗੂਜਗੇ ਮਗਯੂੰਜ ।।੨੪।। 

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗੀ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 
ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏਗਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਰਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੋਨੋ ਗਤੀਆਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹਨ। 
ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ! ਤੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿ ਅਰਥਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰ। 























ਰੇਕੇਬ੍ਰ ਧਗੇਬ੍ਰ ਜਧ:ਚਰ ਬੇਥ ਗਜੇਥ੍ਰ ਧਟਧੁਹਧਯਲੰ ਜਕਿਠਟਸ੍‌ । 

ਭਕਧੇਰਿ ਜਰਜਕੰਸਿਕ੍‌ ਕਿਕ੍ਿਕ ਗੇਗੀ ਧਕੰ ₹੯ਗਜਸੂਧੇਰਿ ਬਵਸ੍‌ ।।੨੪ ।। 

ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਾਣਕੇ (ਮੰਨਕੇ ਨਹੀਂ) ਯੋਗੀ ਵੇਦ, ਯੱਗ, ਤੱਪ, ਅਤੇ ਦਾਨ 
ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਅਵਿਦਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੇਦ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਦਿਤ ਤੱਤ ਜਦ 
ਵਿਦਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਕੌਣ ਕਿਸਨੂੰ ਜਾਣੇ? ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੇਦਾਂ 
ਨਾਲ ਵੀ ਮਤਲਬ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਨਯੋਗ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯੱਗ 
ਅਰਥਾਤ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕ੍ਰਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਤੱਤ ਵਿਦਿਤ ਹੋ ਗਿਆ 
ਤਾਂ ਕਿਸਦੇ ਲਈ ਭਜਨ ਕਰੀਏ? ਮਨ ਸਹਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਖਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਤਪਾਉਣਾ ਤੱਪ 
ਹੈ। ਲੱਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿਸਦੇ ਲਈ ਤੱਪ ਕਰੀਏ? ਮਨ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਨ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਫਲ 
ਵੀ ਹੁਣ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਹੁਣ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗੀ 
ਯੱਗ, ਤੱਪ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। 






































ਸਾਰ 


ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ ਸੱਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਦੁਆਰਾ ਬੀਜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅਰਜੁਨ 
ਨੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਭਗਵਾਨ! ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦਸਿਆ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਅਧਿਆਤਮ 
ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਸੰਪੂਰਣ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਧਿਦੈਵ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਯੱਗ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ 
ਕਾਲ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁੱਲਦੇ ਨਹੀਂ? ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ 
ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸ਼ੂਯਮ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਜਾਂ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਭਾਵ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ 
ਮਾਇਆ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ 



































5।15੩000130]0 5॥10।1। 00੧ ੧ਗ੧0॥੩15॥0॥% 01੧੩.੦।। 





154 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਭਗਵਦ ਗੀਤਾ : ਯਥਾਰਥ ਗੀਤਾ 





ਅਤੇ ਰੂਤਾਂ (ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਾਂ)